လွင်ႈပၢင်လူင် 1947  ၸိူဝ်းဢၼ်ၶိုတ်းၸွမ်းသေ တေႃႉတႆႇၶႆႈၼႄၵၼ် ၼႂ်းလိၵ်ႈလႂ် ၊ ၵႂၢမ်းသိုပ်ႇၵႂၢမ်းလႂ် မီးတင်းၼမ် ။  မိူၼ်ၼင်ႇ ဢၼ်ၸဝ်ႈၸၼ်ႇတႃႇယွင်ႁူၺ်ႈ ၊ ၶူးမေႃလူင် ၸၢႆးဢွင်ႇထုၼ်း ၊ လုင်းသူၺ်ႇဢူင်း ၊ ဢူးတိၼ်ႇဢေး ဢိၵ်ႇတင်း ဢူးထုၼ်းမျိၼ်ႉတွင်ႇၵျီး ၶဝ်တႅမ်ႈ ။

 ပေႃးဢၢၼ်ႇသေမႃးႁုပ်ႈတူၺ်း ၶေႃႈမုၼ်းၶဝ်လႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၶဝ် ၊ ၽႂ်လႂ်ၽိတ်း ၽူႈလႂ်ထုၵ်ႇ ၼၼ်ႉတႄႉ ယူႇတီႈၽူႈဢၢၼ်ႇၽူႈထွမ်ႇငိၼ်းၶဝ် ထတ်းသၢင်ႈတႅပ်းတတ်းၵၼ် ။  

ၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်ဢူးသူၺ်ႇဢူင်းၶဝ်တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတူၵ်ႇၼႄးထတ်းသၢင်ၵၼ် တင်းၼမ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်မီးသၢမ်လွင်ႈ ။

မၢၼ်ႈဝႃႈ တႆးတင်းမၢၼ်ႈလီၵၼ်မႃး ၸဵမ်လႂ် ၊ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလဵဝ်ၵၼ် ၊ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ မႃးၸႅၵ်ႇလႄႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းဢမ်ႇယဵၼ်သေပွၵ်ႈ ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်ႈလဵဝ် ။

• တႆးသမ်ႉဝႃႈ မၢၼ်ႈၼႆႉ ယႃႇဝႃႈလီၼႄး ဢိင်းၵလဵတ်ႈ  ယင်းလီဝႆႈလူးၵွၼ်ႇ ၵွပ်ႈဝႃႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ  ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၵၢင်ၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈ ၊ ယင်းဝၢင်းၽႅၼ် ဝႆႉတႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်းႁႂ်ႈတင်းသဵင်ႈ ယဵၼ်းပဵၼ်မၢၼ်ႈသေ ဢဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း တင်းလၢႆၼိုဝ်ႉသႂ်ႇၼႂ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉသွင်ႉမိူဝ်းပႅတ်ႈ ၊ ၼႆႉၽႂ်ၽိတ်းၽႂ်ထုၵ်ႇ ။

• တႆးၾၢႆႇၼိုင်ႈၼႄးဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉဢဝ်မိူင်း လႅၵ်ႈဢဝ်ဢႃႇၼႃႇတၼ်းႁဵင်းသုင်ၶဝ် ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၸင်ႇလႆႈပဵၼ်မႃး ၶေႃႈတူၵ်းလူင်း ပၢင်လူင် ၊ ယွၼ်ႉၶဝ်ၸဝ်ႈတူၺ်းပုၼ်ႈ တူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ ၸင်ႇလႆႈသုမ်းဝၢၼ်ႈသုမ်းမိူင်းမႃး ။

• တႆးၾၢႆႇၼိုင်ႈသမ်ႉၼႄးဝႃႈ ပႃးလူၺ်ႈမုၵ်ႉၸုမ်းၵူၼ်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆးလွတ်ႈလႅဝ်း (SPFL) ဢၼ်ႁွင်ႉၸွမ်း တူဝ်ယေႃႈၾၢႆႇမၢၼ်ႈ ငၢႆႈငၢႆႈဝႃႈ ၸုမ်း ရပလ ( ယပလ) ၶဝ်ပဵၼ်ၸႂ်မၢၼ်ႈ ၊ ပဵၼ်ၶိူင်ႈမိုဝ်းမၢၼ်ႈ သူၼ်းႁူၺ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးၵမ်ႉထႅမ် ၸွမ်းၵၢင်ၸႂ်မၢၼ်ႈ ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးဢမ်ႇလိူဝ်လႆႈသေ ၵႃႈလႆႈတူၵ်းလူင်း ၸွမ်းမၢၼ်ႈတီႈပၢင်လူင် ။ ၼႆႉၽႂ်ၽိတ်းၽႂ်ထုၵ်ႇ ။

• တႆးထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈဝႃႈ – ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸိုင်ႈတႆးဢမ်ႇမီးတၢင်းလိူၵ်ႈ ။ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ တင်းမၢၼ်ႈတိုၼ်းတူၵ်းလူင်းၵၼ်သေ မိပ်ႇငႅၼ်းမႃး တွၼ်ႈတႃႈ ႁႂ်ႈယူႇၸွမ်းမၢၼ်ႈ ။ ၵတ်ႉၵႃႈယင်းမီးပၢင်လူင်တွၼ်ႈတႃႇပဵၼ်တီႈယိပ်းတီႈၵမ်လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈမိူင်းတႆးၼႂ်းမိုဝ်းမၢၼ်ႈ ။

• ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈတႄႉဝႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူင်ႉၼၼ် ၊ မိူင်းတႆးဢမ်ႇၶႂ်ႈႁွမ်းမၢၼ်ႈ။   ဢဝ်ၵွၼ်းၶေႃႁင်းၵူၺ်းၵေႃႈလႆႈယူႇ ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တင်ႈၸႂ် ႁူမ်ႈမိုဝ်းမၢၼ်ႈ တႃႇႁႂ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ပေႃးၸဵဝ်းလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵူၺ်း ၼႆၵေႃႈမီး ၼႆႉၽႂ်ၽိတ်းၽႂ်ထုၵ်ႇ ။

မၢၼ်ႈၼႄးတႆးဝႃႈ သုၼ်ႇလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ၼႂ်းပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 1947 ၼၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၵိတ်ႇၶႂၢင် လွင်ႈပဵၼ်ၼမ်ႉၼိုင်ႈၸႂ်လဵဝ်ၵၼ်ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်မၢၼ်ႈတင်းတႆး ။ တႆးသမ်ႉဝႃႈ သုၼ်ႇလႆႈ ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၼ်ႁႃ ဝႃႇတဢူမ်ဢိုၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းပိူၼ်ႈ ၶႂ်ႈဢဝ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း တူဝ်ၵဝ်ႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸိၵ်းပဵၼ်ၸွမ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၊ ပဵၼ်ပၼ်ႁႃ ။ ၼႆႉၽႂ်ၽိတ်းၽႂ်ထုၵ်ႇ ။

1 ။  ၽူႈၼမ်းမၢၼ်ႈဝႃႈ တႆးတင်းမၢၼ်ႈလီၵၼ်ယူႇ ၊ ဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃးၸႅၵ်ႇလႄႈ ငၢၵ်ႈယၢၼ်ၵၼ်

ပေႃးတူၺ်းၸၼ်ႉၵူၼ်းမိူင်းတႄႉ ၶဝ်လီတေႃႇၵၼ်ၼႆၼၼ်ႉ ႁူႉႁၼ်ငၢႆႈငၢႆႈယူႇ ၊ တူၺ်းဢဝ် ၵူၼ်းတႆး ၵႃႉဝူဝ်းတၢင်ႇ မႃႉတၢင်ႇ ၵႂႃႇၸွတ်ႇတူဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၸဵမ်ပၢၼ်ဢွၼ်တၢင်းၵွၼ်းၶေႃ ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးတူၺ်းၸၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်းတႄႉ လွင်ႈဢမ်ႇဝႆႉၸႂ်ယုမ်ႇၵၼ်ၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇဝႃႈၼႂ်း လိၵ်ႈမၢၼ်ႈလိၵ်ႈတႆး လိၵ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ ႁၼ်မီးၼမ်ယူႇ ၊ ႁဝ်းယင်းတူၵ်ႇ ၸိုဝ်ႈသဵင်ဢဝ်ၶႆႈ ၼေၵၼ်လႆႈ ။ တူဝ်ယၢင်ႇငၢႆႈငၢႆႈမၼ်း မိူဝ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ ယိုတ်းမိူင်းမၢၼ်ႈယဝ်ႉ တေၶိုၼ်ႈ မိူင်းတႆးၼၼ်ႉ  တႅပ်းတတ်းဝႃႈ – ၼင်ႇပွင်ပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇဢဝ်ၵူၼ်းမၢၼ်ႈပႃးၸွမ်းၵႂႃႇ ၊ ယွၼ်ႉဝႃႈတႆးဢမ်ႇယုမ်ႇမၢၼ်ႈ ဝၢႆးဢိင်းၵလဵတ်ႈမႃးပၵ်းသဝ်းယဝ်ႉ ၾၢႆႇပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၼႆႉ မၢၼ်ႈ ယူႇတီႈပဵင်းတႄႉ မီးႁူင်းႁဵၼ်းၼမ်လိူဝ် တႆးသေ ပေႉပုၼ်ႈၼိူဝ်တႆးၸိူဝ်းယူႇမိူင်းလွႆ လႄႈ ယိင်ႈၶႅၼ်းႁၢင်ႇယၢၼ်ၵၼ် ။

ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ပေႃးလၢတ်ႈလွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်သၢမ်ၾၢႆႇ (Tripartite Dialogue ) ၼႆ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉ မၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းဢမ်ႇႁၼ်လီ (ဢမ်ႇႁၼ်လူၺ်ႈ ) ၼႆႉတေလႆႈႁၼ်မီးၼမ် ၊ ၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈ တၵ်းလႆႈမီး သွင်ၾၢႆႇၵူၺ်း ၊ ၼႆႉဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈပဵၼ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ် ၊ ပဵၼ်မႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၊ မိူဝ်ႈ 1931 မီးပၢင်ၵုမ်လူင် ၽိူၼ်မူၼ်းလွင်ႈ မိူင်းမၢၼ်ႈ (Burma Round Table Conference ) ၼၼ်ႉ ပေႃးၽူႈတႅၼ်းၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၵႂႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းၵေႃႈ ၽူႈၼမ်းမၢၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢမ်ႇ ယိူၼ်ႉ လႆႈသေ ဢွၵ်ႇပၢၵ်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇလီလႆႈ တင်ႈၸုမ်းမႃးႁင်းၵူၺ်း ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူႈၼမ်းတႆး ၶဝ်ႈၸႂ်ဝႃႈ ၾၢႆႇတၢင်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈမီးၵူၼ်းမႃး ၵိတ်ႇငွၵ်းသွၵ်ႇတီႈၶဝ်ႁဵတ်းၵၼ် ။

ၸိူဝ်းဢၼ်ၶဝ်ႈၸႂ်လွင်ႈပၼ်ႁႃ ၸဝ်းၶိူဝ်းသေ ႁႂ်ႈမီးသၢမ်ၾၢႆႇၼၼ်ႉတႄႉ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ် ဢိင်းၵလဵတ်ႈ တင်းဢွင်ႇသၢၼ်းယဝ်ႉ ။ ၸင်ႇဝႃႈ ပၢင်ၵုမ်လူင်ပၢင်လူင်ၵေႃႈ ၸင်ႇလႆႈၵိူတ်ႇပဵၼ် မႃးလႄႈ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇလီငၢမ်း ။

လွင်ႈဢၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢမ်ႇပေႃးၸႂ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလႄႈဝႃႈ  ပဵၼ်ၼိူဝ်ၽူႈၼမ်းမၢၼ်ႈၵူၺ်း ၼိူဝ် ၶုၼ် ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႈ မီးၼမ် ၊ မိူၼ်ၸိူဝ်ႉၼင်ႇလွင်ႈဢဝ်လိၵ်ႈမၢၼ်ႈမႃးၵႅမ် လိၵ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ ပဵၼ်လိၵ်ႈၼႂ်းလုမ်းၼႂ်းၸႆး ။

2 ။  ၽႂ်ၶၢႆၵိၼ်မိူင်း – ၸဝ်ႈၾႃႉႁိုဝ် ရပလ ( SPFL )

 ပေႃးတူၺ်းလိၵ်ႈ မိူၼ်ၼင်ႇၸဝ်ႈယိင်းၸၼ်ႇတႃႇ တႅမ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလီ ၊ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၸိူဝ်းသၢၼ်ၶတ်းၸဝ်ႈၾႃႉၼႆႉ ပဵၼ်ၸႂ်မၢၼ်ႈသေ မႃးၵမ်ၵိၼ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ၸင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်တၢင်း ၽိတ်း ရပလ ( ၸုမ်းဢၼ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၶဝ်တင်ႈမႃး ) ။

ပေႃးတူၺ်းလိၵ်ႈ ဢူးထုၼ်းမျိၼ်ႉ ဢူးသူၺ်ႇဢူင်းၶဝ်သမ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉၼႆႉ ဢမ်ႇဝူၼ်ႉတႃႇ ၵူၼ်းမိူင်း ဝူၼ်ႉတႃႇပုၼ်ႈတူဝ်ၶဝ် ။

ၵွပ်ႈၼၼ် ၸိူဝ်းႁဝ်းၵိုတ်းလိုၼ်းလင် တေလႆႈယုမ်ႇၾၢႆႇလႂ် ၊ ၶဝ်ႈၶၢင်ႈၽႂ် ။ပေႃးတူၺ်း ပိုၼ်းၵဝ်ႇ ဢၼ်မီးလိၵ်ႈမၢႆလၢႆးမိုဝ်းတဵမ်ထူၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၾၢႆႇလႂ်ၵေႃႈမီးတီႈ ထုၵ်ႇ မႅၼ်ႈ လႄႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈယူႇၼင်ႇၵၼ် ။

မိူၼ်ၾၢႆႇ ရပလ ဝႃႈၸဝ်ႈၾႃႉတူၺ်းပုၼ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇၵူၺ်းၼႆၼၼ်ႉ မၢင်ၸဝ်ႈတႄႉႁူႉတေၸႂ်ႈယူႇ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမူတ်း ( မိူၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်ၵျီႇသထုင်ႇ ၊ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း မိူင်းပွၼ် ဢၼ်ၽႂ်ၽႂ် ၵေႃႈယွမ်းႁပ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းတႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်း ) ဢၼ်ၵႆႉၶဝ်ႈၸႂ်ပိူင်ႈၵၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ယွင်ႁူၺ်ႈ ။ မၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉဢမ်ႇဝႃႈ ၾၢႆႇမၢၼ်ႈ ၾၢႆႇတႆးပဵၼ်တူဝ်ပႁေႇလိ (Enigma )   ။

 ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈ ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လၢတ်ႈႁဵတ်းလီမႃးတႅၵ်ႇလႅင်း ၽႂ်ဢမ်ႇထဵင်လႆႈၼၼ်ႉ မီးၼမ် တူဝ်ယၢင်ႇ –

• ပၢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈႁဵၵ်ႈႁွင်ႉ တုၵ်းယွၼ်းငိုၼ်းၵမ်ႉၸွႆႈပၢႆႈပၺႃႇပၢႆးယူႇလီ ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်း။  
•  ပၢင်ၵုမ် 1946 တီႈမိူင်းၵိုင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵေႃႉၵမ်ႉထႅမ် တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလႆႈမီးတူဝ်တႅၼ်း ၼႂ်းၶွင်ႇသီႇၸိုင်ႈတႆး ။
• မိူဝ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈတွင်ႈထၢမ်ၵၢင်ၸႂ် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွၵ်းပိူင်ၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ တိုၼ်းလၢတ်ႈမႃးတႃႇၾႅတ်ႉတရႄႊလ် ( federalism )

ပဵၼ်ၵူၼ်းယူႇႁူမ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႆႈႁဵၼ်းႁူႉသုင်မႃးသေ တေၸႂ်ၵႅပ်ႈဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လီယုမ်ႇယၢပ်ႇယူႇ ။

ၾၢႆႇ ရပလ ၵေႃႈ မိူၼ်ၵၼ် ၊ ၸိူဝ်းၽူႈၼမ်းၼႆႉ ၸမ်ၸႂ်ၽူႈၼမ်းမၢၼ်ႈ ၊ လႆႈႁပ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်မိူင်းတီႈမၢၼ်ႈလႄႈ ၸင်းလွၵ်းပိူင်ၸဝ်ႈၾႃႉ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းၸိူဝ်းႁၵ်ႉၸၢတ်ႈတႄႉတႄႉၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထဵင်လႆႈ ။

ၵေႃႉတူဝ်ၵူင်းမၼ်းတႄႉပဵၼ်ဢူးထုၼ်းမျိၼ်ႉတွင်ႇၵျီး ။  ၽိုၼ်လိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈတႅမ်ႈဝႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ -“ တေႁူမ်ႈၼႄႇတေၽၢတ်ႇ(ခွဲရေး တွဲရေး)”  ၼႆႉ ၸိပိူင်းသွင်ႇၼႄဝႆႉၵၢင်ၸႂ် ရပလ ပဵၼ်ႁိုဝ်တႄႉတႄႉၼၼ်ႉယူႇ ၊ ထိုင်တီႈ မၢၼ်ႈပေႃးတိသႂ်ႇၶွၵ်ႈၼၼ်ႉ-  ပိူၼ်ႈၶမ်  4-5 ပီ မၼ်းၸဝ်ႈယူႇ 8 ပီ ၸင်ႇလႆႈဢွၵ်ႇၶွၵ်ႈ ။

ၸဝ်ႈၾႃႉတင်း ရပလ ၼႆႉ ႁဵတ်းတႃႇမိူင်းတႆးလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးၼင်ႇၵၼ် ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပိူင်ႈၵၼ်တီႈ လၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇၽႂ် လၢႆးၼပ်ႉသွၼ်ႇမၼ်း ။ လီလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတၢင်း သွင်ၾၢႆႇလီလီသေ တေလႆႈႁႃတၢင်းတႃႇပူၼ်ႉလွတ်ႈလႆႈ ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတူၵ်းၵိၼ်း ယူႇယၢမ်းလဵဝ် ။

3 ။ တႆးဢမ်ႇလူင်းလၢႆးမိုဝ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် ၸွင်ႇလႆႈ

ပေႃးတူၺ်း ႁၵ်ႊ တိင်ႊၶိူင်ႊ Hugh Tinker ( ၵေႃႉလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ၸၼ်ႉသုင် ၼၼ်ႉ) တႄႉ မၼ်းၸဝ်ႈတႅမ်ႈဝႃႈ – ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးတၢင်းလိူၵ်ႈ ။ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ တိုၼ်းဝၢင်းၽႅၼ် မႃးၶၢဝ်းယၢဝ်း တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢမ်ႇတႅၵ်ႇ ယၢႆႈ ယူႇႁူမ်ႈၵၼ် ၊ ၵၢင်ၵုမ်တီႈဝဵင်းလၼ်ႊတွၼ်ႊ (London ) မိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ 1947 ၼၼ်ႉ ႁွင်ႉပႃးၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႆႈယူႇသေတႃႉ သမ်ႉဢမ်ႇႁွင်ႉသေ မွၵ်ႇဢွင်ႇသၢၼ်းၵႂႃႇၵူၺ်း ၊ ဢုပ်ႇၵၼ်သေ တူၵ်းလူင်းတွၼ်ႈတႃႇ ပၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈ ၵွၼ်းၶေႃ ။ တႃႇတၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႄႉတေဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်ၶဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းသေ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈပႃးၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းႁၢင်ႈလီ ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သမ်ႉပေႃးပိုဝ်ႈမၢၵ်ႇတႅဝ်ႇမၼ်းၵႂႃႇ ဢမ်ႇဢဝ်လႆႈၶိုၼ်းယဝ်ႉ ။

တႃႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၼႆႉ တေႁူမ်ႈဢမ်ႇႁူမ်ႈဢမ်ႇၸၢင်ႈလိူၵ်ႈ ။ ၵွပ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈဝႃႈ ႁႂ်ႈႁူမ်ႈမီးတၢင်းလိူၵ်ႈပိူင်လဵဝ် ဢၼ်ဝႃႈ တေႁူမ်ႈလၢႆးလႂ်ၼၼ်ႉၵူၺ်း ။ ၸင်ႇဝႃႈ ၵတ်ႉၵႃႈယင်းမီးလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် – တေလႆႈဝႃႈၼၼ်ယူႇ ။

တၢင်းၾၢႆႇဢူးသူၺ်ႇဢူင်း ( ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမၢႆမီႈမႃး ၊ သမ်ႉပဵၼ် ၽူႈၼမ်း ၵေႃႉလဵဝ် ဢၼ်ယၢမ်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈပၢင်ၵုမ် ပၢင်လူင်မႃးသေ ယင်းတိုၵ်ႉတေႃႇသူႈယူႇ ယၢမ်း လဵဝ် ) တႄႉဝႃႈ- တႆးၼႆႉ ဢမ်ႇႁူမ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈသေ ဢဝ်ၵွၼ်းၶေႃႁင်းၵူၺ်းၵေႃႈလႆႈ ။

ဢမ်ႇလိူဝ်သေဢွင်ႇသၢၼ်း ပေႃးလၢတ်ႈဝႃႈ “ ဢမ်ႇႁူမ်ႈသေ တိုၵ်းၵႂႃႇႁင်းၵူၺ်း ၵေႃႈလႆႈ တေႁိုင်ၵႃႈႁိုဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ၽႂ်ဢမ်ႇဝႃႈ လႆႈ ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးႁူမ်ႈမၢၼ်ႈႁဝ်းတႄႉ သူၸဝ်ႈ ၵေႃႈ တေလႆႈၵွၼ်းၶေႃ ၼႂ်းၼိုင်ႈပီၸွမ်းႁဝ်း”  – ၼႆ။

မိူၼ် မလေးသျိူဝ်ႊ ၼႆႉ ဢမ်ႇဢဝ်ၵွၼ်းၶေႃၸွမ်းပိူၼ်ႈ ၊ ၵူၺ်းၵႃႈထိုင်မႃး 1958 ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၵေႃႈယုၵ်ႉပၼ်ၶဝ် ၊ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၶဝ်ၵေႃႈ တူဝ်ႈတၼ်းၵၼ်ယဝ်ႈ ၊ ၸင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇသုၵ်ႉသၵ်ႉသင် ။

ၵဵဝ်လူၺ်ႈ လွင်ႈဢဝ်ၵွၼ်းၶေႃၼၼ်ႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1947 ၵူၼ်းလူင်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ဢဵတ်ႊၶျ်ဢႅၼ်ႊသီႊ သတီႊဝဵၼ်ႊသၼ်ႊ (HNC Stevenson ) ၶဝ်ၵေႃႈ ၼႄႉၼမ်း မႃးယူႇဝႃႈ ႁႂ်ႈဢဝ်လွႆးလွႆး တေႃႇပၢႆးပၺႃႇ ပၢႆႈမၢၵ်ႈမီးပေႉတူဝ် ၽွမ်ႉၽဵင်ႇၵၼ် မူတ်းၵွၼ်ႇ ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸိူဝ်းဢၼ် ၶႂ်ႈလႆႈၵွၼ်းၶေႃဝႆးဝႆးၶဝ်တႄႉ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ (Stevenson) ပဵၼ်ၵူၼ်း ယႃႉၵူၼ်းၵဝ်းၵူၺ်း-ၼႆ တေႃႇယၢမ်းလဵဝ် ။ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၶေႃႈၼႆႉ ၸိူဝ်းလူင်ႉလႅၼ်ႇၵၢၼ်မိူင်း  ၵၢၼ်မၢႆမီႈ ၶဝ်တေလႆႈ သိုပ်ႇထဵင် ၵၼ် ၵႂႃႇထႅင်ႈယူႇ ။

4 ။ မၢၼ်ႈဝႃႈ သုၼ်ႇလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ပၼ်ႁႃၼႆ ၸွင်ႈၸႂ်ႈ

သုၼ်ႇလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၶၢင် – ၶျၢင်း- တႆး တူၵ်းလူင်းၵၼ်ၸဵမ်ပိုင်းၵေႃႈ တိုၼ်း ပႃးဝႆႉ ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းလိၵ်ႈလႆႈၸႂ် 4 ၾၢႆႇ ဢၼ်ပႃးမၢၼ်ႈၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇမီး ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈ ၼႂ်းပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 1947 ၼၼ်ႉ တႄႉသႂ်ႇဝႆႉတႅၵ်ႇတႅၵ်ႇလႅင်းလႅင်းဝႃႈ တဵမ် 10 ပီ ၽၢတ်ႇ ဢွၵ်ႇလႆႈ ။

ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈတႄႉဝႃႈ ယွၼ်ႉၶေႃႈၼႆႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၵူဝ်တႅၵ်ႇ သေယိုတ်းဢႃႇၼႃႇ ပႅတ်ႈ ဝႃႈၼႆ ။ ၵူၺ်းၵႃႈဢူးသူၺ်ႇဢူင်း ၸိၸမ်ႈၼႄဝႃႈမၼ်းပဵၼ်ၶေႃႈဢၢင်ႈ (Excuse) မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈႁဵတ်ႇၽူၼ် ( reason ) ။

ၶႆႈၸႂ်တူၺ်းလီလီ ၊ ပေႃးဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၸိုင် ၸွင်ႇတႆးတေႁူမ်ႈၸွမ်း ၊ ပေႃးတႆးဢမ်ႇႁူမ်ႈၸွမ်း ၸွင်ႇတေမီးၸိုင်ႈမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ် ၊ ၵွပ်ႈၼၼ်လွင်ႈပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ႁူမ်ႈတုမ် ယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ် ယင်းထုၵ်ႇလႆႈၶွပ်ႈၸႂ်မုၼ်တၢင်ႇၼိူဝ် သုၼ်ႇလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ။

တႃႇၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တေတႅၵ်ႇ ဢမ်ႇတႅၵ်ႇ မၼ်းယူႇတီႈသုၼ်ႇလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ၊ မၼ်းယူႇတီႈဝႃႈ ၸွင်ႇပဵၼ်ထမ်းဢမ်ႇပဵၼ်ထမ်း ( တြႃးဢမ်ႇတြႃး ) ၸွင်ႇမီးလွင်ႈ ၽဵင်ပဵၼ်း / ဢမ်ႇမီးၼၼ်ႉၵူၺ်း ၊ ပေႃးဢမ်ႇပဵၼ်ထမ်းလႄႈ ဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း ၸိုင် မီး- ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈၽၢတ်ႇ ဢွၵ်ႇၵေႃႈ တိုၼ်းတႅၵ်ႇယၢႆႈ – မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းယူႊၵူဝ်ႊသလႃႊဝီႊယႃႊ (Yugoslavia) ၶျႅၵ်ႊၵူဝ်ႊသလူဝ်ႊဝၵီႊယိူဝ်ႊ (Czechoslovakia) ပင်ႊၵလတဵတ်ႉသျ် (Bangladesh) တီႊမေႃႊဝၼ်းဢွၵ်ႇ (East Timor) ၸိူဝ်းၼႆႉ ။

ၸင်ႇဝႃႈၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ် SPDC  ၶဝ်ၶတ်းၸႂ်ၶိၼ်မႄးၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းဢၼ်ဝႆႉပုၼ်ႈသုၼ်ႇတႃႇသိုၵ်းသေတိုဝ်းၵမ်မႃးၼၼ်ႉ ဢူးသူၺ်ႇဢူင်း တႄႉဝႃႈ ဢမ်ႇမီးဝၼ်းမၼ်း ၊ ၵွပ်ႈဝႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈဢၼ်တႄႉ ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢၼ် တႄႉၼႆႉ ဢမ်ႇယူႇႁိုင်လႆႈ ။

• ဢမ်ႇဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်တင်းၼမ်ဝႃႈ ၊ ဢဝ်ၵၢင်ၸႂ်တူဝ်ၵဝ်ႇၵူၺ်း ။
• ဢဝ် 7 မိူင်းလႄႈ 7 တိူင်းမႃးဝႆႉပဵင်း ၵၼ် “ မိူင်း”ၼႆၼၼ်ႉ မီးဢႃႇၼႃႇၸိၵ်းၸွမ် (Sovereignty) “တိူင်း”ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ သမ်ႉဢမ်ႇမီး ။ ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်မႃးၶူၼ်းၶဝ်ႈၵၼ်ၼႆႉ မၼ်းတိုၼ်းဢမ်ႇယူႇၶၢဝ်းယၢဝ်းႁိုင်လႆႈ – ဝႃႈၼႆ ။

ၸင်ႇလီလႆႈၶႂ်ႈၸႂ်ၵၼ်ဝႃႈ ထိုင်မႃးပၢင်လူင် 79 ပီယဝ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းတႆး တေႁဵတ်းသင် ၊ ၵွၼ်းၶေႃၼႄႇၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၊ ယွၼ်ႉသင် ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၵွပ်ႈဢၼ်လႂ် ၊ သၢႆၼမ်ႉႁႅင်းလူမ်းလုမ်ႈ ၾႃႉ ဢိၵ်ႇမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းလႄႈ ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈႁဝ်းသမ်ႉ ပဵၼ်ႁိုဝ်ယူႇ ။  ႁဝ်းတၵ်းလႆႈမိုၼ်းတႃၵႂၢင်ႈၵႂၢင်ႈၶႆႈၸႂ်ထိုင်ႁွပ်ႈၶွပ်ႈ။

ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉဢဝ်မႃးၼႂ်းပပ်ႉၵွၼ်းၶေႃမၢႆ 242  ပီ 2008 ၼၼ်ႉၶႃႈဢေႃႈ။