ၵူၼ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ၸဵမ်ပူႇပၢၼ်မွၼ်ႇၵေႃႈ မေႃလႄႇပႃႇတဝ်ထိူၼ်ႇသေ ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉလူၺ်ႈၸႂ်သိုဝ်ႈယူဝ်း ။ ယွတ်ႈ ၽၵ်း မွၵ်ႇမၢၵ်ႇႁၢၵ်ႈႁူဝ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇၸွမ်း ၶၢဝ်းလႂ်ၶၢဝ်းၼၼ်ႉ ၼႂ်းထိူၼ်ႇၼႂ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆး တိုၼ်းမီးၾိင်ႈမေႃသွၵ်ႈတဝ် ဢဝ်မႃးပဵၼ်ဢႁႃရတၢင်းၵိၼ်လဵင်ႉသၢႆၸႂ်ၽႂ်မၼ်း ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵၢပ်ႈယၢမ်းလဵဝ် ဢမ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈလတ်းၶဝ်ႈ ထိူၼ်ႇၶိူဝ်းၽိူဝ်မႆႉ ။ ပေႃးၵႂႃႇႁိုၵ်ႉသႂ်ႇ ဢွင်ႈတီႈဢၼ်ၸုမ်းမီးဢႃၼႃၶဝ် ပၵ်းယူႇဝႆႉၼႆ လႆႈမႆႈၸႂ် ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ မၢင်တီႈ ဢမ်ႇႁူႉငဝ်ႈႁူႉႁၢၵ်ႈသေ ၽႂ်ၵႂႃႇၸမ်ဢွင်ႈတီႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈၵိုင်ႉၵၢင်ႉ ၺႃးတီႉၺွပ်းပၼ်ႇတၢမ်ႇ ။ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇထူပ်းပၼ်ႁႃၸိူဝ်းၼႆႉ လီၾၢင်ႉၼၵ်းၼႃ ၼႆ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးတူဝ်ထူပ်းၶဝ်လၢတ်ႈ ။

ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၼ်လွႆလႄႈ ၵတ်ႉလႅၼ်ႇလွင်ႈပႃႇထိူၼ်ႇမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈၸူဝ်ႈပူႇပၢၼ်မွၼ်ႇ ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်း ပႆႇႁိူင်းၵေႃႈ လႄႇပႃႇတဝ်ထိူၼ်ႇ ဢဝ်တူၼ်ႈမွၵ်ႇမၢၵ်ႇႁၢၵ်ႈႁူဝ် ၽၵ်း ယွတ်ႈ ၶိူဝ်း ၽိူဝ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇၸွမ်းလိၼ်ၸမ်ႉၼမ်ႉလီၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးၵိၼ်လဵင်ႉ သၢႆၸႂ်ၽႂ်မၼ်း။
ပႃးၸဵမ် တူဝ်ထိူၼ်ႇ လၢႆသႅၼ်းၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးမေႃလိုပ်ႈမေႃလမ်းသေ ဢဝ် မႃးပဵၼ်ၽၵ်း တႃႇယူႇလွတ်ႈလႆႈ ၼႂ်းၽွင်းၼၼ်ႉ ။ တႃႇလႆႈမႃး မွၵ်ႇမၢၵ်ႇႁၢၵ်ႈႁူဝ်ဢၼ်ၶဝ်ႈပဵၼ်ယႃႈယႃၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ယင်းလႆႈသေႃႉႁႃၼႂ်းပႃႇထိူၼ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ။

ဝၢႆးသေ ၵၢပ်ႈဝၢၼ်ႈပၢၼ်မိူင်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႃႈၾႃႉၼႃႈမိူင်းပိုတ်ႇပၢင်ႇယဝ်ႉတႄႉ ၵၢၼ်တဝ်လႄႇထိူၼ်ႇၵေႃႈယွမ်းလူင်းသေ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၵၢၼ်ၵႃႉၵၢၼ်ၶၢႆ ၸိူဝ်းၼႆႉ တိူဝ်းၼမ်မႃး။
ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းတႆး တိုၵ်ႉမီးၾိင်ႈလႄႇပႃႇလႄႇထိူၼ်ႇ ထိုင်ၵၢပ်ႈယၢမ်းလဵဝ် ။ ၸွမ်းၼင်ႇပိုၼ်ႉတီႈလႂ်တီႈၼၼ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်လတ်းၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၶိူဝ်းသေ ႁႃႁဵပ်းႁႃၼေႃႇ ႁိုဝ်ဢမ်ႇၼၼ် ၸိူဝ်းလႄႇႁႃဢဝ်ၵႆႇထိူၼ်ႇ မူထိူၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ တိုၵ်ႉမီးယူႇ ။ ႁႂ်ႈမၼ်း လွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈမိူၼ် မိူဝ်ႈမိူင်းၼိမ်သဝ်းတႄႉဢမ်ႇမီး ။

မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၼႆႉၵေႃႈ ၶိင်ႇလႂ်ၶၢဝ်းၼၼ်ႉ ၵူၼ်းသူင်လႄႇထိူၼ်ႇၶဝ် ၸူဝ်းၵၼ်လတ်းၶဝ်ႈထိူၼ်ႇၶိူဝ်း ။ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ လွင်ႈၼိုင်ႈသွင်တၢင်း ၵႂႃႇႁဵတ်းႁႆႈႁဵတ်းသူၼ်သေ ဝႄႉလတ်းၶဝ်ႈထိူၼ်ႇႁႃၽၵ်းႁႃယိူဝ်ႈတႃႇၶၢႆ တႃႇၵိၼ်။

ၸိူဝ်းဢမ်ႇၽုၵ်ႇႁႆႈၵေႃႈ ၶၢဝ်းၼေႃႇၵေႃႈ တင်ႈၸႂ်ၵႂႃႇ ႁႃၼေႃႇ ၶၢဝ်းႁဵပ်းၵေႃႈႁႃႁဵပ်း ၼင်ႇႁိုဝ်ပေႃးတေမီးငိုၼ်းၶဝ်ႈတၢင်းၼိုင်ႈ ။ ပွတ်းတၢင်းမိူင်းတူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ မိူၼ်ၼၼ် ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းသူင်လႄႇထိူၼ်ႇ ၵႆႉၵႂႃႇႁႃ ၽၵ်းၶဵဝ် ဢၼ်ဢွၵ်ႇၸွမ်းႁူၺ်ႈၸွမ်းလွႆ မႃးၶၢႆ ။

မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ပဵၼ်လႃႈထိူၼ်ႇလႃႈၼိူဝ်ႉ တင်ႈၸႂ်ပႃးၵွင်ႈသတ်ႉယၢမ်းသေ လႄႇႁႃယိုဝ်းဢဝ် ၵႆႇထိူၼ်ႇမူထိူၼ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉတႄႇၵႂႃႇ ဢဝ်ၵမ်ႉမၼ်းသၢင်ႇတေႃႇဝႃႈၼႆ ၵူၼ်းမိူင်းတူၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈ။
မၢင်ၸိူဝ်း ၵႂႃႇလႄႇထိူၼ်ႇ ပူၼ်ႉဝၼ်းပူၼ်ႉၶိုၼ်း ၼွၼ်းၶၢမ်းဢဝ်ၵေႃႈမီး ယွၼ်ႉဝႃႈ တႃႇလႆႈတူဝ်ထိူၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈပႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းလီ တိုဝ်ႉတၢင်းလီ ဝႃႈၼႆ ။

ၵူၺ်းၵႃႈ မိူဝ်ႈလဵဝ် ဢမ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈမိူၼ်ၼင်ႇလၢတ်ႈမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ ။ ဢိင်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၵၢၼ်သိုၵ်းၵၢၼ်သိူဝ်သေ တေၵႂႃႇတေပႆ တေလတ်းၸမ်ႁူၺ်ႈထိူၼ်ႇလႂ်ၵေႃႈ လႆႈၾၢင်ႉတႄႉတႄႉ။ ဢမ်ႇသၢင်ႇထုၵ်ႇသေ သင်ၵႂႃႇႁိုၵ်ႉမႅၼ်ႈၺႃး ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ်သိုၵ်းသေၸုမ်းၸုမ်း ၸိုင် ၸၢင်ႈၺႃးထၢင်ႇထိူမ် တႂ်ႈတႂ်ႈၼိူဝ်ၼိူဝ်။
သိုၵ်းၸိူဝ်းၵုမ်းဝႆႉၸွမ်းၼႂ်းထိူၼ်ႇၼႂ်းၶိူဝ်းလႄႈသင် ၸွမ်းၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ်တႆး-ထႆးၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင် ဢမ်ႇသူႈပၼ်ၵူၼ်းမိူင်းလတ်းဢိူမ်ႈၸမ်ပၢင်သဝ်းၶဝ်ငၢႆႈငၢႆႈ။

ယွၼ်ႉဝႃႈ သဵၼ်ႈတၢင်းလတ်းၼႂ်းထိူၼ်ႇ ဢၼ်တိတ်းၸပ်းၶွပ်ႇလႅၼ်ထႆးၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉမီးၵူၼ်းလွမ်လၵ်ႉ တေႃႉသူင်ႇယႃႈၸူးၵၼ်။ ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ ပေႃးၵူၼ်းမိူင်းလတ်းၵႂႃႇၸမ်လူၺ်ႈဢမ်ႇလႆႈၶႂၢင်ႉတီႈၸုမ်းပႂ်ႉဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈထၢင်ႇထိူမ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းတေႃႉယႃႈၼႆသေ ပၼ်တူတ်ႈတၢမ်ႇၺႃး ၼႆ – ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇၸွမ်းၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ် တႆး-ထႆး ပွတ်းတၢင်းပုင်ႇပႃႇၶႅမ်ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈ။

ၵူၼ်းပုင်ႇပႃႇၶႅမ် ၸိူဝ်းလႄႇထိူၼ်ႇမၢင်ၸိူဝ်း ဢမ်ႇသူႈၾၢင်ႉ ဢဝ်ၵမ်ႈၸႂ်ဝႃႈၵူၺ်းလႄႈ ထိုင်တီႈၵႂႃႇယဵပ်ႇၺႃးပိုၼ်ႉတီႈၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇသေၸုမ်းၸုမ်းယူႇသဝ်းတူင်ႉၼိုင်ၼၼ်ႉ ၺႃးယိုဝ်းၵေႃႈ ယၢမ်ႈမီးမႃးလူးၵွၼ်ႇ ။

ပေႃးမီးပၼ်ႁႃမႃးၼိုင်ႈၵမ်း ၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇၸၢင်ႈဢွၵ်ႇသဵင်သင် ယွၼ်ႉဝႃႈ ၾၢႆႇၵူၼ်းမိူင်း ၽိတ်းၵေႃႈလီ ထုၵ်ႇၵေႃႈယဝ်ႉဢမ်ႇမီးၽႂ်ယူႇလင်ၵမ်ႉယၼ်ၸွႆႈထႅမ်ပၼ်သင်သေပွၵ်ႈ ။
ပွတ်းတၢင်း တႃႈၶီႈလဵၵ်း မိူင်းသၢတ်ႇ မိူင်းတူၼ် ၼႃးၵွင်းမူး ပုင်ႇပႃႇၶႅမ် ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်သိုၵ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၵုမ်းၵမ်ၼမ် ။ ဢၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇ ဢဝ်တီႈယူႇဝႆႉၼမ်တႄႉ ပဵၼ် သိုၵ်းဝႃႉ UWSA ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ISP-Myanmar ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉတႄႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉ သိုၵ်းဝႃႉ မီးထိုင်သႅၼ်လူးၵွၼ်ႇ။

ပေႃးဝႃႈပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈသိုၵ်းဝႃႉၵုမ်းၼႆ ၵမ်ႈၼမ် ၵူၼ်းမိူင်းတေဢမ်ႇၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇမႃးလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်း ။ သင်ဢမ်ႇၼႄလႆႈ လွင်ႈတၢင်းတဵမ်တဵမ်ထူၼ်ႈထူၼ်ႈၼႆ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈလတ်းၶဝ်ႈဢွင်ႈတီႈၶဝ် ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ဝၢၼ်ႈႁုင်ႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းသၢတ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈတေၶဝ်ႈတေဢွၵ်ႇ တိုၼ်းလႆႈပွင်ႇၶၢဝ်ႇပၼ် သိုၵ်းဝႃႉ တႃႇသေႇၼႆ ၵူၼ်းမိူင်းသၢတ်ႇလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ၼႂ်းၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ် မိူင်းတူၼ် မိူင်းသၢတ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်သႃႇ ၊ ဝူၺ်ႉသျႅဝ်ႊၵၢင်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈလိုဝ်းယွၼ်ႉပၼ်ႁႃယႃႈမဝ်းၵမ် ။
ဝၢႆးသေ ၸွမ်ၸိၵ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈမိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇယိုတ်းမိူင်း 2021 ၼႆႉယဝ်ႉ ပၢင်တိုၵ်းၵေႃႈလိူင်ႇၼမ် ။ ၼႂ်းၵႄႈၼႆႉ ယႃႈမဝ်းၵမ်ၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်း ၼမ်မႃးထႅင်ႈလၢႆပုၼ်ႈ ။ ၸွမ်းၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ်တႆး – ထႆးၼႆႉ ၾၢႆႇၸဝ်ႈၼႃႈတီႈထႆး ၵမ်းၵမ်းတီႉၺွပ်းယိုတ်းလႆႈ ယႃႈမဝ်းၵမ် မိူၼ်ၼင်ႇ ယႃႈမႃႉ ယႃႈၶၢဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼမ်ၼႆ ၾၢႆႇၵုမ်းယႃႈမဝ်းၵမ်ၼႂ်းမိူင်းထႆး လၢတ်ႈတီႈသိုဝ်ႇ Reuters ဝၼ်းတီႈ 2/10/2024 ၼၼ်ႉၼင်ႇၼႆ။

ၸွမ်းၼင်ႇ သဵၼ်ႈမၢႆ ၾၢႆႇၵုမ်းယႃႈမဝ်းၵမ်မိူင်းထႆး (ONCB) ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉ မိူဝ်ႈ 2024 ၼၼ်ႉတႄႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 8 လိူၼ်ၼၼ်ႉ ၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ် ၵဵင်းမႂ်ႇ ၊ ၵဵင်းႁၢႆး ၊ မႄႈႁွင်ႈသွၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယိုတ်းလႆႈယႃႈမႃႉ 246 လၢၼ်ႉမဵတ်ႉ ၼႆယူႇ။
ၼႂ်းၼၼ်ႉ ယႃႈဢၢႆႉသ် 6.48 တၼ်ႊ (ၼမ်လိူဝ်ၵႃႈၵွၼ်ႇပူၼ်ႉမႃး 39 %) ၊ ယႃႈၶၢဝ် 327 ၵီႊလူဝ်ႊ ( ၼမ်လိူဝ်ၵဝ်ႇ 7 ပုၼ်ႈ) ။ ပေႃးတႅၵ်ႈၵၼ်တင်း 2023 ၼႆ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး 172 % ဝႃႈၼႆ။

ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉၵေႃႈ ၼႂ်း 2025 ၼႆႉၵူၺ်း ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇယႃႈမဝ်းၵမ် ပေႃးၼပ်ႉတၼ်ႊ မီး ထိုင် 1010 တၼ်ႊ ၊ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 10 ပီၼႆႉ လႆႈဝႃႈ ပီ ၼႆႉၼမ်လိူဝ်သုတ်း ၼႆ ယူႇတီႈလုမ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈယႃႈမဝ်းၵမ် ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (UNODC) တၢင်ႇၽိုၼ်ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 3/12/2025 ၼင်ႇၼႆ ။
ၼႂ်း 2025 ၼႆႉ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇယႃႈ ၼမ်လိူဝ်ပီပူၼ်ႉမႃး 17 % ။ ၼႂ်း ဢၼ်ယႃႈဢွၵ်ႇၼမ်သမ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းတႆး ဝႃႈၼႆ ။

ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ လွင်ႈတေႃႉသူင်ႇယႃႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇ ၸွမ်းၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ် တိူဝ်းၼမ် ။ ဢဝ်ၶေႃႈဢၢင်ႈၼႆႉသေ သိုၵ်းၸိူဝ်းမီးဢႃႇၼႃႇ ယူႇၸွမ်းၶွပ်ႇလႅၼ်လိၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ လၢတ်ႈဝႃႈ တႃႇႁႄႉႁၢမ်ႈလႆႈ ၵၢၼ်တေႃႉသူင်ႇယႃႈမဝ်းၵမ်ၼႆသေ သဵၼ်ႈတၢင်းဢၼ်ၵူၼ်းတေႃႉယႃႈၵႆႉယၢမ်ႈလတ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ႈၸမ် ။ သင်ဢမ်ႇလႆႈၶႂၢင်ႉ ၽႂ်ၶဝ်ႈၵေႃႈ တိုၼ်းၺႃးတၢမ်ႇ ၊ မၢင်ၸိူဝ်းၵႂႃႇလႄႇထိူၼ်ႇသေ ႁၢႆတူဝ်ၵႂႃႇ ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ ၺႃးၺွပ်းႁႃႉ ပဵၼ်သင်တႄႉတႄႉ လီငမ်းငဝ်းဝႆႉ ၼႆ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယူႇလႅၼ်လိၼ် လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ၼႂ်းဢွင်ႈတီႈၸုမ်းၸိူဝ်းမီးဢႃႇၼႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ သမ်ႉၶိုၼ်းမီးၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ တေႃႉသူင်ႇၶၢႆၸူးၵူၼ်းၼွၵ်ႈမိူင်းထႅင်ႈလႄႈ ဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်းငမ်းငဝ်း။ ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ ၸုမ်းၸိူဝ်းမီးဢႃႇၼႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ႁႄႉၵင်ႈပၼ်ၵူၼ်းမိူင်းႁႃႉ ႁႄႉၵင်ႈပၼ် ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈယႃႉပႃႇထိူၼ်ႇ။
ၸွမ်းၼင်ႇ ၵဝ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း(ၸိုင်ႈတႆး) (SHRF) ပၢႆးၼႄဝႆႉတႄႉ ၼႂ်းၶဵတ်ႇမိူင်းယွၼ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းသၢတ်ႇၼႆႉ ဝၢႆးသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်း 2021 ၼႆႉယဝ်ႉ ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ် ၵႂၢင်ႈၶႂၢင်မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇ ဝႃႈၼႆယူႇ။