တႃႇဝူင်ႈၼႆႉ ႁႂ်ႈလႆႈပၢႆးၼေၵၼ်ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ ၽွၼ်းလီတီႈမေႃႇႁႄႈၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆး ၵူၼ်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆးလႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈၵႃႈႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉၶႃႈၼေႃႈ။
မေႃႇႁႄႈၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၵွႆးႁူႉဝႃႈ ပဵၼ်မေႃႇငိုၼ်းၼႆသေတႃႉ တီႈတေႉမႃးဢွၵ်ႇပႃးၸဵမ်ၸိုၼ်း၊ သွတ်ႈ လႄႈ တွင်းလႅင် ၸိူဝ်းၼႆႈၵွၼ်ႇ။
ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 600 ပီမိူင်းပူၼ်ႉမႃး ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ် တႄႇၶဝ်ႈမႃးၶုတ်းဢဝ်ငိုၼ်းလႄႈ ၸင်ႇလိုဝ်းလင်ဝႃႈ မေႃႇငိုၼ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၶႄႇၸုမ်းၼၼ်ႉပၢႆႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇ ၶုၼ်မင်းတုင်း လႄႈ သီႇပေႃႉၶဝ် ယိုတ်းဢဝ်ၶိုၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇမေႃၶုတ်းမေႃၶိုဝ်ႇ။
ထိုင် ပၢၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၵိၼ်မိူင်းၼႆ တႄႇမိူဝ်ႈပီ 1903 ၼီႈ The Great Eastern Mining Company : GEMC ၼႆႉ ႁၼ်ၺႃးၵွင်ႁႃႇႁႄႈ ဢၼ်ၶႄႇၶဝ်ပိုၼ်ႉပႅတ်ႈဝႆႉသေ ၸၢမ်းၶိုဝ်ႇတူၺ်းယဝ်ႉလႆႈႁၼ်ဝႃႈ မီးပႃးၸိုၼ်း၊ သွတ်ႈ ၸဵမ်ႁႄႈ တၢင်ႇမဵဝ်းလႄႈ ၸင်ႇၶူႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း ပၢင်ႁႆး-မၢၼ်ႈၸၢမ်-လႃႈသဵဝ်ႈ-မၢၼ်းတလေးသေ တေႃႉ ဢဝ်မိူဝ်းၶိုဝ်ႇ မိူဝ်းဢွင်ႇ။
ပီ 1906 ၼီႈ ဢိၼ်ႇၵျိၼ်ႇၼီႇယႃႇ Herbert Hoover ၵေႃႉတေပဵၼ်မႃးၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢမႄရိၵၼ်ၼၼ်ႉ သိုဝ်ႉဢဝ် GEMC ယဝ်ႉ တႄႇၵၢၼ်ၸူင်လိၼ်ၸွမ်းႁွႆးလူးၶႄႇၶုတ်းဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းပီ 1912 ႁူင်းၸၢၵ်ႈဢွင်ႇႁႄႈ တီႈမၢၼ်းတလေးၵေႃႈ ၶၢႆႉမႃးတင်ႈတီႈၼမ်ႉတူႈ။ ၽိူဝ်ႇထိုင်ပီ 1930 ၼႆ မေႃႇပၢင်ႁႆးၼႆႉ ၼိုင်ႈပီလႂ် ၶုတ်းဢွၵ်ႇလႆႈ ငိုၼ်း၊ သွတ်ႈ၊ ၸိုၼ်း ႁႃႈသႅၼ်တၢၼ်ႇလႄႈ ၼႂ်းလၢပ်ႈႁေႃသႅင်ဢိင်းၵလဵတ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉမေႃႇႁႄႈယႂ်ႇလူင်သုတ်းယဝ်ႉ။ ပီ 1942 ၵျပၢၼ်ႇၶဝ်ႈမိူင်းမႃးသေ ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈၵေႃႈ ၵိုတ်း ၵႂႃႇ၊ ၶၢဝ်းၵျပၢၼ်ႇဢုပ်ႉမိူင်းသၢမ်ပီၼၼ်ႉ တေႃႉဢွၵ်ႇၵႂႃႇႁိၼ်ႁႄႈ မွၵ်ႈသွင်သႅၼ်တၢၼ်ႇယဝ်ႉ။
ပီ 1965 ၼေႇဝိၼ်း ယိုတ်းသိမ်းမေႃႇႁႄႈ ႁဵတ်းပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းသေ ဝၢႆးမႃးပွႆႇႁႂ်ႈ အမှတ် (၁) သတ္တုတူးဖော်ရေး ကော်ပိုရေးရှင်း ႁဵတ်းၵၢၼ်။ ပီ 2010 ဝိၼ်းမျိၼ်ႉမူဝ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်ၶမ်ႇပၼီႇတႂ်ႈမိုဝ်း Asia World လႆႈသုၼ်ႇႁဵတ်း10 ပီ။ ပီ 2015 National Infrastructure Holding Company ၶိုၼ်းႁပ်ႉသိုဝ်ႉဢဝ်သုၼ်ႇႁဵတ်းတီႈမၼ်း၊
ပီ 2017 Myanmar Metals ၸၢႆႇငိုၼ်း 20 လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇသေ သိုဝ်ႉဢဝ်သုၼ်ႇႁဵတ်း 85% တီႈ National Infrastructure Holding Company။ ဝၢႆးလင် ၸုမ်းသိုၵ်းယိုတ်းဢႃႇၼႃႇ Myanmar Metals ဢဝ်ႁုၼ်ႈမၼ်း ၶၢႆပၼ်ၶမ်ႇပၼီႇၶႄႇ 60 လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇၼႆ လႆႈႁူႉႁၼ်ၸွမ်း ၽိုၼ်ႁၢႆးငၢၼ်း ၸုမ်း MATA တႅမ်ႈတၢင်ႇဝႆႉယူႇ။ တၢမ်ၼင်ႇ Myanmar Metals ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၸိုင် မေႃႇပၢင်ႁႆးၼႆႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလႆႈ မီးယူႇ 38 KM ပၼ်ႇႁွပ်ႈသေ တေဢွၵ်ႇလႆႈထိုင် 100 လၢၼ်ႉတၢၼ်ႇလႄႈ ပႃးဝႆႉၼႂ်းသဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈမေႃႇႁႄႈယႂ်ႇသုတ်း တီႈၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်း ဢွၵ်ႇဢေးသျႃးၼႆယဝ်ႉ။
ပီ 2023 ဝၢႆးလင်သိုၵ်းပလွင်ႈ ယိုတ်းလႆႈၼမ်ႉတူႈယဝ်ႉ ၽဵဝ်ႈပႃးႁႄႈလၢႆလၢႆတၢၼ်ႇ ၶွင်ၶမ်ႇပၼီႇၵပ်းၵၢႆႇတင်း ၸုမ်းၶၢင် KIA ၼၼ်ႉၼႆ တေတွင်းၵၼ်ယူႇ၊ ပွင်ႇဝႃႈ ၵွၼ်ႇပလွင်ႈပႆႇယိုတ်းၼမ်ႉတူႈတႄႉ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵေႃႈ ၶုတ်းၽၢၼ်ႉသၢၼ်ႉၵိၼ် ႁူးၽႂ်တၢင်းမၼ်း၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵေႃႈ တမ်းပၼ်သုၼ်ႇႁဵတ်းသေ ၵဵပ်းၶွၼ်ႇ ယူႇတၢင်းၼိုင်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸဝ်ႈတူၼ်ႈမၼ်းဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ်ႉတီႈတႄႉ ဢမ်ႇလႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈသင်ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼႆၸင်ႇမီးမႃးၵႂၢမ်းထၢမ်ဝႃႈ ၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်ႁဝ်းၼႆႉ ႁိၼ်ႁႄႈငိုၼ်းၶမ်းၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင်မီးဝႆႉယူႇ ၵွပ်ႈသင်ၼႃႈတီႈႁဝ်း ဢမ်ႇၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်း၊ ၼင်ႈတဵင်ၵွင်ငိုၼ်းၵွင်ၶမ်းသေ ၵွတ်းႁဵၼ်ႈၽၢၼ်ၵိၼ်းယူႇၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈသင်ၼႆယဝ်ႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇလၵ်းမိူင်းသေ ၸဵမ်မိူဝ်ႈၸင်ႇတႄႇတင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸွမ်းမၢၼ်ႊမႃး ႁိၼ်ႁႄႈတႂ်ႈလိၼ်ၼိူဝ်လိၼ် ၼႆႉ ဝႆႉပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလူင်ပိူင်ႇငမ်းဝႃႈၼႆသေ ထူပ်းမိုဝ်းတေႉၵေႃႈ ယူႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင်၊
တပ်ႉသိုၵ်း လႄႈ ၶရူဝ်ႊၼီႊၸဝ်ႈငိုၼ်းသႃးၶဝ် ႁူမ်ႈၵၼ်ၶူပ်းငၢၼ်ႈသႆႉလၢႆမႃးၵွႆး။ ဢဝ်ၾိင်ႈမၢၵ်ႈမီးၾႅတ်တရႄဝႃႈၸိုင် တိူၵ်ႈတီႈပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတင်းလုမ်ႈၵေႃႈယႃႇ ၼင်ႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မီးသုၼ်ႇႁပ်ႉၸၢမ်ႇၼၼ်ႉ ယူႇတီႈမိူင်းတႆးဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈတူၼ်ႈၵေႃႈ တၵ်းလူဝ်ႇလႆႈမီးသုၼ်ႇႁပ်ႉၸၢမ်ႇဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ်ႉတီႈၼႂ်းၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈမီးသုၼ်ႇႁပ်ႉၸၢမ်ႇၼင်ႇၵၼ်ယဝ်ႉ။ ပိူင်လၢႆးပၢႆးၵၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ၸိူဝ်းၸဝ်ႈၾႃႉ လႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈၵၢၼ်မိူင်းႁဝ်းၶဝ် တႅမ်ႈတၢင်ႇတုၵ်းယွၼ်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ1961 ပုၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၼႂ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်ၵေႃႈ ၼႄႇၼမ်းပႃးဝႆႉၵွၼ်ႇ။
ၸဵမ်မိူဝ်ႈဝႃႈ တေႁူမ်ႈတင်ႈပျီႇထွင်ႇၸု တေသၢင်ႈပဵၼ်မိူင်းၾႅတ်ႇတရႄႇၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇၵပ်းငိူၼ်ႈငဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းသေ တၵ်းလႆႈမီး revenue-sharing formula ပိူင်ၸႅၵ်ႇမႅင်ႇၵႃႈၶွၼ်ႇၽၼ်ႇတႃႇတႅတ်ႈတေႃးၼႆ လုင်းထုၼ်းမိၼ်ႉ တွင်ႇၵီးၶဝ် ၸီႉၸမ်ႈပၢႆးၼေမႃးၸဵမ်ပိုင်းယဝ်ႉ။ ပိူင်တႅၵ်ႈၸမ်ႉ- လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး 40%၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင် 30%၊ ၸၢႆႇတႃႇပူၵ်းပွင်ပိုၼ်ႉတီႈ 20%၊ ဝႆႉတႃႇယႃတႅၼ်းၶိုၼ်း သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတိုၼ်ႈပဵၼ် 10% ပေႃးဝႃႈ ၼႆပႄႇ ၵႂၢမ်းၵိၼ်ႇႁိၼ်ႁႄႈ resource curse ၼႆ ႁိုဝ်တေမီး။ ႁိၼ်ႁႄႈၸိုင်လိူင်ႇမၢၵ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းသမ်ႉ ၵိၼ်းယၢၵ်ႈယူႇတႄႉ ႁူႉၺႃးၵိၼ်ႇယဝ်ႉၵိၼ်ႇထႅင်ႈၵွႆး။ ပၢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉတေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ် ႁႄႈဢွၵ်ႇၵႃႈႁိုဝ် ဢမ်ႇ ႁူႉ၊ ၶၢႆလႆႈၵႃႈႁိုဝ် ဢမ်ႇႁူႉ၊ သႂ်ႇၶွၼ်ႇၵႃႈႁိုဝ် ဢမ်ႇႁူႉ။ လွင်ႈပူင်ႇသႂ် ဢမ်ႇမီး။ ၽူႈႁပ်ႇၵၢၼ်ၶုၼ် ၵူႈၸၼ်ႉ ၸၼ်ႉ ဢမ်ႇသူႈလွတ်ႈၵိၼ်သူးလၢပ်ႈ၊ ပေႃႈလဵင်ႉၸဝ်ႈငိုၼ်းသႃးၶဝ် လမ်ၼမ်ႉယၵ်းမိုဝ်းၸွမ်း ၸိူဝ်းၸဝ်ႈၼႃႈတီႈသေ ထၢင်ႇႁၢင်ႈႁဵတ်းႁွတ်းၵႂႃႇ၊ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းမႅၵ်ႇၵွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၵေႃႈ ၽိူဝ်ႇတေႁူမ်ႈၵၼ်ၵႅတ်ႇၶေ ယင်းပၢႆလုၵ်ႉၶုတ်းၶၢႆႁင်းၵွႆးၵွၼ်ႇ၊ မိူင်းႁိမ်းႁွမ်းဢၼ်ပႂ်ႉႁပ်ႉသိုဝ်ႉ လူၺ်ႈဢမ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းၼႃႈဢမ်ႇဢၢႆ တႃဢမ်ႇၶၢၼ်ႉသေ ပိုတ်ႇၽၵ်းတူၵၢတ်ႇႁပ်ႉသိုဝ်ႉယူႇတႃႇသေႇ….. ႁဵတ်းၼႆၵွတ်ႇၵဵဝ်ႈၵဝ်ၼဝ်းၵၼ်မႃး လၢႆသိပ်းပီမိူင်း ပေႃးတေထူၼ်ႈပၢၵ်ႇယဝ်ႉ။ ၼွၵ်ႈလိူဝ် လိၼ်လု ၼမ်ႉႁႅင်ႈ ထိူၼ်ႇႁၢႆ ဝၢၼ်ႈႁၢမ်း ၾိင်ႈၾႃႉယူတ်ႇ ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီတီႈၵူၼ်းမိူင်းၽၵ်းၵႃႇလႃးလႃး။
မေႃႇႁႄႈပၢင်ႁႆးၼႆႉ ပေႃးႁဵတ်းၸွမ်းလွၵ်းပိူင်ၶုတ်းမိူင်တႅတ်ႈတေႃးၸိုင် ထႅင်ႈပၢၵ်ႇပီတၵ်းၶုတ်းၶၢႆလႆႈၼႆ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇၽၢႆႇႁႄႈ တီႈမိူင်းၶၼေႊတႃႊ ၊ ဢေႃႊသတြေႊရီႊယႃႊ၊ ၵျႃႊမၼီႊၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၼပ်ႉသၢင်ႈဝႆႉဢေႃႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တေၶုတ်းၶၢႆလႆႈ ၸွၵ်းလွၵ်းပိူင်တႅတ်ႈတေႃးသေ ၸႂ်ႉၸၢႆႇႁႂ်ႈမီးၽွၼ်းလီတီႈၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ပႆႇပႃႈမီးပၵ်းပိူင် ဢၼ်တၢမ်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈၸွမ်း။ ၼႂ်းပၵ်းပိူင်ၵေႃႇသၢင်ႈမိူင်း
ႁူမ်ႈတုမ်မိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ၸုမ်းလႂ်ၵေႃႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၶွင်ၸေႊမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်ယူႇသဝ်းၼႂ်းၸေႊမိူင်း၊ ၵူၼ်းၼႂ်းၸေႊမိူင်းႁူမ်ႈၵၼ် ပိူင်ႇငမ်းဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆလွၼ်ႉလွၼ်ႉ။ ပေႃးၼႆ ၵွၼ်ႇပၵ်းပိူင် ၸိုင်ႈမိူင်းမႂ်ႇ ပႆႇပႃႈပဵၼ်ႁၢင်ႈပဵၼ်တူဝ်ၼႆႉ တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၶိုင်ပွင် ၼိူဝ်ၶူဝ်းၶွင်ႁိၼ်ႁႄႈတိုၼ်းပဵၼ်ႁဝ်း၊ ၸုမ်းလု ၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼင်ႇၵၼ် တေတူၵ်းလူင်းၵၼ်ႁူမ်ႈၵႅတ်ႇၵင်ႈၼႄႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၽႂ်ၵုမ်းၵွၼ်းလႆႈၼႃႈတီႈၵေႃႈ ပွႆႇမၼ်းၶုတ်းၶၢႆၵႂႃႇၼင်ႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉၵွႆးႁႃႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉတႄႉ ယၼ်ၼိူဝ်ၸႂ်ၽႂ်ႇၶႂ်ႈၵၢၼ်မိူင်းမူႇၽႂ်ၸုမ်း မၼ်းသေ တေလႆႈတႅမ်ႈတွၵ်ႇၽိုၼ်ပိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ