တႃႇဝူင်ႈၼႆႉ ႁႂ်ႈလႆႈပၢႆး​​ၼေၵၼ်ႁူဝ်​​ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ ၽွၼ်းလီတီႈ​​မေႃႇႁႄႈၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆး ၵူၼ်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆးလႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈၵႃႈႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ​​ၶႃႈ​​ၼေႃႈ။ ​​

မေႃႇႁႄႈၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၵွႆးႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်မေႃႇငိုၼ်းၼႆ​​သေတႃႉ တီႈ​​တေႉမႃးဢွၵ်ႇပႃးၸဵမ်ၸိုၼ်း၊ သွတ်ႈ လႄႈ တွင်းလႅင် ၸိူဝ်းၼႆႈၵွၼ်ႇ။

ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 600 ပီမိူင်းပူၼ်ႉမႃး ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ် တႄႇၶဝ်ႈမႃးၶုတ်းဢဝ်ငိုၼ်းလႄႈ ၸင်ႇလိုဝ်းလင်ဝႃႈ ​​မေႃႇငိုၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၶႄႇၸုမ်းၼၼ်ႉပၢႆႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇ ၶုၼ်မင်းတုင်း လႄႈ သီႇ​​ပေႃႉၶဝ် ယိုတ်းဢဝ်ၶိုၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇ​​မေႃၶုတ်း​​မေႃၶိုဝ်ႇ။

ထိုင် ပၢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵိၼ်မိူင်းၼႆ တႄႇမိူဝ်ႈပီ 1903 ၼီႈ The Great Eastern Mining Company : GEMC ၼႆႉ ႁၼ်ၺႃးၵွင်ႁႃႇႁႄႈ ဢၼ်ၶႄႇၶဝ်ပိုၼ်ႉပႅတ်ႈဝႆႉ​​သေ ၸၢမ်းၶိုဝ်ႇတူၺ်းယဝ်ႉလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မီးပႃးၸိုၼ်း၊ သွတ်ႈ ၸဵမ်ႁႄႈ တၢင်ႇမဵဝ်းလႄႈ ၸင်ႇၶူႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း ပၢင်ႁႆး-မၢၼ်ႈၸၢမ်-လႃႈသဵဝ်ႈ-မၢၼ်းတ​​လေး​​သေ ​​တေႃႉ ဢဝ်မိူဝ်းၶိုဝ်ႇ မိူဝ်းဢွင်ႇ။

ပီ 1906 ၼီႈ ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇ Herbert Hoover ​​ၵေႃႉတေပဵၼ်မႃးၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢမႄရိၵၼ်ၼၼ်ႉ သိုဝ်ႉဢဝ် GEMC ​​ယဝ်ႉ တႄႇၵၢၼ်ၸူင်လိၼ်ၸွမ်းႁွႆးလူးၶႄႇၶုတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီ 1912 ႁူင်းၸၢၵ်ႈဢွင်ႇႁႄႈ တီႈမၢၼ်းတ​​လေး​​ၵေႃႈ ၶၢႆႉမႃးတင်ႈတီႈၼမ်ႉတူႈ။ ၽိူဝ်ႇထိုင်ပီ 1930 ၼႆ ​​မေႃႇပၢင်ႁႆးၼႆႉ ၼိုင်ႈပီလႂ် ၶုတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ငိုၼ်း၊ သွတ်ႈ၊ ၸိုၼ်း ႁႃႈသႅၼ်တၢၼ်ႇလႄႈ ၼႂ်းလၢပ်ႈ​​ႁေႃသႅင်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉ​​မေႃႇႁႄႈယႂ်ႇလူင်သုတ်းယဝ်ႉ။ ပီ 1942 ၵျပၢၼ်ႇၶဝ်ႈမိူင်းမႃး​​သေ ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈ​​ၵေႃႈ ၵိုတ်း ၵႂႃႇ၊ ၶၢဝ်းၵျပၢၼ်ႇဢုပ်ႉမိူင်းသၢမ်ပီၼၼ်ႉ ​​တေႃႉဢွၵ်ႇၵႂႃႇႁိၼ်ႁႄႈ မွၵ်ႈသွင်သႅၼ်တၢၼ်ႇယဝ်ႉ။

ပီ 1965 ​​ၼေႇဝိၼ်း ယိုတ်းသိမ်း​​မေႃႇႁႄႈ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း​​သေ ဝၢႆးမႃးပွႆႇႁႂ်ႈ အမှတ် (၁) သတ္တုတူးဖော်ရေး ကော်ပိုရေးရှင်း ႁဵတ်းၵၢၼ်။ ပီ 2010 ဝိၼ်းမျိၼ်ႉမူဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၶမ်ႇပၼီႇတႂ်ႈမိုဝ်း Asia World လႆႈသုၼ်ႇႁဵတ်း10 ပီ။ ပီ 2015 National Infrastructure Holding Company ၶိုၼ်းႁပ်ႉသိုဝ်ႉဢဝ်သုၼ်ႇႁဵတ်းတီႈမၼ်း၊

ပီ 2017 Myanmar Metals ၸၢႆႇငိုၼ်း 20 လၢၼ်ႉ​​တေႃႇလႃႇ​​သေ သိုဝ်ႉဢဝ်သုၼ်ႇႁဵတ်း 85% တီႈ National Infrastructure Holding Company။ ဝၢႆးလင် ၸုမ်းသိုၵ်းယိုတ်းဢႃႇၼႃႇ Myanmar Metals ဢဝ်ႁုၼ်ႈမၼ်း ၶၢႆပၼ်ၶမ်ႇပၼီႇၶႄႇ 60 လၢၼ်ႉ​​တေႃႇလႃႇၼႆ လႆႈႁူႉႁၼ်ၸွမ်း ၽိုၼ်ႁၢႆးငၢၼ်း ၸုမ်း MATA တႅမ်ႈတၢင်ႇဝႆႉယူႇ။ တၢမ်ၼင်ႇ Myanmar Metals ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၸိုင် ​​မေႃႇပၢင်ႁႆးၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလႆႈ မီးယူႇ 38 KM ပၼ်ႇႁွပ်ႈ​​သေ ​​တေဢွၵ်ႇလႆႈထိုင် 100 လၢၼ်ႉတၢၼ်ႇလႄႈ ပႃးဝႆႉၼႂ်းသဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈ​​မေႃႇႁႄႈယႂ်ႇသုတ်း တီႈၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်း ဢွၵ်ႇ​​ဢေးသျႃးၼႆယဝ်ႉ။

ပီ 2023 ဝၢႆးလင်သိုၵ်းပလွင်ႈ ယိုတ်းလႆႈၼမ်ႉတူႈယဝ်ႉ ၽဵဝ်ႈပႃးႁႄႈလၢႆလၢႆတၢၼ်ႇ ၶွင်ၶမ်ႇပၼီႇၵပ်းၵၢႆႇတင်း ၸုမ်းၶၢင် KIA ၼၼ်ႉၼႆ ​​တေတွင်းၵၼ်ယူႇ၊ ပွင်ႇဝႃႈ ၵွၼ်ႇပလွင်ႈပႆႇယိုတ်းၼမ်ႉတူႈတႄႉ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈ​​ၵေႃႈ ၶုတ်းၽၢၼ်ႉသၢၼ်ႉၵိၼ် ႁူးၽႂ်တၢင်းမၼ်း၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ​​ၵေႃႈ တမ်းပၼ်သုၼ်ႇႁဵတ်း​​သေ ၵဵပ်းၶွၼ်ႇ ယူႇတၢင်းၼိုင်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸဝ်ႈတူၼ်ႈမၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ်ႉတီႈတႄႉ ဢမ်ႇလႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈသင်ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။

ၵွပ်ႈၼႆၸင်ႇမီးမႃးၵႂၢမ်းထၢမ်ဝႃႈ ၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်ႁဝ်းၼႆႉ ႁိၼ်ႁႄႈငိုၼ်းၶမ်းၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင်မီးဝႆႉယူႇ ၵွပ်ႈသင်ၼႃႈတီႈႁဝ်း ဢမ်ႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်း၊ ၼင်ႈတဵင်ၵွင်ငိုၼ်းၵွင်ၶမ်း​​သေ ၵွတ်းႁဵၼ်ႈၽၢၼ်ၵိၼ်းယူႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသင်ၼႆယဝ်ႉ။

ၸွမ်းၼင်ႇလၵ်းမိူင်း​​သေ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၸင်ႇတႄႇတင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸွမ်းမၢၼ်ႊမႃး ႁိၼ်ႁႄႈတႂ်ႈလိၼ်ၼိူဝ်လိၼ် ၼႆႉ ဝႆႉပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလူင်ပိူင်ႇငမ်းဝႃႈၼႆ​​သေ ထူပ်းမိုဝ်း​​တေႉ​​ၵေႃႈ ယူႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင်၊

တပ်ႉသိုၵ်း လႄႈ ၶရူဝ်ႊၼီႊၸဝ်ႈငိုၼ်းသႃးၶဝ် ႁူမ်ႈၵၼ်ၶူပ်းငၢၼ်ႈသႆႉလၢႆမႃးၵွႆး။ ဢဝ်ၾိင်ႈမၢၵ်ႈမီးၾႅတ်တရႄဝႃႈၸိုင် တိူၵ်ႈတီႈပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း​​တင်းလုမ်ႈ​​ၵေႃႈယႃႇ ၼင်ႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မီးသုၼ်ႇႁပ်ႉၸၢမ်ႇၼၼ်ႉ ယူႇတီႈမိူင်းတႆးဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈတူၼ်ႈ​​ၵေႃႈ တၵ်းလူဝ်ႇလႆႈမီးသုၼ်ႇႁပ်ႉၸၢမ်ႇဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။

ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ်ႉတီႈၼႂ်းၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆး​​ၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈမီးသုၼ်ႇႁပ်ႉၸၢမ်ႇၼင်ႇၵၼ်ယဝ်ႉ။ ပိူင်လၢႆးပၢႆးၵၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ၸိူဝ်းၸဝ်ႈၾႃႉ လႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈၵၢၼ်မိူင်းႁဝ်းၶဝ် တႅမ်ႈတၢင်ႇတုၵ်းယွၼ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ1961 ပုၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၼႂ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်​​​​​ၵေႃႈ ၼႄႇၼမ်းပႃးဝႆႉၵွၼ်ႇ။

ၸဵမ်မိူဝ်ႈဝႃႈ ​​တေႁူမ်ႈတင်ႈပျီႇထွင်ႇၸု ​​တေသၢင်ႈပဵၼ်မိူင်းၾႅတ်ႇတရႄႇၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းငိူၼ်ႈငဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်း​​သေ တၵ်းလႆႈမီး revenue-sharing formula ပိူင်ၸႅၵ်ႇမႅင်ႇၵႃႈၶွၼ်ႇၽၼ်ႇတႃႇတႅတ်ႈ​​တေႃးၼႆ လုင်းထုၼ်းမိၼ်ႉ တွင်ႇၵီးၶဝ် ၸီႉၸမ်ႈပၢႆး​​ၼေမႃးၸဵမ်ပိုင်းယဝ်ႉ။ ပိူင်တႅၵ်ႈၸမ်ႉ- လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး 40%၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင် 30%၊ ၸၢႆႇတႃႇပူၵ်းပွင်ပိုၼ်ႉတီႈ 20%၊ ဝႆႉတႃႇယႃတႅၼ်းၶိုၼ်း သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတိုၼ်ႈပဵၼ် 10% ​​ပေႃးဝႃႈ ၼႆပႄႇ ၵႂၢမ်းၵိၼ်ႇႁိၼ်ႁႄႈ resource curse ၼႆ ႁိုဝ်​​တေမီး။ ႁိၼ်ႁႄႈၸိုင်လိူင်ႇမၢၵ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းသမ်ႉ ၵိၼ်းယၢၵ်ႈယူႇတႄႉ ႁူႉၺႃးၵိၼ်ႇယဝ်ႉၵိၼ်ႇထႅင်ႈၵွႆး​​။ ပၢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ် ႁႄႈဢွၵ်ႇၵႃႈႁိုဝ် ဢမ်ႇ ႁူႉ၊ ၶၢႆလႆႈၵႃႈႁိုဝ် ဢမ်ႇႁူႉ၊ သႂ်ႇၶွၼ်ႇၵႃႈႁိုဝ် ဢမ်ႇႁူႉ။ ​​လွင်ႈပူင်ႇသႂ် ဢမ်ႇမီး။ ၽူႈႁပ်ႇၵၢၼ်ၶုၼ် ၵူႈၸၼ်ႉ ၸၼ်ႉ ဢမ်ႇသူႈလွတ်ႈၵိၼ်သူးလၢပ်ႈ၊ ​​ပေႃႈလဵင်ႉၸဝ်ႈငိုၼ်းသႃးၶဝ် လမ်ၼမ်ႉယၵ်းမိုဝ်းၸွမ်း ၸိူဝ်းၸဝ်ႈၼႃႈတီႈ​​သေ ထၢင်ႇႁၢင်ႈႁဵတ်းႁွတ်းၵႂႃႇ၊ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းမႅၵ်ႇၵွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ​​ၵေႃႈ ၽိူဝ်ႇ​​တေႁူမ်ႈၵၼ်ၵႅတ်ႇ​​ၶေ ယင်းပၢႆလုၵ်ႉၶုတ်းၶၢႆႁင်းၵွႆးၵွၼ်ႇ၊ မိူင်းႁိမ်းႁွမ်းဢၼ်ပႂ်ႉႁပ်ႉသိုဝ်ႉ လူၺ်ႈဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်​​ၵေႃႈ ႁဵတ်းၼႃႈဢမ်ႇဢၢႆ တႃဢမ်ႇၶၢၼ်ႉ​​သေ ပိုတ်ႇၽၵ်းတူၵၢတ်ႇႁပ်ႉသိုဝ်ႉယူႇတႃႇ​​သေႇ….. ႁဵတ်းၼႆၵွတ်ႇၵဵဝ်ႈၵဝ်ၼဝ်းၵၼ်မႃး လၢႆသိပ်းပီမိူင်း ​​ပေႃး​​တေထူၼ်ႈပၢၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၼွၵ်ႈလိူဝ် လိၼ်လု ၼမ်ႉႁႅင်ႈ ထိူၼ်ႇႁၢႆ ဝၢၼ်ႈႁၢမ်း ၾိင်ႈၾႃႉယူတ်ႇ ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီတီႈၵူၼ်းမိူင်းၽၵ်းၵႃႇလႃးလႃး။

​​မေႃႇႁႄႈပၢင်ႁႆးၼႆႉ ​​ပေႃးႁဵတ်းၸွမ်းလွၵ်းပိူင်ၶုတ်းမိူင်တႅတ်ႈ​​တေႃးၸိုင် ထႅင်ႈပၢၵ်ႇပီတၵ်းၶုတ်းၶၢႆလႆႈၼႆ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇႁႄႈ တီႈမိူင်းၶၼေႊတႃႊ ၊ ​​ဢေႃႊသ​တြေႊရီႊယႃႊ၊ ၵျႃႊမၼီႊၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼပ်ႉသၢင်ႈဝႆႉ​​ဢေႃႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ်​​တေၶုတ်းၶၢႆလႆႈ ၸွၵ်းလွၵ်းပိူင်တႅတ်ႈ​​တေႃး​​သေ ၸႂ်ႉၸၢႆႇႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီတီႈၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ပႆႇပႃႈမီးပၵ်းပိူင် ဢၼ်တၢမ်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈၸွမ်း။ ၼႂ်းပၵ်းပိူင်​​ၵေႃႇသၢင်ႈမိူင်း

ႁူမ်ႈတုမ်မိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ၸုမ်းလႂ်​​ၵေႃႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၶွင်​​ၸေႊမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်ယူႇသဝ်းၼႂ်း​​ၸေႊမိူင်း၊ ၵူၼ်းၼႂ်း​​ၸေႊမိူင်းႁူမ်ႈၵၼ် ပိူင်ႇငမ်းဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆလွၼ်ႉလွၼ်ႉ။ ​​ပေႃးၼႆ ၵွၼ်ႇပၵ်းပိူင် ၸိုင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ ပႆႇပႃႈပဵၼ်ႁၢင်ႈပဵၼ်တူဝ်ၼႆႉ ​​တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၶိုင်ပွင် ၼိူဝ်ၶူဝ်းၶွင်ႁိၼ်ႁႄႈတိုၼ်းပဵၼ်ႁဝ်း၊ ၸုမ်းလု ၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼင်ႇၵၼ် ​​တေတူၵ်းလူင်းၵၼ်ႁူမ်ႈၵႅတ်ႇၵင်ႈၼႄႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၽႂ်ၵုမ်းၵွၼ်းလႆႈၼႃႈတီႈ​​ၵေႃႈ ပွႆႇမၼ်းၶုတ်းၶၢႆၵႂႃႇၼင်ႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉၵွႆးႁႃႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ယၼ်ၼိူဝ်ၸႂ်ၽႂ်ႇၶႂ်ႈၵၢၼ်မိူင်းမူႇၽႂ်ၸုမ်း ​​မၼ်း​​သေ တေလႆႈတႅမ်ႈတွၵ်ႇၽိုၼ်ပိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။