ၸိုင်ႈမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ ဢၼ်လၢႆလၢႆၸၢဝ်းၶိူဝ်း ႁူမ်ႈပူၵ်းတင်ႈဝႆႉၼႆႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇပႆၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၾႅတ်ႊတရႄႊ သိုဝ်ႈသိုဝ်ႈသႂ်သႂ်လႄႈ ၸင်ႇထိုင်တီႈပဵၼ်သိုၵ်းပဵၼ်သိူဝ် ဢမ်ႇယဝ်ႉဢမ်ႇဝၢႆး၊ လႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃမႃး 78 ပီမိူင်းယဝ်ႉ ယင်းပႆႇႁႃႁၼ်သၢႆသီၵတ်းယဵၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ဢၼ်မေႃၽႂ်ႇၶႂ်ႈႁၵ်ႉပႅင်းၵၼ်ၶိူဝ်းတေႃႇၶိူဝ်းၼႆ့ ၵွပ်ႈ ဢမ်ႇတင်ႈပဵၼ်လႆႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၾႅတ်ႊတရႄႊၼၼ်ႉ ပိူင်လဵဝ်ႁႃႉ။ ဝႃႈလႃး ယွၼ်ႉၶေႃႈတူၵ်းလူင်းလႆႈၸႂ်ၵၼ် တႃႇႁူမ်ႈသဝ်းပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈလဵဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၼႅၼ်ႈၼႃတေႉလႄႈႁိုဝ်ၼႆ လီလႆႈၶႆႈၸႂ်ၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈ 1947 ၼၼ်ႉတႄႉ တႆး၊ ၶၢင်၊ ၶျၢင်း ဢွၼ်လႆႈၸႂ်ဝႃႈ တေယူႇႁူမ်ႈၸွမ်းမၢၼ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တေလႆႈဝႆႉႁူဝ်မႃႇပဵင်းၵၼ်။ ၵွပ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈလၢႆးႁူဝ်မႃႇပဵင်းၵၼ်လႄႈ တႆး၊ ၶၢင်၊ ၶျၢင်း ၸင်ႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသၢၼ်ၶတ်းၶိုၼ်းသေ တူၵ်ႇတၵ်ႉႁႂ်ႈပႆယၢင်ႈၸွမ်းလွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ။ ၽၢႆႇမၢၼ်ႈၶဝ်ၵေႃႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းၸွမ်းလွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊၼၼ်ႉ လိင်ႉလႅၼ်ၽႅၼ်ပႅတ်ႉမႃး လၢႆးၼိုင်ႈယဝ်ႉလၢႆးၼိုင်ႈ၊ ပၢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉပၢၼ်ၼိုင်ႈ၊ လႅၵ်ႈၶုၼ်ယူႇၵေႃႈ ဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆးလိင်ႉၶဝ်။ သဵၼ်ႈတၢင်းၾႅတ်ႊတရႄႊၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယွမ်းယၢင်ႈ ယွမ်းတႆႇလႃးလႃး။
တႃႇတေမႅၼ်ႈၸွမ်းလၢႆးတၢင်းၾႅတ်ႊတရႄႊၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်သုတ်းမၼ်း မၢၼ်ႈတေလႆႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈၸေႊမိူင်း ႁႂ်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတင်းပိူၼ်ႈတၢင်ႇၶိူဝ်း၊ ၵႂၢမ်းၶေႃႈၼႆႉလၢတ်ႈမႃး မီး 65 ပီယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁၼ်မၢၼ်ႈၸုမ်းလႂ် ယွမ်းႁပ်ႉႁဵတ်းၸွမ်း။ မုင်ႈၵႂႃႇတၢင်းၼႃႈၵေႃႈ တေႃႈပႆႇႁၼ်။ CRPH, NUG ၼႆႉ ဢဵင်ႈၵဵင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၸွမ်း ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းယူႇၵေႃႈ ၽၼ်ႁၼ် လႄႈ တႃႈယိူင်းၶဝ် တေႉတေႉ ၼႆႉ ပိူဝ်ႈတႃႇပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵွႆး။ ၵွၼ်ႇပႆႇမီးၸေႊမိူင်းလႂ်ႁူမ်ႈမိုဝ်းၸွမ်း ၸွင်ႇၶဝ်ဢမ်ႇတင်ႈပဵၼ် ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင်ဝႆႉထႃႈႁိုဝ်။ လုၵ်ႉတီႈ NUCC လွၵ်ႈ ၶၢပ်ႈယဵၼ်းပဵၼ် SCEF ယဝ်ႉ ၽိူဝ်ႇတေၶတ်းၸႂ်တမ်းပိူင်ၽဵင်ႇပဵင်း ႁႂ်ႈၸေႊမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် ႁူမ်ႈမိုဝ်းၸွမ်းၸွင်ႇၶဝ် ဢမ်ႇၶိုင်ႁႃႁွင်ႉ ယူႊၼိတ်ႉၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၸိူင်ႉၼင်ႇၸေႊၵႅင်း၊ ဝဵင်းလိူဝ်ႇၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈမိုဝ်းၸွမ်းၵွႆးႁိုဝ်၊
မိူဝ်ႈလဵဝ် ႁူၺ်းပႃးထႅင်ႈ ယူႊၼိတ်ႉမၵူၺ်းထႅင်ႈၵွၼ်ႇ။ ၸၢမ်းႁႂ်ႈၶဝ်မီးသုၼ်ႇၽွတ်ႈလႃႈ၊ တႃႇၵုင်ႈ လႄႈ ၼေႇပျီႇတေႃႇၵေႃႈ တၵ်းပဵၼ်ထႅင်ႈယူႊၼိတ်ႉၸၢဝ်းမၢၼ်ႈထႅင်ႈ။ တူၺ်းယၢင်ႈတိၼ်ၼင်ႇၼႆသေ မိူဝ်းၼႃႈထႃႈပၢႆၵေႃႈ တေပဵၼ်မႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၽဵင်ႇပဵင်း ဢၼ်ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၵေႃႈၽွတ်ႈပဵၼ်ၸေႊမိူင်းလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ၼင်ႇၸၢဝ်း ၶိူဝ်းတၢင်ႇၸိူဝ်းမၢင်ႇၵိူဝ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိုၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈမွင်းတႂ်း။ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၸေႊမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းမီးၸဵတ်းလုၵ်ႈလႄႈ ယူႊၼိတ်ႉမၢၼ်ႈၵေႃႈၶဝ်တေၶိုင်ႁဵတ်းၸဵတ်းလုၵ်ႈ ႁႂ်ႈတဝ်ႉၵၼ်လႆႈတင်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၢၼ်ႈၼႆႉ တႃႇတေယွမ်းႁပ်ႉႁူဝ်မႃႇပဵင်းၵၼ်တင်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢွၼ်ႇဢိတ်းၼႆ တိုၼ်းဢမ်ႇမီးလႃးလႃးသႄႈ။
ထႅင်ႈလၢႆးၼိုင်ႈသမ်ႉ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇလႆႈၽွတ်ႈပဵၼ်ၸေႊမိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢွၼ်ႇ ၼႂ်းၸေႊမိူင်းလဵဝ်ႁဵတ်းတုမ်မွၼ်သေ သူၼ်းသဝ်ႇႁႂ်ႈယွၼ်းၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယိုင်။ မိူၼ်ၸိူင်ႉမိူင်းတႆးၼႆႉပဵၼ်ၵေႃႉဢွ ၼ်ႁူဝ်တူၵ်ႇတၵ်ႉ ႁႂ်ႈၽွတ်ႈၸေႊမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆလႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်ၸၢဝ်းတႆး တေဢမ်ႇပေႃးၸၢင်ႈလင်သဵင်ၼၼ်ႉ
ယွၵ်ႈမွၼ်ႇႁႂ်ႈ ဝႃႉ၊ ပဢူဝ်း၊ ပလွင်ႈ၊ ၵဝ်ႈၵၢင်ႉၶဝ် ယွၼ်းတင်ႈထႅင်ႈ ၸေႊမိူင်းႁင်းၶေႃၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၶူးလၢႆး ပၢႆးမိူင်းၸႅၵ်ႇထႅၵ်ႇၽွင်းငမ်းၶဝ် ႁူဝ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽိူဝ်ႇတေၽွတ်ႈၸေႊမိူင်းမၢၼ်ႈ တႃႉၵဝ်းႁႂ်ႈၸေႊမိူင်းပိူၼ်ႈ ယုင်ႉယၢဝ်ၼၼ်ႉယိုင်။ ပေႃးမႃးႁုပ်ႈၵေႃႈ ပွင်ႇဝႃႈၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈယွမ်းႁပ်ႉလွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊ၊ မၼ်းၵူၺ်းၶႂ်ႈဢဝ်တၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ႁဵတ်းပဵၼ်ၵိင်ႇၶႃႊဢွၼ်ႇ သွၼ်ႈတႂ်ႈတူၼ်ႈလမ်းလူင်ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၶဝ် ၼၼ်ႉၵွႆး။
ၼႂ်းပၢၼ်ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် တူၺ်းတီႈ TNLA လႄႈ MNDAA ၸုၵ်းၸင်ႈႁဵတ်းႁွတ်းယူႇ ဝၢႆးလဝ်ပၢင်တိုၵ်း 1027 ယဝ်ႉၼၼ်ႉလႂ်၊ တူၺ်းတီႈ AA ၶႂ်ႈတင်ႈၸိုင်ႈမိူင်း Confederation ဢၼ်ဢမ်ႇယွမ်းၸၼ်ႉ UWSA ၼၼ်ႉလႂ်၊ တူၺ်းတီႈ KIA ဢဝ်ႁႅင်း PDF ၶဝ် ႁဵတ်းတူဝ်လဵၼ်ႈသေၽေႃႇပၢင်တိုၵ်းယူႇၼၼ်ႉလႂ်သေၵေႃႈ ၸိူဝ်းပဵၼ်ၽူႈ ႁၵ်ႉၸၢတ်ႈၸပ်းၽၢၵ်ႇၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ တႅမ်ႈတၢင်ႇပိုတ်ႇဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ ၸိူဝ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ ၸွင်ႇၶဝ်မီးၸႂ်ၶႂ်ႈ ႁူမ်ႈသၢင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈလဵဝ်ၵၼ်လူၺ်ႈ ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈႁဝ်းတေႉတေႉယူႇႁိုဝ်၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် ထိုင်ၶၢဝ်းယၢမ်းလူဝ်ႇလႆႈထၢမ်ထိုင်ၵၼ်တႅၵ်ႇလႅင်းယဝ်ႉ။ ထႃႈဝႃႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁူမ်ႈသၢင်ႈပဵၼ်မိူင်းၸိုင်ႈလဵဝ်ၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈၽႄတၢင်း ၵၼ်ယဝ်ႉၼႆဝႃႇ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် တိုၵ်ႉပဵၼ်ၶေႃႈသဵင်ၵူၼ်းႁၵ်ႉၸၢတ်ႈၸပ်းၽၢၵ်ႇၶဝ်ၵွႆးသေတႃႉ ယၼ်ၼိူဝ်လၢႆးဝႆႉဝၢင်းၸႂ်ၶဝ်သေ ဢမ်ႇဝၼ်း႞ၵေႃႈဝၼ်း႞ လႅပ်ႈတေပဵၼ်မႃးၶေႃႈထၢမ်ၵၢၼ်မိူင်း ဢၼ်ဢမ်ႇလွတ်ႈတွပ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။
မိူဝ်ႈထိုင်ၶၵ်ႉၼၼ်ႉမႃး ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈၼႆႉ လီလႆႈႁႅၼ်းတဵမ်းတူဝ်ႈတၼ်းဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵွၼ်ႇပႆႇတွပ်ႇတေလႆႈထၢမ်ၶဝ်ၶိုၼ်း ႁႂ်ႈတႅတ်ႈတေႃးလီငၢမ်းဝႃႈ သူၶဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈလူး ၸွင်ႇမီးၸႂ်ၶႂ်ႈႁူမ်ႈတင်ႈပဵၼ်မိူင်းၸိုင်ႈလဵဝ်ၵၼ် ဢၼ်မီးသုၼ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၸွမ်းထမ်းယူႇႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် သူၶဝ်တူဝ်ႈတၼ်းတႃႇၽႄတၢင်းၵၼ်တေႉယူႇႁိုဝ်။ သူၶဝ် တေလႆႈထၢမ်ထိုင်ၵၼ်ၸႅင်ႈလႅင်သေ၊ ၼိုင်ႈ – ၸုမ်းၸၢဝ်းၵၢၼ်မိူင်းတင်းလၢႆ တေလႆႈတွပ်ႇ၊ သွင် – တပ်ႉသိုၵ်းဢၼ်ယိုတ်းဝႆႉဢႃႇၼႃႇၵူၼ်းမိူင်း တေလႆႈတွပ်ႇ။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၸၢဝ်းမၢၼ်ႈ ၼႆႉ မီးထိုင် 60% တေႃႇ 70% ပတ်းပိုၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း၊ တေဝႃႈတပ်ႉသိုၵ်းၵေႃႈ ၵဵပ်းဢဝ်ငိုၼ်းၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၸၢဝ်း ၶိူဝ်းသေတင်ႈဝႆႉ၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ယိုတ်းမိူင်းသၢင်ႈပဵၼ်ပၼ်ႁႃမႃးတင်းၶိင်ႇၵေႃႈ ပဵၼ်ၶဝ်။ ၼင်ႇၼႆတိုၵ်ႉတေထၢမ်ဝႃႈ ၸိူဝ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸွင်ႇၶႂ်ႈတင်ႈပဵၼ်မိူင်းၸိုင်ႈလဵဝ်တေႉယူႁႃႉၼႆတႄႉ ၵေႃႉထၢမ်ဢမ်ႇဢၢႆ ၵေႃႉတွပ်ႇလီဢၢႆလေႃႇ။ မိူၼ်ၽူႈလၵ်ႉမၢပ်ႇၶိုၼ်းၸဝ်ႈၶွင်ယဝ်ႉယိုင်။ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊ ယဵၼ်းပဵၼ်ၼမ်ႉလၢႆး တႃးယႃမူၼ်ႇသေ ထိုင်တီႈမၢၼ်ႈမိူင်း ပေႃးဢမ်ႇၸၢင်ႈၵတ်းယဵၼ်လႆႈသေပၢၼ်ၼႆႉ ၸွင်ႇၸႂ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈၼၼ်ႉႁိုဝ်။
ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးသေထၢမ်ၶဝ်ယဝ်ႉ သမ်ႉတေလႆႈထၢမ်ၶိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇယူႇ၊ ႁဝ်းႁႃးၼႆႉလူး ၸွင်ႇဢၢၼ်းတင်ႈပဵၼ်မိူင်းၾႅတ်ႊတရႄႊတေႉယူႇႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢဝ်ၾႅတ်ႊတရႄႊႁဵတ်းၼႃႈတိူဝ်ႈႁေ ပႂ်ႉသွၼ်ႈတႂ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈၶု ၼ်မၢၼ်ႈၵွႆးႁိုဝ်။ ထိုင်ၵမ်းပိူၼ်ႈထၢမ်ၽႄတၢင်းၵၼ်မႃး ပေႃးႁဝ်းႁႃးဢမ်ႇႁတ်းတႃႉႁတ်းတွပ်ႇဝႃႈ “ဢိူဝ်ႈ”ၼႆ ၵမ်းလဵဝ်ပႄႇ ပွင်ႇဝႃႈႁဝ်းၶဝ်မိုတ်ႈလိုၼ်ႈပၢၼ်ပဵၼ် ပႅပ်ႉတႂ်ႈငူင်းသွၼ်ႈတႂ်ႈငႃး ၸႃးႁႃးႁဵတ်းၵႅင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉယဝ်ႉဢေႃႈ။ ပိူင်လူင်သုတ်းတႄႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈတၢႆႈႁူဝ်ပိူၼ်ႈမႃး ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းၵၢၼ်သၢင်ႈၾႅတ်ႊတရႄႊၼႆႉ ဝၢင်းၶပ်ႉၽိုၵ်းၽႅၼ် ႁၢင်ႈႁႅၼ်းတူဝ်ႈတၼ်းသင်ဝႆႉယဝ်ႉလႃႇၼႆ တေပဵၼ်တီႈပိူၼ်ႈတင်းလၢႆ တႂ်းမွင်းထၢမ်ထိုင်ဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။ ႁဝ်းၸွင်ႇႁတ်းၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ၊ ႁဝ်းၸွင်ႇႁတ်းတင်ႈမိူင်းႁင်းၶေႃ၊ ႁဝ်း ၸွင်ႇႁတ်းဢွၼ်ႁူဝ်ပဵၼ်မိူင်းၾႅတ်ႊတရႄႊမႂ်ႇမႂ်ႇၼႆ တေလႆႈထၢမ်ၶိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၽႂ်မၼ်းယူႇယဝ်ႉဢေႃႈ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ