ၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈႁွႆးတႆးၼႆႉ ပေႃးမေႃႁၼ်ၵႃႈၶၼ် ဢၼ်လႂ်ၵေႃႈ တေပွႆႇပိုၼ်ႉပွႆႇပႅတ်ႈဢမ်ႇလႆႈ။ ၾိင်ႈဢၼ် ၼႂ်းတၢင်ႇ ၸၢဝ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းဢမ်ႇမီးၼၼ်ႉ ၼႂ်းတႆးႁဝ်းမီးဝႆႉပဵၼ်လၢႆပိူင် ။ ပႃးၸဵမ် ၾိင်ႈလွတ်ႈႁေႃးလင်ႇၵႃႇတႆး (လိၵ်ႈလူင်) ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်မဵတ်ႇမၢႆပိူင်ၾၢင် ဢၼ်ၵိုၵ်းၶိူဝ်းတႆးပိူင်ၼိုင်ႈၼႆ ၽႂ်ႁိုဝ်ထဵင်လႆႈ ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇတၢင်းႁူႉ တၢင်းမေႃ လၢႆးလွတ်ႈႁေႃးလင်ႇၵႃႇတႆး တေၶဝ်ႈထိုင်တႆးၵူႈၵေႃႉၼၼ်ႉဢမ်ႇငၢႆႈ ။ ၸင်ႇၼၼ် ယူႇတီႈၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈ ၾိင်ႈငႄႈတႆး ၵဵင်းမႂ်ႇ ႁႃတိုဝ်ႉတၢင်း ၸတ်းပၼ်ပၢင်ၾိုၵ်းၽွၼ်ႉလွတ်ႈႁေႃးလင်ႇၵႃႇတႆး ပၼ်ၽူႈသူင်ႁၵ်ႉလိၵ်ႈလူင် လင်ႇၵႃႇတႆး ဝႃႈၼႆ။

လိၵ်ႈလူင် လင်ႇၵႃႇတႆးၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တႅမ်ႈဝႆႉ ပဵၼ်လိၵ်ႈတႆးပၢၼ်ၵဝ်ႇ ထွႆႈၵႂၢမ်းပႃႇလိ ထွႆႈၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉလေႃးၵၼ်ဝႆႉ။ လႆႈႁၼ်ၸွမ်းၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈတူပ်ႉ(ပပ်ႉလၼ်ႇ) ၊ ပပ်ႉၸေႈသႃ ၵဝ်ႇၵႄႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵူၺ်းလႄႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇပၢၼ်မႂ်ႇ ဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ် ဢမ်ႇသူႈၶဝ်ႈထိုင်လဵပ်ႈႁဵၼ်း ။

ဝၢႆးၼႆႉတႄႉ ယူႇတီႈၸၼ်ႉၸွမ်ပုတ်ႉထမိူင်းတႆး တီႈဝဵင်းတူၼ်ႈတီးၵေႃႈ ပိုတ်ႇသွၼ်ပၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလႆႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ႁူႉလိၵ်ႈလူင်မႃးသေဢမ်ႇၵႃး မွပ်ႈပၼ်ပႃးၸုမ်ႈၶူးၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းႁုၼ်ႈမႂ်ႇႁူႉၼမ် သူၼ်ၸႂ်ၵၼ်မႃးၼမ် တႄႉတႄႉ ။
ၽူႈသူင်ႁၵ်ႉလိၵ်ႈလူင် လၢႆဝၢၼ်ႈလၢႆဝဵင်းၵေႃႈ ဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းဝၼ်းယႂ်ႇဝၼ်းလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၼမ်းၸတ်း ပၢင်သွၼ် လွတ်ႈႁေႃးလိၵ်ႈလူင် လင်ႇၵႃႇတႆးမႃး ၶိူဝ်းယႂ်းယူႇ ။ မိူၼ်ၼင်ႇ မူႇၸေႊ သီႇပေႃႉ ၵျွၵ်ႉမႄး ၼမ်ႉလၼ်ႈ မိူင်းၵိုင် ၶူဝ်လမ် မိူင်းၼၢႆး ပၢင်လူင် ၵုၼ်ႁဵင် ၵႃလီႉ ၸိူဝ်းၼႆႉ ။

ၼႂ်းမိူင်းတႆး ၵမ်ႈၼမ် ဢမ်ႇထိုင်တီႈဝႃႈ မီးပၢင်သွၼ်သေတႃႉ ပေႃးမီးပၢင်ၵိၼ်လူႇလူႉတၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ တိုၼ်းၵိုၵ်း ၸွမ်းပၢင်လွတ်ႈႁေႃးလိၵ်ႈလူင်လင်ႇၵႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇ ။
ၽူႈသူင်လူလိၵ်ႈၶဝ် ၵႆႉလၢတ်ႈဝႃႈ ၼႂ်းလိၵ်ႈလူင်ၼၼ်ႉ မၼ်းမီးပိုၼ်း ၊ မီးတီႈပွင်ႇထွႆႈၵႂၢမ်း ဢၼ်တႆးၵိုင်ႇလီ လဵပ်ႈႁဵၼ်း ၶူၼ်ႉသွၵ်ႈ ၽိုၼ်ႉၽူးၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိုၼ်းၼႆယူႇ ။ ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ဢိင်ၼိူဝ် ၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းသုၵ်ႉယုင်ႈ ၵူၼ်းမိူင်း ဢမ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈယူႇသဝ်းၵတ်းယဵၼ် ။ ယႃႇဝႃႈ တေမီးၶၢဝ်းယၢမ်း လဵပ်ႈႁဵၼ်းၾိင်ႈၵဝ်ႇၵဝ်ႇ ၊ တၢင်းႁူႉ ဢၼ်မႂ်ႇမႂ်ႇ ဢၼ်လူဝ်ႇၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵူႈဝၼ်းဝၼ်းၼႆႉၵူၺ်းၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇမီးတိုဝ်းတၢင်ႉႁဵၼ်းႁူႉဢဝ်လီလီ ။

မႄႈၶူးႁၢၼ်ၼူၼ်း ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ် ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးၵဵင်းမႂ်ႇ လၢတ်ႈဝႃႈ – “ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းမႃး လွင်ႈလိၵ်ႈလူင် ။ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ထွမ်ႇယူႇၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃးႁူႉတီႈပွင်ႇမၼ်း ။ ၵွပ်ႈၼၼ် မိူဝ်ႈမီးတိုဝ်ႉတၢင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈၵူႈၵေႃႉႁဵၼ်းႁူႉဢဝ် ။ ယႃႇပေဝႃႈဢႃယုလဵၵ်ႉဢႃယုယႂ်ႇ ” – ဝႃႈၼႆ။

ၼင်ႇႁိုဝ် ၽူႈသူင်ႁၵ်ႉလူဢၢၼ်ႇ လိၵ်ႈလူင်လင်ႇၵႃႇတႆး ပေႃးတေႁူႉလွၵ်းလၢႆးလွတ်ႈႁေႃးမၼ်းလီလီ ။ ၼင်ႇႁိုဝ် ပေႃးတေလွတ်ႈႁေႃးတႅမ်ႈမၢႆၸွမ်းၶွပ်ႇၸွမ်းပိူင်မၼ်းလႆႈတႄႉတႄႉၼၼ်ႉ ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈငႄႈတႆး ၵဵင်းမႂ်ႇ ၸင်ႇၼမ်းၸတ်း ပၢင်သွၼ်လင်ႇၵႃတႆး(လိၵ်ႈလူင်) ၶၢဝ်းတၢင်း 7 ဝၼ်း ။

ပၢင်သွၼ်ၼႆႉ တႄႇမိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 21 လိူၼ်မေႊၼႆႉသေ တေၸတ်းပွႆးလူင်းပၢင်ၵႂႃႇ ၼႂ်းဝၼ်းတီႈ 27 တီႈဝတ်ႉသၼ်မိူင် ဢိူင်ႇၻွၼ်ႊၵႅဝ်ႈ ၸႄႈဝဵင်းမႄႈရိမ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းမႂ်ႇ မီးလုၵ်ႈႁဵၼ်း 20 ပၢႆ ။ ပၢင်သွၼ်ၼႆႉ ၶူးႁပ်ႉပူင်သွၼ်ပၼ် ပဵၼ် ၸရေး ၸၢႆးသႂ်လႅင်း ( UK fellowship ) ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လိၵ်ႈလူင် ဢၼ်ယၢမ်ႈၵႂႃႇ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ တီႈႁူင်းလူလိၵ်ႈၵိုၵ်းပိုၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ British Library ။

ၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးၵဵင်းမႂ်ႇ ၸတ်းပၢင်သွၼ်လင်ႇၵႃႇတႆးၼႆႉ ပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းႁႅၵ်ႈ ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေပဵၼ်ပၢင်သွၼ်ၼႆႉမႃး ယူႇတီႈၸုမ်းမႅတ်ႉတႃႇသြႃႇၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၶႅၵ်ႇလီပၢင်ၸႃႉၵေႃႈ ႁူမ်ႈၵမ်ႉၸွႆႈပႃး ဝႃႈၼႆ။

လွင်ႈၼႆႉ ၸၢႆးၽူဝ်းဢွင်ႇ ႁူဝ်ပဝ်ႈၵေႃလိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၾိင်ႈငႄႈတႆး ၵဵင်းမႂ်ႇ လၢတ်ႈၼႄဝႆႉၼင်ႇၼႆ –

ၼႂ်းမိူင်းတႆးၵေႃႈ ၵႆႉလႆႈႁၼ် ၸဝ်ႈသြႃႇႁဝ်းၶဝ်လၢႆၸဝ်ႈလၢႆပႃး ၼမ်းၸတ်းပၢင်သွၼ်လိၵ်ႈလူင်လင်ႇၵႃႇတႆးယူႇလၢႆတီႈ ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၼႂ်းမိူင်းထႆးၵေႃႈ ပီႈၼွင်ႉတႆးႁဝ်းၼမ် ၸင်ႇၼၼ် ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမီးသုၼ်ႇလီလႆႈႁဵၼ်း ။ ယိူင်းဢၢၼ်းၼင်ႇၼၼ် သေၸင်ႇမွၵ်ႇဢဝ်ၸရေးၸၢႆးသႂ်လႅင်းႁဝ်းမႃးပူင်သွၼ်ပၼ် ။ တႃႇၵပ်းသိုပ်ႇႁႃလုၵ်ႈႁဵၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ပေႃႈသြႃႇတိုၼ်းလီၵွင်ႉၸွႆႈ

တေၸတ်းပွႆးလူင်းပၢင်သွၼ် ဝၼ်းတီႈ 27 ၼႆႉၼႆလႄႈ ႁႂ်ႈပီႈၼွင်ႉတီႈၸမ်တီႈၵႆ မႃးၶဝ်ႈႁူမ်ႈပၼ်ႁႅင်း ႁႂ်ႈပဵၼ်ၵၢၼ်ယုၵ်ႉယွင်ႈလိၵ်ႈလၢႆးၵႂႃႇသေၵမ်းၼႆ ႁူဝ်ပဝ်ႈၵေႃလိၵ်ႈလၢႆး ၵဵင်းမႂ်ႇ မွၵ်ႇလၢတ်ႈပႃးၼင်ႇၼႆ။

ၼႂ်းပၢင်သွၼ်ၼႆႉ ပႃးၵူၼ်းဢၼ်ယၢမ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈလူင် မိူဝ်ႈမေႃလိၵ်ႈဢွၼ်ႇ သၢင်ႇၵုင်ႇမႃႇ မႃးသွၼ်ပၼ် ပီဢွၼ်ပီၵၢႆ တီႈၵဵင်းမႂ်ႇ ။ၸင်ႇၼၼ် ပွၵ်ႈၼႆႉတႄႉ တေမီးပႃးၵူၼ်းၵဝ်ႇလႄႈ ၵူၼ်းမႂ်ႇ ။ ၵူၼ်းၵဝ်ႇၵေႃႈ မေႃယဝ်ႉ ႁႂ်ႈမေႃထႅင်ႈ ။ ၵူၼ်းမႂ်ႇၵေႃႈ ႁႂ်ႈလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းၵႂႃႇ ။ ႁႂ်ႈလၢႆးႁေႃးလိၵ်ႈလူင် တႆးၼႂ်းမိူင်းထႆးလႄႈ မိူင်းတႆးၶဝ်ႈၵၼ် ၊ ႁႂ်ႈတႆးႁူႉၵၼ်ၵႂႃႇတၢင်းလုမ်ႈၾႃႉ ၼႆ သြႃႇၸၢႆးပၢၼ်းၸိင်ႇ ႁူဝ်ပဝ်ႈၸုမ်းမႅတ်ႉတႃႇသြႃႇၽွမ်ႉႁူမ်ႈ လၢတ်ႈမိူဝ်ႈ ပိုတ်ႇ ပၢင်သွၼ်ၼင်ႇၼႆ။

လိၵ်ႈလူင်ၼႆႉ ႁိူင်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈ AD 1400 လႆႈဝႃႈမီးမႃး 700 ပီလိူဝ်လိူဝ် ယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈလူင်ၼႆႉ ပဵၼ်သၢႆၸႂ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၊ ပဵၼ်သၼ်လင်လူင်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ။ ပေႃးဝႃႈဢမ်ႇမီးလိၵ်ႈလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢၼ်ဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ယၢမ်ႈယိုင်ႈယႂ်ႇ မႃးတႄႉတႄႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇႁူႉႁၼ်လႆႈယဝ်ႉ။ ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ ၵိုင်ႇလီလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁႂ်ႈႁူႉပွင်ႇယူႇၼႆ ၸရေးၸၢႆးသႂ်လႅင်း ပၼ်ႁႅင်းၸႂ်ၽူႈသူင်လိၵ်ႈလူင်ၼင်ႇၼႆ –

လိၵ်ႈလူင်ၼႆႉ ပၢၼ်ၼိုင်ႈလႄႈပၢၼ်ၼိုင်ႈ တႅမ်ႈထွႆႈၵႂၢမ်းမၼ်းတေဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ။ မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 100 ပီ ပဵၼ်ပိူင်ၼိုင်ႈ ။ 200 ပီ ပဵၼ်ပိူင်ၼိုင်ႈ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸဝ်ႈၶူးမေႃလိၵ်ႈလူင် ၸႂ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉလႄႈထွႆႈၵႂၢမ်းၵၢပ်ႈလႂ်ပၢၼ်ၼၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးၵူၼ်းၵၢပ်ႈၼႆႉၵႂႃႇလူတူၺ်း လိၵ်ႈလူင်ၵဝ်ႇၵႄႇၼႆ တေဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ် ။ ပေႃးဝႃႈ ဢမ်ႇပွင်ႇၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးၽႂ်ၶႂ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ။ ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ ႁဝ်းၶဝ်လူဝ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉ ယဝ်ႉသပ်းလႅင်းၼႄၵူၼ်းႁုၼ်ႈမႂ်ႇႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ် ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢဝ်လၢႆးတႅမ်ႈမၼ်းသေ တႅမ်ႈဢွၵ်ႇမႃးမႂ်ႇမႂ်ႇႁႂ်ႈၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်တင်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼႆႉ ။ ၸင်ႇတေႁၵ်ႉသႃလင်ႇၵႃႇတႆးၵႂႃႇ ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်ပီမၼ်းလႆႈ

ၸရေးၸၢႆးသႂ်လႅင်း သိုပ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ – လိၵ်ႈလူင် လိၵ်ႈၵဝ်ႇၵႄႇၼႆႉ တၢင်ႇၶိူဝ်းၵေႃႈမီးယူႇ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၊ မၢၼ်ႈ ၊ မလေႊသျႃႊ ၊ ဝႅတ်ႉၼၢမ်း ။ ၵူၺ်းၵႃႈ လိၵ်ႈလူင်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈပေႃးပဵၼ်လင်ႇၵႃႇ တႅမ်ႈၶပ်ႉၶပ်ႉတၢမ်းတၢမ်း ႁႂ်ႈပေႃးၸၢပ်ႈလႅပ်ႈ ပဵၼ်ပပ်ႉပဵၼ်ၵဵၼ်ၵႂႃႇၸိူင်ႉၼၼ်တႄႉဢမ်ႇမီး ။ မိူၼ်ၼင်ႇမၢၼ်ႈၵေႃႈ မီး ပျိူႉ အိုင်ချင်း အဲချင်း ၸိူဝ်းၼႆႉမီးယူႇ သေတႃႉ ႁႂ်ႈမၼ်းပေႃး တႅမ်ႈၸၢပ်ႈလႅပ်ႈၵၼ် ၶေႃႈၼိုင်ႈလႄႈၶေႃႈၼိုင်ႈ ပွင်ႈၼိုင်ႈလႄႈပွင်ႈၼိုင်ႈ သင်ဝႃႈ မီး 300 ၼႃႈလိၵ်ႈၼႆၵေႃႈ ႁႂ်ႈၸၢပ်ႈလႅပ်ႈၵၼ်တင်းမူတ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးမိူၼ်ၼင်ႇ လိၵ်ႈလူင်တႆးႁဝ်းၼႆႉ ဝႃႈၼႆ။

“ လိၵ်ႈလူင်”ၼႆ ၵမ်ႈၼမ် ႁၼ်ထိုင်ၵဵၼ်လိၵ်ႈလူင် ဢၼ်ပဵၼ်ပပ်ႉလိၵ်ႈတူပ်ႉ (ပပ်ႉလၼ်ႇ) ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ပပ်ႉလိၵ်ႈလူင်ၸိူဝ်းၼႆႉ တီႈဢေႇသုတ်းမီးမႃးၼပ်ႉႁူဝ်သိပ်းပီ၊ မၢင်ၸိူဝ်းမီးမႃး ပၢၵ်ႇ ပီလိူဝ်။

ၼမ်ႉမိုၵ်ႉဢၼ် ၸဝ်ႈၶူး မေႃတႆး လၢႆၸဝ်ႈတႅမ်ႈဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၵဝ်ႇသဝ်ႈဝဝ်းငၢႆႈ ထိုင်ပၢၼ် မိူဝ်ႈလဵဝ်ၵေႃႈ တိုၵ်ႉဢၢၼ်ႇ တူဝ်လိၵ်ႈလႆႈၸႅင်ႈလီ။ လႆႈဝႃႈ တၢင်းမေႃၾီမိုဝ်းတႆးၼႆႉ ၶိုတ်းၸၼ်ႉၸဵမ်လႂ်။ ၸေႈသႃ ဢၼ်ဢဝ်မႃး ၸႂ်ႉ မႃးတႅမ်ႈလိၵ်ႈဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇသူႈလႃႈလီႈၽင်ႉ ၵႂႃႇႁင်းၵူၺ်းမၼ်း။

သင်ဝႃႈ ၼူဢမ်ႇၶူပ်း ပူၵ်ႇဢမ်ႇလၢပ်ႈၼႆ ဢမ်ႇတွၼ်ႉလူႉႁၢႆ။ ၽိုၼ်လိၵ်ႈလူင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈဝႃႈ ဢႃယုယိုၼ်းယၢဝ်းႁိုင်သေတႃႉ ဢမ်ႇၽင်ႉဢမ်ႇယွၵ်းၵႂႃႇႁင်းၵူၺ်းမၼ်း လွင်ႈၼႆႉ ၼႄဝႃႈၾီမိုဝ်းတႆး မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၶိုၵ်ႉတွၼ်းတႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈယူႇ။