တႃႇပဵၼ်ၵူၼ်းၵတ်ႉၵူၼ်းၶႅၼ်ႇ တႃႇပဵၼ်ၸဝ်ႈပဵၼ်ၶုၼ် တႃႇပဵၼ်ၵူၼ်းမၢၵ်ႈမီး ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈၼႆသေ ပေႃႈမႄႈၵူၼ်းလူင်ၼႆႉၾိုၵ်းပၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇႁႂ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈ ဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈၸဵမ်လဵၵ်ႉၸဵမ်လႅင်။ ပေႃးဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈဝႆႉၸဵမ်လဵၵ်ႉ ယႂ်ႇမႃးၸင်ႇတေၸပ်းတၢင်းယၢမ်ႈဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈဢၢၼ်ႇလၢႆး။ ၽွၼ်းလီဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈဢၢၼ်ႇလၢႆးၼႆႉ ၼွၵ်ႈလိူဝ်တႃႇပဵၼ်ၵူၼ်းၵတ်ႉၵူၼ်းၶႅၼ်ႇယဝ်ႉ ယင်းမီးထႅင်ႈလၢႆလၢႆယၢင်ႇ။
ၽွင်းပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းထႆး တူၼ်ထူၼ်ႈ 9 တိုၵ်ႉမီးသၢႆၸႂ်ယူႇၼၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈယၢမ်ႈသင်ႇသွၼ်ၵူၼ်းမိူင်းဝႆႉတင်းၼမ်တင်းလၢႆ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ယမ်ဢၼ်ၵႃႈသုတ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸမ်ၸႂ်ၸဝ်ႈ ၵဵပ်းမၢႆတႅမ်ႈဢွၵ်ႇမႃးပၼ်ဝႆႉ မီးယူႇ 36 ၶေႃႈ။ သႂ်ႇႁူဝ်ၶေႃႈဝႆႉဝႃႈ – ” ၶေႃႈသွၼ်ပွၼ်ႈ ၸဝ်ႈမုၼ်ယႂ်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်းတူၼ်ထူၼ်ႈ 9 – 36 ပိူင် တႃႇၸူဝ်ႈပၢၼ် ၸီႇဝိတ ” ၼႆသေ ၼႂ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈသင်ႇသွၼ်ပႃး ႁႂ်ႈဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈလၢႆး ၼႆဝႆႉ။
ၶုၵ်းထူပ်းယွင်ႈယေႃးၸဝ်ႈမုၼ်ယႂ်ႇၶုၼ်ႁေႃၶမ်းၸိုင်ႈထႆး ၸဝ်ႈၽုမိၽူၼ်ႊဢၻူႊလယၻဵတ်ႇ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈႁၢင်ႈႁေႃ ၶွပ်ႈၶူပ်ႇ 60 ပီတဵမ် (9/6/1946-9/6/2006) သေၼႂ်းပပ်ႉၵွၼ်းၶေႃ မၢႆ 225 ၼၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ။
1) မုၼ်ငဝ်ႈၶဝ်ႈၵူႈမဵတ်ႉ၊ ၼမ်ႉၵူႈယွတ်ႇ၊ တၢင်းၵိၼ်ဢႁႃရၵူႈဝၢၼ်ႇ လူၺ်ႈၸႂ်ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ။
2) ၼွၵ်ႈသေတႃႇလွင်ႈပၺႃႇ (ပိုၼ်ႉႁူႉတၢင်းမေႃ) – လွင်ႈႁတ်းႁၢၼ်ၼၼ်ႉ ယႃႇယွၼ်းပွၼ်း (သူးတွင်းတိူင်ႇႁႃ) ဢီႈသင်သိင်ႇလႂ်။
3) ဢူၺ်းၵေႃႉမႂ်ႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶွင်ၶႂၼ် (ၶူဝ်းတွၼ်ႈ) ဢၼ်တူဝ်ၵဝ်ႇၶိုၼ်းပၼ်တူဝ်ၵဝ်ႇ။ ဢူၺ်းၵေႃႉၵဝ်ႇ (မိတ်ႉသႁၢႆၵဝ်ႇ) သမ်ႉ ပဵၼ်ၵႃႈၶၼ်တူဝ်ၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဢၼ်တေတိူဝ်းတွၼ်းတိၵ်းတိၵ်း။
4) လူဢၢၼ်ႇပပ်ႉတြႃး (ယႂ်းႁိုၼ်ၽိုၼ်ထမ်း) 1 ပီ 1 ပပ်ႉ။
5) ႁဵတ်းတေႃႇၽူႈဢိုၼ်ႇ (တၢင်ႇၵေႃႉ) ၸိူင်ႉၼင်ႇၶႂ်ႈႁႂ်ႈပိူၼ်ႈတၢင်ႇၵေႃႉ ႁဵတ်းတေႃႇတူဝ်ႁဝ်း။
6) ၵႆႉလၢတ်ႈဝႃႈၶွပ်ႈၸႂ် (တၢင်ႇၵႄးၸူး) ႁႂ်ႈၼမ်ၼမ်။
7) ႁႂ်ႈမေႃႁၵ်ႉသႃသိူင်ႇဢမ်ႇၵႂၢမ်းလပ်ႉ။
8) မေႃလၢမ်းၶၢတ်ႈယင်ႇႁူႉ လွင်ႈပွႆႇဝၢင်းၶႂၢင်းၽႃႈႁႂ်ႈယႂ်ႇသုင်။
9) ထွမ်ႇငိၼ်းၼမ်လၢႆယဝ်ႉၵွၼ်ႇ တေမီးၵေႃႉဢုပ်ႇလၢတ်ႈႁူမ်ႈၽၢၵ်ႈလီ။
10) ယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢမ်းၽိတ်ႈပလၢတ်ႈၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇ- သင်ဝႃႈမီးၽႂ်မႃးၸိၸမ်ႈသေ ႁူႉၼႂ်းၸႂ်ဝႃႈၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈတႄႉ။
11) သင်ဝႃႈ (ၶီႈလိုတ်း) လူမ်ႉလူင်း၊ တိုၼ်းယႃႇၵူဝ်တႃႇလုၵ်ႉၶိုၼ်ႈထႅင်ႈ။
12) မိူဝ်ႈတေႃႇၼႃႈၵၢၼ်ၼၵ်းၼႃ ၊ ဝူၼ်ႉတႃႇသေႇဝႃႈတႃႇတေလူမ်ႉလႅဝ်လုၵွႆၼၼ်ႉ တၵ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈ။
13) ယႃႇထဵင်မေႃးၵၼ်လွင်ႈၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၼႂ်းလိပ်ႉၾ် (ၶူဝ်လႆထၢတ်ႈ) ။
14) ၸႂ်ႉၶႅပ်းဝတ်းၶရႄႊၻိတ်ႉ (Credit card) တွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈႈငၢႆႈလူမ်။ ယႃႇၸႂ်ႉတႃႇၵေႃႇၼီႈသိၼ် (ပဵၼ်ၼီႈၼမ်)။
15) ပေႃးတေၵၢဝ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ပွႆႇဝၢင်းသေၵမ်း (ၶေႃထူတ်ႉ) ၼႆၼၼ်ႉ ယႃႇၽႅၼ်သုင်။
16) ပေႃးတေမွၵ်ႇလၢတ်ႈၽႂ်ဝႃႈ “ဢမ်ႇႁူႉ” ၼႆၼၼ်ႉယႃႇဢၢႆ။
17) ၶၢဝ်းတၢင်း (မိူဝ်းၼႃႈ) ၵိုတ်းထႅင်ႈႁူဝ်ႁဵင်လၵ်းၼႄႉၼွၼ်း။ ႁူႉတေဢမ်ႇသိုဝ်ႈသႅတ်ႉငၢႆႈငႅမ်ႈသုတ်းတၢင်း။
18) ဢမ်ႇမီးၽႂ်ၵိူတ်ႇမႃးသေလႅၼ်ႈလႆႈလႄႈ ထုၵ်ႇလႆႈၶိုင်ၵၢၼ်ၵႂႃႇပဵၼ်ၶၵ်ႉပဵၼ်တွၼ်ႈ (ၵွႆႈပဵၼ်ၵွႆႈပႆ)။
19) ၵၢၼ်ဢွမ်ပႅင်း/ယွမ်းၽိမ်း (ပရယတ်ႇ-ၶျူၺ်ႇတႃႇ) ပဵၼ်မေႃႇၵိူတ်ႇၶွင်တၢင်းမၢၵ်ႈမီး။ ပဵၼ်ငဝ်ႈပိုင်ႈႁူဝ်တၢင်းၶွင် လွင်ႈဢမ်ႇမဝ်မၢင်လူမ်လၢမ်။
20) ၵူၼ်းဢမ်ႇႁၵ်ႉငိုၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းဢမ်ႇႁၵ်ႉသၢႆၸႂ်ၸီဝိတ်ႉ၊ ဢမ်ႇႁၵ်ႉဢၼႃႇၵတ်မိူဝ်းၼႃႈ။ (ႁၵ်ႉငိုၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်မၵ်ႉငိုၼ်း)။
21) ယၢမ်းၽွင်းၽိတ်းၽႅၵ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉ ၽူႈဢၼ်တဵတ်ႇယဵၼ်ၵွၼ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈလႆႈထုၵ်ႇသင်ႇသွၼ်မႃးလီ။
22) ၸူဝ်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်းၼႆႉ ၵဝ်ဢမ်ႇတွၼ်ႉလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်သၵ်းဝၼ်း၊ ၵူႈဝၼ်းပဵၼ်ဝၼ်းသိူဝ်းၸႂ်မူတ်း?။
23) တိုၼ်းယႃႇဢဝ်လွၵ်းၶႅင်ဢဝ်ပေႉလွၵ်းဢူၼ်ႈတႃႉ။
24) ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၽူႈဢိုၼ်ႇ (တၢင်ႇၵေႃႉ) ၶဝ်ႈၸႂ်ႁူႉပွင်ႇၼၼ်ႉပဵၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းႁဝ်း။ ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈႁူႉပွင်ႇၶဝ်ႈၸႂ်ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်းၽူႈဢိုၼ်ႇ။
25) ၶႅပ်းမဵတ်ႉငိုၼ်းမီး 2 ၼႃႈ၊ ပဵၼ်လွင်ႈဢွင်ႇပေႉလႄႈလွင်ႈတူၵ်းၵၢၼ်ႉ။
26) ယႃႇၸွမ်းၸႂ်တူဝ်ၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉၸွမ်းၸႂ်တူဝ်ၵဝ်ႇလွၼ်ႉလွၼ်ႉ။
27) ၶဵဝ်ႈႁူင်ႈၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမၼ်းၶႅင်၊ လိၼ်ႉၵိုတ်းဝႆႉၵွပ်ႈမၼ်းဢူၼ်ႈ။
28) ယႃႇလၢၵ်ႈၸၼ်ႁႂ်ႈယိုတ်ႈယႂ်ႇဝႆး (ယႃႇၸႂ်ႁွၼ်ႉၸႂ်မႆႈ)။
29) ဝူၼ်ႈၶွပ်ႈထိုင်တၢင်းတၢႆ ဝၼ်း 3 ပွၵ်ႈ၊ ၸူဝ်ႈပၢၼ်တေမီးသုၶ၊ မေႃပူတ်းဝၢင်းပွႆႇၽႃႈ။
30) ပေႃးၼဵပ်းမၢၵ်ႇတုမ်ႇမေတ်ႉႁႅၵ်ႈၽိတ်း၊ ၼဵပ်းမၢၵ်ႇတုမ်ႇၵူႈမဵတ်ႉထႅင်ႈၵေႃႈၽိတ်းမူတ်း။
31) ၵၢၼ်ငၢၼ်းၵူႈလွင်ႈၵူႈဢၼ်တၵ်းလႆႈတတ်းမၵ်းႈဝၼ်းယၢမ်းယဝ်ႉတူဝ်ႈ။
32) ႁႂ်ႈပဵၼ်ၼမ်ႉၶိုင်ႈၵွၵ်းတင်းၸူဝ်ႈတင်းၸၢတ်ႈ တွၼ်ႈတႃႇႁဵၼ်းႁူႉၽိူမ်ႉထႅမ်ထႅင်ႈတႃႇသေႇ။
33) ပေႃးၶႂ်ႈလႆႈလၢဝ်လႄႈလိူၼ်ဢၼ်မီးသုင် တၵ်းလႆႈၶိုၼ်ႈၶူဝ်လႆသုင်သုင်။
34) ၵူၼ်းၶူင်းၵၢင်ၵူႈၵေႃႉမီးၼမ်ႉၵၢၼ်ၼမ်ႉငၢၼ်းၼမ်လၢႆၼႂ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်။ ႁႂ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်းတႃႇသေႇ။
35) လိၵ်ႈလၢႆးပဵၼ်သုၼ်ႇႁူမ်ႈ (ၵဝ်ႉငဝ်ႈၵႅၼ်ၵၢင်) ပၺႃႇပိုၼ်ႉႁူႉၶွင်လုမ်ႈၾႃႉ၊ ႁႂ်ႈလူဢၢၼ်ႇပပ်ႉၼိုင်ႈလိူၼ် 1 ပပ်ႉ။
36) ပၵ်းပိူင်လၵ်းမၢႆပဵၼ်မုၼ်ငဝ်းတၢင်းလီၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉ ၼႂ်းၸူဝ်ႈပၢၼ်ၸီဝိတ်ႉၵူၼ်း။
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈဢၢၼ်ႇလၢႆးၼႆႉသေ – ပၢႆၵမ် ၸၢႆးဢႃႇလိယ ပႃႇႁႄႉ မိူင်းၵိုင် ၵေႃႈလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတီႈၼႂ်းပပ်ႉ ၸိူင်းလႅဝ်းမၢႆ 12 ပီ 2002 ၼၼ်ႉဝႆႉ ၼႂ်းႁူဝ်ၶေႃႈ ၽွၼ်းလီ လွင်ႈဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈ 8 ပိူင် ၼႆၼၼ်ႉ ၼင်ႇၼႆ။
- ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈငၢႆႈလူမ်ၽႂ်းၶၼ် ၼႂ်းၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၵၼ်၊ တီႈဢၼ်ၸႂ်ႉလိၵ်ႈလၢႆးပဵၼ်သဵၼ်ႈသၢႆသူင်ႇၸူးၵၼ်၊ ဢမ်ႇတၢပ်ႈႁႂ်ႈပိူၼ်ႈတႅမ်ႈ/ဢၢၼ်ႇပၼ်ႁဝ်း။
- ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတၢင်းႁူႉၼမ်၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလိၵ်ႈလၢႆးပဵၼ်တီႈၵဵပ်းႁွမ်တွမ်တၢင်းႁူႉၵူႈပိူင်ပိူင် တင်ႈတႄႇလွင်ႈၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇဝၢၼ်ႈႈမိူင်း၊ သႃႇသၼႃႇ၊ လွင်ႈၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈထုင်းမီးၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆးတင်းသဵင်ႈ။ လိၵ်ႈၼႆႉဢၢၼ်ႇၼမ်ၵႃႈႁိုဝ် လီၵႃႈၼၼ်ႉ၊ မီးတၢင်းႁူႉၼမ်ထႅင်ႈၵႃႈၼၼ်ႉ။
- ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းၶိုတ်းၵၢပ်ႈၶိုတ်းပၢၼ် ႁူႉၶၢဝ်ႇငၢဝ်းဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈတႃႇသေႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလိၵ်ႈၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ ပဵၼ်တီႈၶွၼ်ႈတုမ်တၢင်းႁူႉလႄႈ ၶၢဝ်ႇငၢဝ်းၵူႈပိူင်ပိူင်ၶွင်လုမ်ႈၾႃႉ ဢိၵ်ႇၵူႈမိူင်းမိူင်း။
- ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈဝူၼ်ႉႁၼ် ဢၼ်ပိူၼ်ႈဝူၼ်ႉလႄႈႁဝ်းဝူၼ်ႉ ထုၵ်ႇဢမ်ႇထုၵ်ႇ မႅၼ်ႈဢမ်ႇမႅၼ်ႈ။ မီး/ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီတႃႇႁဝ်း၊ ၸၢင်ႈႁူႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈတၢင်းမၼ်းသေ တႅပ်းတတ်းလိူၵ်ႈသဵတ်ႈလႆႈတူဝ်ႁဝ်း၊ ၼႃႈႁိူၼ်း၊ ၼႃႈဝၢၼ်ႈႁဝ်း။
- ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၽူႈမီးတၢင်းလၵ်းလႅမ် ၼႂ်းၵၢၼ်ဝူၼ်ႉႁူႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈၽွၼ်းလီ တႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ တႃႇၵူၼ်းတင်းၼမ်၊ သင်ဝႃႈမီးၵၢၼ်တွပ်ႇထဵင် လွင်ႈၵၢၼ်မိူင်းလႄႈသင်၊ ပၢႆးယူႇလီ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင် ပေႃးပိူၼ်ႈလၢတ်ႈဢမ်ႇထုၵ်ႇဢမ်ႇမႅၼ်ႈၵေႃႈ ႁဝ်းၸၢင်ႈၵႄႈလိတ်ႈလၢတ်ႈလႆႈ၊ ၵွပ်ႈႁဝ်းလႆႈလူဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈလၢႆး မီးတၢင်းႁူႉလိူဝ်တွၼ်း။
- ႁဵတ်းႁႂ်ႈလႆႈႁူႉလၵ်းပိူင် လွင်ႈၵၢၼ်လဵင်ႉၸႂ်ၵူႈပိူင်ပိူင်ၼမ်တွၼ်း၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈႁဝ်း ဢမ်ႇမီးတူဝ်ထူပ်းလႆႈတၢင်းသဵင်ႈလႄႈ တၵ်းလႆႈလူဢၢၼ်ႇဢဝ်ၼႂ်းလိၵ်ႈလၢႆးၵမ်ႈၽွင်ႈ။
- ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၢင်ႈမူၼ်ႉမႄးတူဝ်ၵဝ်ႇ ဢိၵ်ႇမူႇၸုမ်းၵူၼ်းၼမ်လီၶိုၼ်ႈ၊ မိူဝ်ႈလႂ်လႄႈ ႁဝ်းၼမ်တွၼ်းၸိုင် ၸၢင်ႈလိူၵ်ႈဢဝ်တီႈဢၼ်မီးၽွၼ်းလီ မႃးမူၼ်ႉမႄးတူဝ်ၵဝ်ႇ ဢိၵ်ႇမူႇၸုမ်းၵူၼ်းၼမ် ႁႂ်ႈလီတွၼ်းလႆႈငၢႆႈ။
- ႁဵတ်းႁႂ်ႈမေႃၸႂ်ႉတိုဝ်းၽႃႇသႃႇ လိၵ်ႈလၢႆးထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ၊ ၸဵမ်လွင်ႈဢၢၼ်ႇ လႄႈ လွင်ႈတႅမ်ႈ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈလွင်ႈဢၢၼ်ႇလိၵ်ႈလၢႆးၼမ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်ထူပ်းၼမ်။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ