ၵူၼ်းႁဝ်းၵမ်ႈၼမ် လိူဝ်သေၵိၼ်ၶဝ်ႈၵိၼ်ၽၵ်းယဝ်ႉ မၢၵ်ႇမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇမွၵ်ႇမၢၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢဝ်ပဵၼ်တၢင်းၵိၼ်မိူၼ်ၵၼ်။ ၼႂ်းၵႃႈဢၼ်ၵိၼ်ယူႇၵူႈဝၼ်းၼၼ်ႉ သင်မေႃလိူၵ်ႈ ၵိၼ်ၵေႃႈ သမ်ႉမီးၽွၼ်းလီလႄႈ ၶဝ်ႈပဵၼ်ယႃႈယႃၼင်ႇၵဝ်ႇ။

မိူၼ်ၼင်ႇ မၢၵ်ႇပိၼ်း ဢၼ်ၵႆႉဢွၵ်ႇၸွမ်းႁႆႈၸွမ်းသူၼ် ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ ယင်းၶဝ်ႈပဵၼ်ယႃႈယႃ လီတႄႉတႄႉ ၼႆလူးၵွၼ်ႇ။

ၵူၼ်းႁဝ်းၼႆႉ ယူႇၸွမ်းၼိူဝ်ႉၸွမ်းလိူတ်ႈလႄႈ တၢင်းပဵၼ်ၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင် ၸၢင်ႈထိုင်တူဝ်လႆႈၵူႈၶၢဝ်း၊ ၼင်ႇၵႂၢမ်းထုင်းမီးဝႆႉဝႃႈ ပႆဢမ်ႇထုၵ်ႇၵေႃႈ ၼိုင်ႈယၢင်ႈ ၵိၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇၵေႃႈ ၼိုင်ႈၵမ်းၵူၺ်း ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းလူႉသုမ်းယွၼ်ႉမၼ်း။

ၵူၼ်းႁဝ်းၵူႈၵေႃႉၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် တေလိူၵ်ႈၵိၼ် ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႆႈၸႂ်ၵိၼ်၊ မၢင်ပွၵ်ႈ ဢမ်ႇသွၼ်ႇဢမ်ႇ ဝူၼ်ႉသင်သေ ၵိၼ်ၵွၼ်ႇၵႂႃႇႁဵတ်းၼၼ်ၵေႃႈမီး။ မိူဝ်ႈၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈတိုၵ်ႉလီတႄႉ ဢမ်ႇပဵၼ်သင်သေတႃႉ ပေႃးၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး၊ ႁႅင်းၵမ်ႉတူဝ်ယွမ်းမႃးၼႆ တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇမၵ်ႉၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈပဵၼ်ၽေးတေႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇၶိုၼ်း။

ယွၼ်ႉၼၼ် တၵ်းလူဝ်ႇမေႃလိူၵ်ႈၵိၼ် ဢၼ်ပဵၼ်ဢႁႃႇရ တႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ ဢၼ်မီးၽွၼ်းလီတႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇယူႇ။

မိူၼ်ၼင်ႇ မၢၵ်ႇမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပေႃးမေႃလိူၵ်ႈၵိၼ် တိုၼ်းပဵၼ်ယႃႈယႃတႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇ။ ၼႂ်းတွၼ်ႈၼႆႉ မႃးထွမ်ႇတူၺ်းၽွၼ်းလီ ဢၼ်လႆႈၵိၼ် မၢၵ်ႇပိၼ်းၵၼ်ၶႃႈၼေႃႈ။

တူၼ်ႈမၢၵ်ႇပိၼ်းၼႆႉ ပေႃးဢဝ်ၸိုဝ်ႈ ပၢႆးသၢႆႊမၼ်းဝႃႈတႄႉ ႁွင်ႉဝႃႈ Aegle marmelos ၼႆယဝ်ႉ။

ဝႂ်မၼ်း တေမီးထၢတ်ႈလၢႆသႅၼ်း alkaloid, aegiline, leucoanthocyanins၊ anthocyanins၊ flavanoid glycosides ၊ skimmianine လႄႈ y-sitosterol, tannins ၸိူဝ်းၼႆႉ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ ပႃးထၢတ်ႈပရူဝ်ႊတိၼ်ႊ၊ ဝီႊတမိၼ်ႊသီႊ၊ ၶႄႊလ်သီႊယမ်ႊ၊ ထၢတ်ႈလဵၵ်းလႄႈ ထၢတ်ႈဢၼ်ၵမ်ႉယၼ်ပၼ်တႃႇပၢႆးယူႇလီၵူၼ်း မီးထႅင်ႈတင်းၼမ်တင်းလၢႆယဝ်ႉ။

မၢၵ်ႇပိၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်သႅၼ်းပိူၵ်ႇၶႅင်ပိူၵ်ႇၵႅၼ်ႇ ၼိူဝ်ႉမၢၵ်ႇပိၼ်းၼႆႉ လေႃးယၢင်လႄႈ မဵတ်ႉမၼ်းဝႆႉ။ ပဵၼ်မၢၵ်ႇဢၼ်မီးယၢင်ၵိုၼ်း။ ၵိူမ်ႈၼိူဝ်ႉမၼ်း တေမီးၼမ်ႉလႅမ်ႉၸဵမ်းဝၢၼ်ႁွမ်၊ သင်ၵိၼ်ၺႃးမဵတ်ႉၸိူဝ်ႉလႄႈ ယၢင်မၼ်းတႄႉ တေၶူမ်တေၽၢတ်ႇ။ တူၼ်ႈလမ်းမၼ်းသမ်ႉ တေမီးၼၢမ်။

မၢၵ်ႇပိၼ်းၼႆႉ ၸဵမ်ဢဝ်ၶွၵ်ႇ ၼင် ပိူၵ်ႇတူၼ်ႈမၼ်း၊ ဝႂ်မၼ်း၊ ၵႅၼ်ႇတင်းၼႂ်းမၼ်း၊ ႁၢၵ်ႈမၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းယႃႈယႃမူတ်းၼႆ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ် လၢတ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

သင်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တူၼ်ႈ ၊ ဝႂ် ၊ မၢၵ်ႇမၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉၸိုင် ယူတ်းယႃလႆႈပႃး တၢင်းပဵၼ်ၼႂ်းတွင်ႉ၊ ႁူင်းၶဝ်ႈ တေႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီ၊ ႁႄႉၵင်ႈလႆႈတၢင်းပဵၼ်တွင်ႉႁႄႈ၊ ၸဵပ်းယဵၼ်းၸဵဝ်းႁႅင်ႈ၊ ႁႅင်းၵမ်ႉတူဝ်လီ၊ လူတ်းလႆႈထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ်ၼႂ်းတူဝ်၊ ယူတ်းယႃတၢင်းပဵၼ်ၼၢဝ်လႆႈ၊ ယူတ်းယႃတပ်းလႄႈ တၢင်းပဵၼ် ႁူဝ်ၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉပႃး၊ ၶႅၼ်ႊသိူဝ်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁႄႉၵင်ႈလႆႈပႃး ဝႃႈၼႆ။

တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈတွင်ႉလူမ်လီၼၼ်ႉ ဢဝ်ဝႂ်မၢၵ်ႇပိၼ်းမႃး ၽၼ်ႉဢဝ်ၼမ်ႉမၼ်း မွၵ်ႈၼိုင်ႈၸေႃႉ (ၸေႃႉၼဵင်ႈ) ၼႆႉသေ လေႃးၼမ်ႉၽိုင်ႈၵိၼ်။

သင်ဝႃႈ ၼၢဝ်သေ ဢႆမီးၶီႈတိူဝ်ႇၸိုင် ႁႂ်ႈဢဝ်ဝႂ်မၼ်းမႃးတူမ်ႈသေ သႂ်ႇၼႂ်းၵွၵ်းၼဵင်ႈ ၵိၼ်ပၼ်သူတ်ႉပၼ် ၼိုင်ႈဝၼ်းလႂ် 2 -3 ပွၵ်ႈ။ တၵ်းယူတ်းယႃပႃးလႆႈ မွင်ၶေႃႈၸႂ်ၵပ်ႉ၊ ၶေႃးၸဵပ်း၊ ဢူၵ်းၸဵပ်း ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ ၵႂ်ႈၼႂ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လူတ်းယွမ်းပၼ်လႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။

သင်ဝႃႈ ဢႆၶေႃးၶူမ်း၊ ထူၺ်ႈၸႂ်ၵပ်ႉ တႄႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်ၼမ်ႉဝႂ်မၢၵ်ႇပိၼ်းဢၼ်တူမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ မႃးလေႃးၽွင်ၽိတ်ႉပွမ် ဢိတ်းဢီႈသေ ၵိၼ်ပၼ်ၵူႈၼႂ်ၸိုင် တေၸိုၼ်ႈၶႅၼ်းမႃး။

တႃႇလူတ်းယွမ်းလႆႈ ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ်ၼႂ်းတူဝ်ၵူၼ်းႁဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ မိူဝ်ႈပႆႇၵိၼ်ၶဝ်ႈၼႂ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၵိၼ်ပၼ်ၼမ်ႉဝႂ်မၢၵ်ႇပိၼ်း ၵၢင်ၼႂ်ၸဝ်ႉ၊ သင်ဝႃႈ ၵိၼ်ပၼ် မွၵ်ႈလိူၼ်ၼႆႉ တေႁူႉ ၽွၼ်းလီမၼ်းမႃး။

ၶၢဝ်းလိူၼ်သီႇလိူၼ်ႁႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶၢဝ်းဝႂ်မၢၵ်ႇပိၼ်းပူင်ႇ။ ၼွၵ်ႇလိူဝ် ဢဝ်တူမ်ႈၵိၼ်ၼမ်ႉယဝ်ႉ ဝႂ်မၢၵ်ႇပိၼ်းလိပ်း (မၢင်ပိုၼ်ႉတီႈႁွင်ႉ သူမ်ႈပိၼ်း) ၼႆ ဢဝ်မႃးလေႃးၵၼ်တင်းသူမ်ႈၵႅင်းသေ သႃႈၵိၼ်ၵေႃႈလႆႈ။

မၢၵ်ႇပိၼ်းလိပ်း ဢၼ်ပႆႇသုၵ်းမၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မႃးၽႃႇသေ ၶွၵ်းဢဝ်ၼိူဝ်ႉမၼ်း တၢၵ်ႇႁႅင်ႈဝႆႉ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ မႃးၶိုတ်ႈႁဵတ်းၽွင်သေ မႃးလေႃးၼမ်ႉၵိၼ် ၼိုင်ႈဝၼ်းလႂ် 3 ပွၵ်ႈ၊ 1 ပွၵ်ႈလႂ် သႂ်ႇၽွင်မၼ်း 2 ၸေႃႉၼဵင်ႈၼႆႉ။ မၼ်းတေႁႄႉၵင်ႈလႆႈ တွင်ႉႁႄႈတွင်ႉဢိဝ်ႈတွင်ႉၼွင်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉထႅင်ႈ လူးၵွၼ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။

မၢၵ်ႇလႄႈဝႂ် မၼ်းၼႆႉ သင်ၵိၼ်ၼိုင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈဢိတ်းၸိုင် လူတ်းလႆႈၶႆမၼ်း ၼႂ်းလွတ်ႇလိူတ်ႈလႆႈထႅင်ႈ ဝႃႈၼႆ။

ၼိူဝ်ႉပၢၵ်ႇပိၼ်းဢၼ်သုၵ်းမၼ်းၼႆႉ ၶွၵ်းဢဝ်မႃးၼွၵ်းလေႃးၼမ်ႉဢွႆႈ၊ မၢၵ်ႇၵႅင်းၸႄႈသေၵိၼ်ၸိုင် မီး ၼမ်ႉလႅမ်ႉသူမ်ႈဝၢၼ်၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸႂ်ၸိုၼ်ႈလီ၊ ပဵၼ်ဢၼ်လီၵိၼ်ၽွင်းၶၢဝ်းမႆႈတႄႉတႄႉ။ မၢၵ်ႇပိၼ်း ဢၼ်သုၵ်းမၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ သင်ၵိၼ်ပၼ်ၵူႈဝၼ်းၼႆၸိုင် လီတေႃႇဢွၵ်းဢေႃလႄႈ ႁူဝ်ၸႂ်မိူၼ်ၵၼ်။

သင်ဝႃႈ ပဵၼ်ၵႂ်ႈပဵၼ်ပူမ်ၸွမ်းၼိူဝ်ႉၸွမ်းတူဝ်ၼႆ ဢဝ်ဝႂ်မၢၵ်ႇပိၼ်းမႃး ၼူတ်ႈၽၼ်ႉသေ ဢဝ်မူမ်ႇပၼ် တီႈမီးႁွႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိုၼ်ႈၶႅၼ်းလႆႈ။

ၼႂ်းဝႂ်မၼ်း ပႃးထၢတ်ႈ tannin ဝႆႉလႄႈ သင်ဝႃႈ ၸေႈၼမ်ႉဝႆႉၵၢင်ၶမ်ႈၼႆ ထိုင်ၵၢင်ၼႂ်မႃး ၵိၼ်ပၼ်ၸိုင် ယူတ်းယႃလႆႈ တၢင်းပဵၼ်ႁူင်းၶဝ်ႈလႆႈထႅင်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူင်းၶဝ်ႈၸဵပ်း ႁူင်းၶဝ်ႈၵႂ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽွၼ်းလီ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ တူၼ်ႈ ၊ ဝႂ် ၊ မၢၵ်ႇ မၢၵ်ႇပိၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

သင်ပဵၼ်ၼၢဝ်ၼူၵ်ႉ ဢဝ်ၶွၵ်ႇတူၼ်ႈမၢၵ်ႇပိၼ်း မႃးတူမ်ႈသေ ၵိၼ်လေႃးၽွင်ၽိတ်ႉပွမ်ဢိတ်းဢီႈ၊ ၵိၼ်ပၼ်ၼိုင်ႈဝၼ်း 2 – 3 ပွၵ်ႈ တေၸိုၼ်ႈၶႅၼ်းဝႆး။

လိူဝ်သေ ၶွၵ်ႇမၼ်းယဝ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ႁၢၵ်ႈမၼ်းၵေႃႈ သင်ဢဝ်မႃးသူၺ်းသေၵိၼ်ၸိုင် လီတေႃႇၼၢင်းယိင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ႁူင်းလုၵ်ႈၸဵပ်း မီးတုမ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ။ သူၺ်းဢဝ်ႁႂ်ႈလႆႈၼမ်ႉမၼ်းမွၵ်ႈ 2 ၸေႃႉၵေႃႇၾီႇ၊ လေႃးၼမ်ႉမႆႈသေ ၵိၼ်ပၼ်ၼိုင်ႈဝၼ်း 2 ပွၵ်ႈ တေႁူႉၽွၼ်းလီမၼ်းမႃး။

ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈမၢၵ်ႇပိၼ်းၼႆႉသေ ဢၼ်လီၾၢင်ႉၼၵ်းၼႃတႄႉ ထုၵ်ႇလီဝႄႈပၼ် မိူဝ်ႈၸမ်တေၽႃႇတတ်းၼၼ်ႉ မွၵ်ႈ 2 ဝူင်ႈ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈ မိူဝ်ႈၽႃႇတတ်းၼၼ်ႉ လိူတ်ႈဢွၵ်ႇၼမ်လႄႈ ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ်ၼႂ်းတူဝ် တေဢေႇလူင်း။ မၢၵ်ႇပိၼ်းၵေႃႈ သမ်ႉလူတ်းထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ်မိူၼ်ၵၼ်လႄႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ် ၼႂ်းတူဝ်ယွမ်းပူၼ်ႉတီႈသေ ပဵၼ်ၽေးလႆႈ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ တၢင်းၵိၼ်ႁိုဝ် ယႃႈယႃၵေႃႈယဝ်ႉ ပေႃးၵိၼ်လူၼ်ႉပူၼ်ႉလိူဝ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈမီးၽေး တေႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ ႁႂ်ႈၾၢင်ႉသေၵိၼ်၊ ၵိၼ်ႁႂ်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်းပၢႆးယူႇလီ၊ ၵိၼ်ႁႂ်ႈမႅၼ်ႈ ၸွမ်းငဝ်းလၢႆး ၸင်ႇတေၶႅမ်ႉ။ ၵိၼ်တူၺ်းယဝ်ႉလႄႈ လႅပ်ႈတေဢမ်ႇမႅၼ်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈမေႃငိူင်ႉဝႄႈပႃး။

တၢင်းၵိၼ်မၢင်သႅၼ်း ထုၵ်ႇသူပ်းထုၵ်ႇပၢၵ်ႇ ၵိၼ်ၵေႃႈဝၢၼ် ယႃႈယႃၵေႃႈၸႂ်ႈၼႆသေ တေၵိုင်ႉၵၢင်ႉ ၵိၼ်ၼမ်ဢမ်ႇလႆႈ။ ၼင်ႇၵႂၢမ်းထုင်းၵေႃႈ မီးဝႆႉဝၢၼ်တီႈသူပ်းၵေႃႈ ၸၢင်ႈၶူပ်းတီႈတွင်ႉ ၼႆၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈမေႃၾၢင်ႉသေ လိူၵ်ႈၵိၼ်ဢၼ် ပဵၼ်ဢႁႃႇရလႄႈ ဢၼ်လီတေႃႇပၢႆးယူႇလီၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေၵမ်း။

ပိၼ်ႇၽႃသႃ မႃးတီႈ – ပွင်ႈၵႂၢမ်း ပၢႆးယူႇလီ ၊ ပၢႆၵမ် တႃႇၸၢၼ်ႇ (မေႃယႃ CDM) ၊ တီႈဝႅပ်ႊသၢႆႊ – DVB