ယူႇယူႇၵေႃႈၶဝ်ႈမႃးထိုင် 78 ပီယဝ်ႉ ပဵၵ်ႉသမ်ႉၶတ်းၸႂ်မႃးၵူႈႁူးၵူႈတၢင်းၵေႃႈ ယင်းတိုၵ်ႉလႅဝ်လူၼ်ႈလူၼ်ႈ မိူၼ်ၶီႈၵႂၢႆးပၢႆႈၼမ်ႉ လူမ်ႉလုၵ်ႉ ၶုပ်ႉၵၢၼ်း ယႃႇဝႃႈတေၶဝ်ႈၸူးၸမ်တီႈမုင်ႈဢၢၼ်း ယိင်ႈၶႅၼ်းယၢင်ႇႁိူၼ် မိုတ်းမိုတ်ႈမူဝ်းတၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းမုင်ႈမွင်းလႄႈ မီးၸႂ်ႁၢဝ်ႈႁၢၼ်ၶႅင်ၵႅၼ်ႇၵေႃႈ ယိင်ႈယူႇယိင်ႈဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ ယွၼ်ႇယၢၼ်း ၸႂ်တူၵ်းၸႂ်ႁူင်ႈ မူတ်းသဵင်ႈတီႈၸႂ်ယႂ်ႇၸႂ်ၵႂ်ႈ တႃႇတေႁဵတ်း ႁႃၵိၼ် ယူႇၸိုၼ်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ် ၵတ်းယဵၼ်ႁိၼ်ႉၼွၼ်းလူၺ်ႈမီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ႁၢင်ႉၵၢတ်ႈၵွၺ်းပႆႇပေႃး ပၢႆသမ်ႉတုၵ်ႉယၢၵ်ႈ ၵွတ်းၽၢၼ် ၶၢၼ်ၸႂ် ႁၢႆႉႁႅင်းလိူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈၶႆႈၸႂ်ဢမ်ႇပွင်ႇ။
ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေၸဝ်ႈၾႃႉၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼမ်းၼႃႈပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းမႃး ၵူၼ်းမိူင်းၽူႈႁၵ်ႉၸၢတ်ႈ ၶဝ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈပႃးတူင်ႉၼိုင်ၶိုင်သၢင်ႈ တႃႇဢၼႃးၶူတ်း(ဢၼႃႇၵၢတ်ႈ) ႁူမ်ႈတင်းၵူၼ်းမိူင်း ၸၢဝ်းဝၢၼ်ႈ လုၵ်ႈလၢၼ်ပေႃႈဢၢႆႈ မႄႈဢီႇၵေႃႈ ယင်းပဵၼ်ၾုၼ်ႇငႂ်ႈထႅမ်လေႃႇလဵင်ႉ ၼမ်ႉပၼ်မႃးတင်းၸူဝ်ႈတင်းၸၢတ်ႈသေတႃႉၵေႃႈ လိုၼ်းသုတ်း လႆႈပၢႆႈဢွၵ်ႇဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႇမိူင်းၵႂႃႇတဵမ်ယူႇၼႂ်းမိူင်းထႆး ၶႂ်ႈပဵၼ်ၶိုင်ႈယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်တေဢဝ်မိူင်းၵွၼ်းၶေႃ ဢၼ်တႆးဢွၼ်ႁူဝ်ၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်လူင်မႃး ဝၢႆးသိုၵ်းလူင်လုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်း 2 ယဝ်ႉ တူဝ်ႈ 1945 ယဝ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉၶဝ်လႄႈၽူႈႁၵ်ႉၸၢတ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတႆး ဢၢၼ်းပွင်သၢင်ႈ ၵမ်ၸႃးတႃ (ၵၢမ်ႇၸႃႇတႃႇ) တူဝ်ၵဝ်ႇႁင်းၵွၺ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈႁဵတ်ႇၵၢၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉလႄႈၵူၼ်းမိူင်းတႆး မီးလွင်ႈဢွမ်ႇ လွမ်ႈ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ် ၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 20 – 28 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ်1946 တီႈပၢင်လူင် ဝဵင်းလၢႆးၶႃႈသေ တေႃႇပေႃးသိုပ်ႇၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်လူင်ပၢင်လူင်ပွၵ်ႈၵမ်း 2 ၼႂ်းပီ 1947 ထႅင်ႈ တေႃႇပေႃးလႆႈ ၵွၼ်းၶေႃတီႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ 1948 ၼႂ်းလိူၼ်းၵျႅၼ်ႊၼိဝ်ႊရီႊဝၼ်းတီႈ 4 ၼၼ်ႉမႃး။
လိုၼ်းသုတ်းဢၼ်တႆးလႆႈဝႆႉ မီး လိူင်ၶဵဝ်လႅင် ဝူင်းလိူၼ်ၶၢဝ်ၼႂ်းၵၢင် “တုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး” ၼၼ်ႉၵွၺ်း ဢၼ်မီးယူႇတေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။ ၵွၺ်းၵေႃႈလႅပ်ႈဢမ်ႇပေႃးမီးၵႃႈၶၼ်ၵႃႈႁိုဝ်၊ လိူဝ်သေတႆးဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းပီမႂ်ႇတႆး ၸႂ်ႉၸွမ်းငၢၼ်း(ပွႆး)ၵိၼ် ငၢၼ်း(ပွႆး)လူႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆးၵွၺ်း၊ တၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၵူၼ်းဢၼ်ယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆး ဢမ်ႇလႆႈ ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈပဵၼ် “တုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး” ႁိုဝ် “တုင်းၸိုင်ႈမိူင်းပတ်းပိုၼ်ႉ” ၶဝ်ထိုဝ်ဝႃႈ ပဵၼ် “တုင်း” တႆးၵွၺ်း။ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈဝႃႈတႆးဢဝ်ၵႂႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းမိူင်းထႆး ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၼႂ်းငၢၼ်း(ပွႆး)မႂ်ႇတႆးလႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ထႆးဢမ်ႇႁၼ်တူင်ႉတၵ်ႉ ႁိုဝ် ထတ်းသၢင်သင်။ ၶဝ်ၵေႃႈတေႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်မဵၵ်ႈမၢႆ ပဵၼ် (LOGO) တႆးၵႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်း။
ၵွၺ်းၵႃႈမိူင်းၶႄႇတႄႉယၢမ်ႈဢွၵ်ႇမႃးႁၢမ်ႈလႄႈတူင်ႉတၵ်ႉ ပီႈၼွင်ႉတႆးၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ ဢၼ်ဢဝ် “တုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး” မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း ပူၵ်း ၽႅတ်း ပိဝ်ၼႂ်းပၢင်မူၼ်ႈသိူဝ်း ပီမႂ်ႇတႆးၼၼ်ႉယူႇ ။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈၶဝ်ႁၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်တုင်းၸိုင်ႈ မိူင်းတႆး “ပဵၼ်မိၵ်ႈမၢႆၾၢင်ႁၢင်ႈ ၶွင်တူဝ်တႅၼ်းမိူင်းတႆး” ၾၢႆႇၼိုင်ႈတွၼ်ႈ တႃႇတႆး ႁဝ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈဝႆႉၼၵ်းၼႃ။ ထိုဝ်ဝႃႈပဵၼ်မဵတ်ႇမၢႆ ၶိူဝ်းတႆးၼႆၵွၺ်း။ လွင်ႈဝႃႈ “တုင်းၸၢတ်ႈ” ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်း မၼ်းပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈလွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃ ၶွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းလႄႈ ၽႂ်ဢမ်ႇၶဝ်ႈမႃးႁဵတ်းသင်လႆႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉပေႃးဢမ်ႇလႆႈဢၼုၺၢတ်ႈတီႈၸဝ်ႈၶွင်တုင်းဢၼ်ပူၵ်းဝႆႉ။
ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ မိူင်းၵွၼ်းၶေႃ ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 4 လိူၼ်ၵျႅၼ်ႊၼိဝ်ႊရီႊၼၼ်ႉ ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်မီးၸၢဝ်းၶိူဝ်းႁူမ်ႈၵၼ် 8 ၸၢတ်ႈၼႆၵေႃႈ တင်ႈတႄႇ 1962 မႃး မၢၼ်ႈယိုတ်းဢဝ်ပဵၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈလုၵ်ႈလဵဝ်လုမ်းလုမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ ပဵၵ်ႉသမ်ႉတိုၵ်ႉႁဵၵ်ႈၶၢၼ်ၼႄပိူၼ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆၵေႃႈ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းမၢၼ်ႈ ပဵၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈတင်းယူႇၼႂ်းတၼ်းႁဵင်းၵေႃႈလီ လွၼ်ႈ ထႂၢၵ်ႈမႃးၼုင်ႈၶူဝ်းၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ ဢမ်းၼၢၸ်ႈၶွၼ်ႈယူႇတီႈမၢၼ်ႈၵွၺ်း ႁဵတ်းၼၼ်သေလွၵ်ႈလႅၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လွၵ်ႈလႅၼ်လူၵ်ႈ မႃးတေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။
ၾၢႆႇၼိုင်ႈပေႃးၶိုၼ်းမႃးၽိုၼ်ႉတူၺ်းပိုၼ်းၵၢၼ်ဢဝ်မိူင်းၵွၼ်းၶေႃၼၼ်ႉ ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈတႆးတၼ်းဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈ ပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈၵမ်း 2 ယဝ်ႉၵႂႃႇၼႂ်းပီ 1945 သေပီ 1946 တႆးၵေႃႈတိုၼ်ႇတူဝ် ၶွၼ်ႈတုမ်ဢုပ်ႇဢူဝ်း ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်တႃႇဢဝ်မိူင်းၵွၼ်းၶေႃၵမ်းလဵဝ်။ ဢွၼ်ၼႃႈတေဢဝ်မိူင်းၵွၼ်းၶေႃၼၼ်ႉ တႆးဢမ်ႇလႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းသင် ။ ပဵၵ်ႉသမ်ႉႁဝ်းမီးၶွင်ႊသီႊၸိုင်ႈတႆး ႁိုဝ် ႁူမ်ႈတုမ်ၸိုင်ႈတႆးမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1922 ယဝ်ႉသေတႃႉၵေႃႈ ႁဝ်းဢမ်ႇမီး လူင်ပွင် ၸိုင်ႈၵၢင်။ ႁူမ်ႈဝႃႈပဵၼ်မိူင်းတႆး ဢၼ်မီးတႆးပဵၼ်သူၼ်ႇယႂ်ႇ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်း မိူင်းမႃးသေတႃႉ မၼ်းၵေႃႈပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်း ၵဵပ်းၽႃးသီ(ၶွၼ်) tax ႁႆႈၼႃႈတီႈလိၼ်လႄႈၵၢၼ်ၵႃႉ တႃႇဝၢၼ်ႈၽႂ်မိူင်းမၼ်းၵွၺ်း ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈမိူင်းၽႂ်မိူင်းမၼ်းၵွၺ်း ဢမ်ႇလႆႈဢဝ်မႃးပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းမိူင်းတႆးတင်းမူတ်း မိူင်းလႂ် ၵေႃႈမီး ၸဝ်ႈၾႃႉပဵၼ်ၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇ ပူၵ်းပွင် ၽွင်းငမ်းမိူင်းၼႂ်းၶဵတ်ႇလႅၼ်လိၼ်ႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်း။
လူၺ်ႈၵၢၼ်ဢၼ်ၵေႃႇတင်ႈပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸိုင်ႈတႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်တင်းပဵၼ်မိူင်းဢူၺ်းလီ ဢၼ်လီ တေႃႇၵၼ်၊ ဢမ်ႇပူၼ်ႉ ပႅၼ်ၵၼ် ၊ ပိၼ်ႇပၢႆႇၸွႆႈထႅမ်ၵၼ်ပဵၼ်လၵ်း။ မိူၼ်မိူင်းထႆးဢွၼ်ၼႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈၼင်ႇၼၼ်၊ ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ထႆးၼင်ႇၵၼ်ၼႆသေတႃႇၵေႃႈ ယူႇၵိၼ်ၽႂ်မၼ်း ပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းၽႂ်မၼ်း၊ လိုၼ်းသုတ်းဝၢႆး ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းတၢၵ်ႇတိုၵ်းပေႉမၢၼ်ႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ ၸင်ႇၵိူတ်ႇမီးမႃး ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း တူၼ်ႈတီႈ 1 ၽရႃႉၿၢထ်ႇ သူမ်ၻဵၸ်ႇၽရႃႉပရႃႊမူဝ်ႊရုရႃႊၶျႃႊမႁႃၸၵ်ႇၵရီႊၿရူမ်ႊၼၢထ်ႉ “ၽရႃႉၽုတ်ႉထ ယွတ်ႈၾႃႉၸုလႃႊလူၵ်ႈ” ဢၼ်ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ 20 လိူၼ်မၢတ်ႉၶျ် 1737 – 7 သႅပ်ႉထႅမ်ႊၿိူဝ်ႊရ် 1809 ႁိုဝ် “ၽရႃႉၽုတ်ႉထယွတ်ႈၾႃႉ ၸုလႃႊ လူၵ်ႈမႁႃရၢၶျ်ႉ” ပဵၼ်ၶုၼ် ႁေႃၶမ်းတူၼ်တီႈ 1 မိူဝ်ႈဝၼ်းတိႈ 6 လိူၼ်ဢေႊပရိူဝ်ႊလ် 1782 ၽွင်းဢႃယု မၼ်းၸဝ်ႈထူၼ်ႈ 45 သေၶွၼ်ႈတုမ်ဢဝ်ၸဝ်ႈၾႃႉထႆး ၵူႈမိူင်းမိူင်းယၢမ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈႁူမ်ႈပဵၼ် ၸိုင်ႈမိူင်း ရတ်ႉတၼၵူဝ်ႊသိၼ် (ၸိုင်ႈမိူင်းသယၢမ်)။
ၵွၺ်းၵႃႈတႆးႁဝ်းတႄႉတေႃႇပေႃးဢဝ်မိူင်းၵွၼ်းၶေႃႁူမ်ႈၸွမ်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ ႁဝ်းတိုၵ်ႉပဵၼ်မိူင်းၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းလႂ် မိူင်းၼၼ်ႉယူႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ်ၸင်ႇ ဝႃႈ လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵၢၼ်ဢဝ်ၵွၼ်းၶေႃလႄႈ ၵၢၼ်တေယူႇႁူမ်ႈၸွမ်းၵၼ် ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၵမ်းၵေႃႉၵေႃႉၶွင်ၸဝ်ႈၾႃႉမိူင်းၽႂ်မိူင်းမၼ်း ပုၼ်ႈတႃႇမိူင်းမၢၼ်ႈတႄႉ ဢွင်ႇသၢၼ်းၵေႃႉလဵဝ်လူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵေႃႈၵိၼ်ၶၢတ်ႇယဝ်ႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ ဢွင်ႇသၢၼ်းပဵၼ်တူဝ်တႅၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ။ ပဵၵ်ႉသမ်ႉၸဝ်ႈၾႃႉတႆးႁဝ်းမိူင်းလႂ်မိူင်းၼိုင်ႈဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ် ဢမ်ႇတဵမ်ၸႂ်လူင်းလၢႆးမိုဝ်းၸွမ်းၼႆၵေႃႈ တင်းၼမ်မၵ်းဢဝ် သူၼ်ႇၼမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်သေပႃးၵႂႃႇၸွမ်းမူတ်းသဵင်ႈ။
ယွၼ်ႉၼႆပေႃးမႃးၼပ်ႉသွၼ်ႇတူၺ်း ၼိူဝ်လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်ၵေႃႈလီ လူၺ်ႈပၢင်ၵုမ်လူင်ပၢင်လူင်ၵေႃႈလီ တႆးႁဝ်းလႆႈသင်ၼႆ ဢၼ်ႁၼ် ၸႅင်ႈလႅင်း 1. လႆႈတုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆးသေတႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇဢဝ်ၵႂႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်းတၢင်တႅၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းလႆႈ 2. လႆႈလွင်ႈဝႃႈမိူင်းတႆးတင်း မိူင်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမိူင်းလဵဝ်ၵၼ် ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈတႃႇတေႁဵတ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေယူႇၸွမ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ တၵ်းလႆႈမႃးႁဵတ်းၶေႃႈလႆႈၸႂ် လူင်းလၢႆးမိုဝ်းၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇတႃႇယူႇႁူမ်ႈၵၼ် 10 ပီ ပေႃးဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်ထွၼ်တူဝ်ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇမိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈလႆႈၼႆၼၼ်ႉ ၼႄထိုင်ၼၵ်း ၼႅၼ်ႈဝႃႈ မိူင်းတႆးတင်းမိူင်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇၸႂ်မိူင်းလဵဝ်ၵၼ် ပေႃးပဵၼ်မိူင်းလဵဝ်ၵၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸမ်ပဵၼ်တၵ်းတေလႆႈမႃးလူင်းလၢႆးမိုဝ်း ၶေႃႈလႆႈၸႂ်သင်ၵၼ်။
မွၼ်းၶိူဝ်း
(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈ ဢေႃႈ။)
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ