ၸဵမ်မိူဝ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်းသေ လႅၼ်လိၼ်ဢၼ်တိတ်းၸပ်းတၢင်ႇၸိုင်ႈမိူင်း ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်း ၵမ်းၵမ်းမီးပၼ်ႁႃၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းႁိမ်ၵဵပ်းၶွၼ်ႇၵၼ်  ၊ ၸုမ်းၼိုင်ႈလႄႈၸုမ်းၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵၼ်လႆႈၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

မိူၼ်ၼင်ႇ ပွတ်းတၢင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈတွၼ်ႈၼိူဝ်ၼႆႉၵေႃႈ လိူဝ်သေမီးပၼ်ႁႃၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼင်ႇၵၼ်ယဝ်ႉ  ၵူၼ်းမိူင်းသမ်ႉလႆႈသုၵ်ႉၸႂ်ၸွမ်းလွင်ႈလႅၼ်ၶႅၼ်ႈမိူင်းဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊထႅင်ႈ ။ လွင်ႈၼႆႉ တုမ်ႉတိူဝ်ႉၾိင်ႈယူႇသဝ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢၼ်ပၵ်းသဝ်းယူႇၸွမ်းသၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်ၼႆႉ ပႆႇမီးၽႂ်ႁၼ်ထိုင်လႄႈ ၵႄႈလိတ်ႈႁႃတၢင်းဢွၵ်ႇပၼ်။

ၼႂ်းပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼူၵ်ႉယုင်း ဢၼ်တေႃႇဢွင်ႇသၢၼ်းၸူႉၵျီႇ ဢွၼ်ၼမ်းၼၼ်ႉတႄႉ လႅၼ်လိၼ်ဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ လႄႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈတိတ်းၸပ်းၵၼ်ၼႆႉ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈဢမ်ႇလူဝ်ႇဢဝ်ဝႂ်ၶႂၢင်ႉဝီႊသႃႊ သင်သေ ၵႂႃႇမႃးသူႇၸူးၵၼ်လႆႈ ၼႂ်းၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ်တင်းသွင်ၾင်ႇ 16 ၵီႊလူဝ်ႊမီႊတိူဝ်ႊ ။

ဝၢႆးသေ မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၼႂ်း ပီ 2024 ၼၼ်ႉ ၾၢႆႇဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ ၶိုင်ၶႂ်ႈယႃႉပႅတ်ႈပိူင်ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတင်းသွင်ၾင်ႇ ၵႂႃႇမႃးၸူးၵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ် ။ ထိုင်တီႈပေႃး ဝၢင်းၽႅၼ် တႃႇလွမ်ႉႁူဝ်ႉၶႅၼ်ႈပႅတ်ႈ ။

ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ တႄႇပၼ်သၢႆငၢႆဝႃႈ တေလွမ်ႉႁူဝ်ႉၼၼ်ႉ ၾၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႅၼ်လိၼ်ၶဝ် တူၵ်ႇတၵ်ႉဝႃႈ လႅၼ်ၶႅၼ်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် ပဵၼ်ႁူၺ်ႈ ပဵၼ်လွႆသုင်လႄႈ တႃႇလွမ်ႉႁူဝ်တႄႉ တေဢမ်ႇငၢႆႈၼႆယူႇ။

ထႅင်ႈလွင်ႈၼိုင်ႈ မိူၼ်တင်း မႃးတုမ်ႉယွၵ်ႈသႂ်ႇ ပၼ်ႁႃၸၢဝ်းၶိူဝ်းတင်းသွင်ၽၢၵ်ႇ မီးပၼ်ႁႃၵၼ်ထႅင်ႈၵူၺ်း ။ ဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊတႄႉ ဢမ်ႇဢဝ်လွင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းယူႇၸွမ်းလႅၼ်ၶႅၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ယႂ်ႇသေ လူင်းမိုဝ်းႁဵတ်းႁူဝ်ႉယူႇဢမ်ႇၵိုတ်းဢမ်ႇယင်ႉ။

တေႃႇထိုင် ပီ 2026 ၼႆႉ ၾၢႆႇဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ ႁဵတ်းႁူဝ်ႉၵင်ႈ ယဝ်ႉထိုင် 20 လၵ်းၸမ် ။

ဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊလႄႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ လႅၼ်လိၼ်ဢၼ်တိတ်းၸပ်းၵၼ်ဝႆႉ မီး မွၵ်ႈ လၵ်း ႁဵင်ပၢႆ ။ ပွတ်းတၢင်းၾင်ႇမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ တိတ်းၸပ်းဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸႄႈမိူင်းၶၢင် ၸႄႈၵႅင်း ၸႄႈမိူင်းၶျၢင်း  ။

ၾင်ႇတၢင်းဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊတႄႉ တိတ်းၸပ်းဝႆႉ မိူင်းဢရုၼၶျၼ်ႊ ပရႃႊတဵတ်ႉ မိူင်းၼႃႇၵလႅၼ်း ၊ မၼီႊပေႃႊရ်(မၼိပူရ) လႄႈ မီႊသူဝ်ႊရမ်ႊ

တႃႇၵင်ႈႁူဝ်ႉၶႅၼ်ႈလႅၼ်လိၼ်တိတ်းၸပ်းၵၼ်ၼႆႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင်မိူင်းဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ တႅပ်းတတ်းတႃႇလူင်းမိုဝ်းႁဵတ်းမိူဝ်ႈ ၼႂ်း 2024 ၊ ဢၢၼ်းၸႂ်ႉငိုၼ်း ၼပ်ႉတေႃႊလႃႊ 3 ပီႊလီႊယႅၼ်ႊ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 10 ပီ ႁႂ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈ ၼႆယူႇ။

ၼင်ႇႁိုဝ် ၵူၼ်းပေႃးတေဢမ်ႇၶၢမ်ႈလႆႈ ဢမ်ႇၶိုၼ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ ႁူဝ်ႉၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼႅၼ်ႈၼႃသေဢမ်ႇၵႃး တေသႂ်ႇပႃး ၵွင်ႈထၢႆႇႁႂ်ႈတူၺ်းလႅၼ်ၶႅၼ်ႈၸွတ်ႇတူဝ်ႈလႆႈ ၼႆ ဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ ဢဵၼ်းဢၢၼ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

ၾၢႆႇဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊတႄႉ ပၼ်ၶေႃႈဢၢင်ႈဝႃႈ တႃႇမီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႇလႅၼ်လိၼ် ယွၼ်ႉဝႃႈ  ဝၢႆးသေ သိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်းယဝ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ပၢႆႈဢွၵ်ႇမိူင်းၼမ် ၊ ၸိူဝ်းလတ်းၶဝ်ႈၾင်ႇဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊၵေႃႈၼမ် ။

မိူဝ်ႈၼႂ်း ပီ 2023 ၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးပၼ်ႁႃယႃႈမဝ်းၵမ်လႄႈပၼ်ႁႃၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸွမ်းလႅၼ်လိၼ် တီႈမိူင်း မၼိပေႃႊရ်လႄႈ တႃႇၵုမ်းလႆႈလီလီၼၼ်ႉ ၸင်ႇၶႂ်ႈႁဵတ်းႁူဝ်ႉၶႅၼ်ႈၼႆယူႇ။

ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉၵေႃႈ ယၢမ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉ ဝႃႈ ၼႂ်းပီ 2021 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸိူဝ်းလုၵ်ႉမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈသေ ပၢႆႈၽေးၶဝ်ႈဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ ၼပ်ႉႁူဝ်လၢၼ်ႉမၼ်း ၊ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တုမ်ႉတိူဝ်ႉ လွင်ႈၼိမ်သဝ်းၼႂ်းဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ လႄႈ ၸင်ႇလွမ်ႉႁူဝ်ႉ ။

ၾၢႆႇဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊတႄႉ ႁၼ်ၼင်ႇၼၼ်သေတႃႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸိူဝ်းပၵ်းသဝ်းယူႇၸွမ်းသၢပ်ႇလႅၼ်လိၼ်ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ၼႆႉသမ်ႉ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ   ယွၼ်ႉႁဵတ်းႁူဝ်ႉၶႅၼ်ႈၼႆႉ မၼ်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉၾိင်ႈယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉတီႈ  ။ ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈဢွၼ်ၵၼ် သၢၼ်ၶတ်းမႃးလၢႆၵမ်း ။

ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းယူႇတိတ်းၸပ်းလႅၼ်ၶႅၼ်ႈဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊလႄႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈသၢႆလဵဝ်ၵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ မီႊသူဝ်ႊ  လႄႈ ၶျၢင်း ။

ၶိူဝ်းမီႊသူဝ်ႊလႄႈ ၶျၢင်းၼႆႉ မၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်  ၶိူဝ်းလဵဝ်ၵၼ် ၊ မီႊသူဝ်ႊယူႇၾင်ႇမိူင်းဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ ၶျၢင်းယူႇၾင်ႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆသေတႃႉ ဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးပၼ်ႁႃသင်ၵၼ် ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵၼ်မႃးတႃႇသေႇ။

ၵမ်းၼႆႉသမ်ႉ တေႁဵတ်းႁူဝ်ႉၶႅၼ်ႈပႅတ်ႈတင်းပိုၵ်းၸိူင်ႉၼႆလႄႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႅၵ်ႇၵၼ်ထႅင်ႈ ၊ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈၸမ်ၸႂ်ၵၼ်လႆႈသေ ၸၢင်ႈမီးပၼ်ႁႃၸၢဝ်းၶိူဝ်းမႃးၸွမ်းၾၢႆႇလင်ထႅင်ႈ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈလႅၼ်လိၼ်ၶဝ်လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႃႇၵၼႆၵေႃႈ ယူႇဝႆႉတင်းသွင်ၾင်ႇ ၊ ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ သင်ဝႃႈ ႁဵတ်းႁူဝ်ႉၵင်ႈတႄႉ ငၢႆးမိူၼ် ထႅၵ်ႇႁိူၼ်းလင်ၼိုင်ႈ ပဵၼ်သွင်လင်သေဢမ်ႇၵႃး ပိၵ်ႉတၼ်ပႃးႁူးၽၵ်းတူ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵၼ်ထႅင်ႈ ။ တေမိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းႁိူၼ်းလဵဝ်ၵၼ်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈလႆႈႁၼ်ၵၼ် ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵၼ်  ။

ဝၢၼ်ႈဢၼ်ယူႇတိတ်းၸပ်းလႅၼ်ၶႅၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ 700 ပၢႆ။ ပေႃးဢဝ်ပၵ်းပိူင်ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းဝႃႈဝႆႉတႄႉ ပေႃးတေမၵ်းမၼ်ႈလွမ်ႉႁူဝ်ႉၵင်ႈလႅၼ်လိၼ်ဢၼ်ၶႅၼ်ႈမိူင်းတေႃႇမိူင်းၼႆၸိုင် တေလႆႈပၵ်းႁူဝ်ႉလွမ်ႉၵွၼ်ႇပႆႇထိုင် တီႈ လႅၼ်မၼ်းၼၼ်ႉ မွၵ်ႈ 150 မဵတ်ႉ(မီႊတိူဝ်ႊ) ၼႆႉ ။

ဝၢၼ်ႈဢၼ်တိတ်းၸပ်းယူႇၸွမ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈလႄႈဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊၼႆႉသမ်ႉ ႁိူၼ်းတင်းၾင်ႇ ယူႇတိတ်း ၸပ်းၵၼ်ႁႅင်းဝႆႉလႄႈ လင်ႁိူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈၵႂႃႇတူၵ်းယူႇၼႂ်းၶွပ်ႇၶဵတ်ႇလႅၼ်ၶႅၼ်ႈသွင်ၸိုင်ႈမိူင်း ၼၼ်ႉ ။

လွင်ႈဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ လွမ်ႉႁူဝ်ႉၶႅၼ်ႈမိူင်းၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႅၼ်လိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ တီႈလဵဝ်ၵူၺ်း ၼင်ႇၵဝ်ႇ  လႅၼ်လိၼ်ဢၼ်တိတ်းၸပ်းၵၼ်တင်း ပႃႊၵိတ်ႊသထၢၼ်ႊ ၊ ပင်ႊၵလႃႊတဵတ်ႉသ် ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လွမ်ႉႁူဝ်ႉၶႅၼ်ႈဝႆႉမိူၼ်ၵၼ်။

လႅၼ်လိၼ် ဢၼ်မိူင်းဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊလႄႈ မိူင်းၵလႃႊတဵတ်ႉ ၶႅၼ်ႈၵၼ်ၼႆႉ မီးလၵ်းမၼ်း သွင်ႁဵင်ပၢႆ ။ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပေႃးမီးၵူၼ်းလၵ်ႉၶၢမ်ႈႁူဝ်ႉၸိုင် ၾၢႆႇပႂ်ႉလႅၼ်လိၼ်ဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ ယိုဝ်းပႅတ်ႈ ဢမ်ႇယွမ်း ၼိုင်ႈႁဵင်ၵေႃႉယဝ်ႉၼႆ ၾၢႆႇလူလွမ်သုၼ်ႇလႆႈ ယၢမ်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

လွင်ႈဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ လွမ်ႉႁူဝ်ႉၶႅၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ ၾၢႆႇၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊတႄႉ လိုဝ်းယူႇၼႂ်းသိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ လၢႆဢၼ် သေတႃႉ ၾၢႆႇတင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈတႄႉ ဢမ်ႇႁၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလၢတ်ႈသင်။

မိူဝ်ႈမိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈသေ ၵႂႃႇမိူင်းဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇႁၼ်ဢဝ်လွင်ႈလွမ်ႉႁူဝ်ႉ ၶႅၼ်ႈမိူင်းၼႆႉ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢွၵ်ႇလၢတ်ႈသင်ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် ။

 ၵူၺ်းၵႃႈ ယူႇတီႈၸုမ်းတူင်ႉၼိုင်တႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႃႇၵ ၸုမ်းၼိုင်ႈ UTNC (United Tangshang Naga Council) တႄႉ ၵႂႃႇႁူပ်ႉဢုပ်ႇတူၺ်း လွင်ႈၼႆႉ တီႈ တပ်ႉပႂ်ႉလႅၼ်လိၼ်မိူင်းဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ ယူႇဝႃႈၼႆ ။

လွင်ႈၼႆႉ ၾၢႆႇတပ်ႉပႂ်ႉလႅၼ်လိၼ်ဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ ၶိုၼ်းတွပ်ႇဝႃႈ ဢၼ်လွမ်ႉႁူဝ်ႉၶႅၼ်မိူင်းၼႆႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတင်းသွင်ၾၢႆႇ တူၵ်းလူင်းၵၼ်သေလႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းၵူၺ်း ၼႆယူႇ။

ဢၼ်ႁဵတ်းႁူဝ်ႉၶႅၼ်ႈၼႆႉ ၸပ်းပႃး ၸႄႈတွၼ်ႈ တူပ်းမိုဝ်း(တမူး) လႄႈ ၸႄႈၵႅင်း ၸိူဝ်းၼႆႉ ၊ ႁိမ်းႁွမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ မီးဝႆႉၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ ဢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉလၢႆၸုမ်း  ။ ၼႂ်းပီ 2025 ၼၼ်ႉ ဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ လွမ်ႉႁူဝ်ႉပူၼ်ႉၶဵတ်ႇလႅၼ်လိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈမႃးလႄႈ PDF တမူး ၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ၵႂႃႇပၼ်ၾၢင်ႉဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊယဝ်ႉၵမ်းၼိုင်ႈ ၼႆ BBC ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉ ။

လႅၼ်လိၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈလႄႈဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ တိတ်းၸပ်းၵၼ်ၼႆႉၵေႃႈ လွမ်ႉႁူဝ်ႉယူႇႁဵတ်းၼၼ်သေတႃႉ တီႈၵႂၢင်ႈတီႈၵႅပ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁူဝ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပႆႇတႅတ်ႈၼႅတ်ႈလီ ၊ ၸၢင်ႈပဵၼ်မႃးပၼ်ႁႃမႂ်ႇထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇၼႆ ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊလႄႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ဢၢင်ႈဢိင်  – BBC