တႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေပၵ်းသဝ်းၵႂႃႇလႆႈၶၢဝ်းႁိုင် ၵိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈၵူႈၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းႁႃလၢႆးတၢင်းႁၵ်ႉသႃၽႂ်မၼ်း ။ ဢိင်ၼိူဝ် ဝၢၼ်ႈမိူင်းမီးပိူင်ၽွင်းငမ်းလီဢမ်ႇလီၼၼ်ႉသေ လၢႆးႁၵ်ႉသႃၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၽႂ်မၼ်းၵေႃႈပိူင်ႈၵၼ် ။ ပိူင်ၽွင်းငမ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈတႄႉ ယႃႇဝႃႈတေသႂ်ႇၸႂ်ၼိူဝ်ၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇၵႄႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႃႈ ဢၼ်မီးၵိုၵ်းမိူင်းယူႇၼၼ်ႉ ယင်းဢမ်ႇမေႃဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းႁၵ်ႉသႃ ။ မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းၼၢႆး ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းၸၢၼ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းဢၼ်မီးၶူဝ်းၶွင်ၵိုၵ်းပိုၼ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆ ။ ဢမ်ႇမီးပၵ်းပိူင်လီလီ ဢၼ်တေမႃးႁူမ်ႈငမ်းတူၺ်းထိုင်လုမ်းလႃးပၼ်လႆႈ ။ ၼင်ႇႁိုဝ် ၵူၼ်းၵူႈသႅၼ်းထၢၼ်ႈ တေႁူႉၸၵ်း လႄႈ တေမေႃဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်း ႁၼ်ၵႃႈၶၼ်မိူင်းၵဝ်ႇၵႄႇမိူင်းၼၢႆးၼၼ်ႉ ယူႇတီႈ သင်ႇၶတႆးလုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်မိူင်းၵွၵ်ႇ ၸိုင်ႈထႆး ၸင်ႇဢွၼ်ၼမ်းၸတ်းပၢင်တၢၼ်ႈၶႆႈလွင်ႈမိူင်းၼၢႆးၼိူဝ်သိုဝ်ႇဢွၼ်ႊလၢႆႊ ။

ဝၼ်းတီႈ 19/10/2025 ယၢမ်းၶမ်ႈၼႆႉ ယူႇတီႈ သင်ႇၶတႆးလုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်မိူင်းၵွၵ်ႇ ၸိုင်ႈထႆး ႁူမ်ႈၵၼ်ၸတ်းပၢင်တၢၼ်ႈၶႆႈ ဢၼ်မီးႁူဝ်ၶေႃႈဝႃႈ “ လမ်းတိုၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ငဝ်ႈသိူၵ်ႈပိုၼ်း မိူင်းၼၢႆးပၢၼ်ဢွၼ်ပိုၼ်း ”။ ၽူႈတၢၼ်ႈၶႆႈပဵၼ် ၸၢႆးလူင် ႁိုဝ်ဢမ်ႇၼၼ် ၸၢႆးမွင်ႇၵျီး  ပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းလမ်းတိုၼ်းပိုၼ်းမိူင်းၼၢႆး ။ ၼႂ်းပၢင်ၼႆႉ ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈပၢင်တၢၼ်ႈၶႆႈ 40 ပၢႆ ။

ပိူင်လူင် ဢၼ်ဢုပ်ႇၶႆႈၵႂႃႇၼႂ်းပၢင်ၼႆႉတႄႉ ပိုၼ်းၵဝ်ႇၵႄႇမိူင်းၼၢႆး 3 ပၢၼ် ႁူမ်ႈလၢတ်ႈပႃးလွင်ႈပၢၼ်ၸႂ်ႉႁိၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းႁႅၵ်ႈ ပၢၼ်ၸႂ်ႉႁိၼ်ၵၢင် (Mesolithic Age)   လႄႈ ပၢၼ်ၸႂ်ႉႁိၼ်လိုၼ်း ။ ယဝ်ႉၸင်ႇ လၢတ်ႈလွင်ႈပၢၼ်ၸႂ်ႉတွင်းၸႂ်ႉလဵၵ်း ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃးၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်ပီမိူင်းၼၼ်ႉ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ လၢတ်ႈႁႂ်ႈၵွင်ႉၵၼ်တၢင်း ၵၢပ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်ၼပ်ႉထွႆလင်ၵႂႃႇ ၶၢဝ်းတၢင်း 500 ပီၼၼ်ႉ ။ ၼႂ်းၵႃႈဢၼ်ဢုပ်ႇၶႆႈၵႂႃႇၼၼ်ႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈၵေႃႈ- ၵႃႈၶႂ်ႈႁႂ်ႈၵၢပ်ႈမိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၊ ၵႃႈပေႉ ဢေႊဢၢႆႊAi တေၶိုၵ်ႉတွၼ်းမႃးၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ဢမ်ႇဢဝ်သင်တႅၵ်ႈလႆႈၶူဝ်းပူၺ်ႈၵိုၵ်းပိုၼ်းၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ၼႆၼၼ်ႉယူႇ။

ၶူဝ်းၵိုၵ်းပိုၼ်းဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းၼၢႆး ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းၸၢၼ်းယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇဝႃႈ ပီမိူင်းတေႁိုင်ၵႂႃႇၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ဢေႊဢၢႆႊ တေဢမ်ႇမႃးႁဵတ်းပွမ်လႆႈ ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶူဝ်းပူၺ်ႈဢၼ်မီးၵိုၵ်းမိူင်းၼၢႆးဝႆႉၼႆႉ ၸႂ်ႉပၢႆးသၢႆႊသေ တႅၵ်ႈဢႃယုမၼ်း လႄႈ ထၢတ်ႈမၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉလႆႈတႅတ်ႈတေႃး တိုၼ်းႁူႉလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၶူဝ်းၵိုၵ်းမိူင်းဢၼ်ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်ပီ ၼႆယဝ်ႉ ။

ၸဵမ်ဢဝ် ထၢတ်ႈၵွင်းမူး ၊ ႁုၼ်ႇႁၢင်ႈၽြႃး သႅၼ်းလဵၵ်ႉသႅၼ်းယႂ်ႇ ၊ ဝတ်ႉၵျွင်း လႄႈ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၽိုၼ်လၢႆး ႁွႆးမိုဝ်းၵဝ်ႇၵႄႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ တေႁႂ်ႈဢေႊဢၢႆႊမႃးႁဵတ်းတႅၼ်းဢမ်ႇလႆႈၼႆ – ၽူႈတၢၼ်ႈၶႆႈ ၸၢႆးလူင် မိူင်းၼၢႆးလၢတ်ႈဝႆႉ။

ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ယိုင်ႈယႂ်ႇမွၵ်ႈၵႃႈႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ ယူႇတီႈပိုၼ်းဝၼ်းလင်ဝႃႈၼႆသေတႃႉ သင်ၶူဝ်းၵိုၵ်းပိုၼ်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈမူၺ်ႉႁၢႆၵႂႃႇယဝ်ႉတႄႉ တေဢမ်ႇၸၢင်ႈမီးသင်ပဵၼ်ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈသၢၵ်ႈသေႇ။ ၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇမူၺ်ႉဝၢႆးႁၢႆၼၼ်ႉသမ်ႉယူႇတီႈႁဝ်းမေႃဝႆႉၵႃႈၶၼ်သေ ႁၵ်ႉသႃတူၺ်းထိုင်လုမ်းလႃး ။

ပေႃးတူၺ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းဢမ်ႇႁုၵ်ႉႁၢႆႉတႄႉ တူၺ်းထိုင်ၶူဝ်းၵိုၵ်းပိုၼ်း ႁႂ်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆၶူဝ်းပူၺ်ႈ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ UNESCO ငၢႆႈယူႇသေတႃႉ ၊ ပေႃးမိူၼ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉတႄႉ ၾႆးမႆႈႁိူၼ်းယင်းဢမ်ႇတၼ်းၶႄ ။ တႃႇႁႂ်ႈမိူင်းၼၢႆး တေၶဝ်ႈၼႂ်း UNESCO တႄႉ တေလႆႈပႂ်ႉႁိုင်ထႅင်ႈၵႃႈႁိုဝ်ပႆႇႁူႉ  ၼႆ ၸၢႆးလူင် မိူင်းၼၢႆး လၢတ်ႈၼႄဝႆႉၼင်ႇၼႆ –

ပေႃးလၢတ်ႈသိုဝ်ႈၵေႃႈ တႃႇၶဝ်ႈၼႂ်း UNESCO ၼႆႉ ပဵၼ်တႃႈမုင်ႈႁဝ်းဢၼ်ၼိုင်ႈၶႃႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သမ်ႉမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉႁဝ်းၶႃႈၼမ်ၼႃႇဢႃးလႃး ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၶႃႈႁဝ်းပေႃး ဢႃယု 60 ယဝ်ႉ ၸွင်ႇတေတၼ်းၶိုတ်းႁိုဝ် ဢမ်ႇတၼ်းၶိုတ်းႁိုဝ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇႁူႉ။ ၸင်ႇၵွႆႈၶႂ်ႈသိုပ်ႇပၼ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ်ႁၵ်ႉသႃၵႂႃႇထႅင်ႈ။တႃႇၶဝ်ႈ UNESCO ၼႆႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈတႄႉ ၾႆးမႆႈႁိူၼ်းမၼ်းယင်းဢမ်ႇတၼ်းၶႄ- မၼ်းပဵၼ်ဝႆႉၸိူင်ႉၼႆ။

သင်ဢဝ်ပၢႆးသၢႆႊသေ တႅၵ်ႈတူၺ်းတႅတ်ႈတေႃးတႄႉ မိူင်းၼၢႆးၼႆႉ ၵိုင်ႇလီၶဝ်ႈၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆၶူဝ်းပူၺ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၸဵမ်လႂ် ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ယွၼ်ႉဢမ်ႇယၢမ်ႈမီးမႃး လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်မေႃတူၺ်းထိုင် ၶူဝ်းပူၺ်ႈၵိုၵ်းမိူင်းႁဝ်းမႃးလီလီလႄႈ ပႆႇၸၢင်ႈမၵ်းမၼ်ႈ ၶဝ်ႈၼႂ်း UNESCO ။

ၵွပ်ႈဢမ်ႇမီးမူႇလႂ်ၸုမ်းလႂ် ႁၼ်ထိုင်ၵႃႈၶၼ်မိူင်းၼၢႆးသေ မႃးၵမ်ႉၸွႆႈၼႂ်းတွၼ်ႈလုမ်းလႃးၶူဝ်းၵိုၵ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၸိူဝ်းမေႃႁူႉၵႃႈၶၼ်ၶူဝ်းပူၺ်ႈ ၸင်ႇဢွၼ်ၵၼ်ၽွတ်ႈပဵၼ်ၸုမ်းသေ ပႂ်ႉတူၺ်းထိုင်လုမ်းလႃးဝႆႉ။ ၸိုဝ်ႈၸုမ်း တင်ႈၸိုဝ်ႈဝႆႉဝႃႈ ၸုမ်းၽီမႅၼ်း ၼႆ ၸၢႆးလူင်မိူင်းၼၢႆး သိုပ်ႇလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ –

ၸုမ်းၽီမႅၼ်း ႁဝ်းၶႃႈတီႈမိူင်းၼၢႆးၼႆႉတႄႉ ငိုၼ်းၵွင်ႈၵၢင်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ႁဝ်းၶႃႈ ၸူၵ်းၼႂ်းထူင်ႁင်းၽႂ်ႁင်းမၼ်းၶႃႈဢိူဝ်ႈ။မူတ်းၶၢဝ်းယၢမ်းႁေ သႂ်ႇငိုၼ်းႁေ။ဢဝ်ဝႃႇသၼႃႇ ႁဵတ်းပဵၼ်ပိူင်လူင်မၼ်း။မၢင်ပွၵ်ႈ 10 မူင်း ၊10 မူင်းၵိုင်ႇၵၢင်ၶိုၼ်းၸင်ႇၽႅဝ်ႁိူၼ်းၶိုၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈမီး။လတ်းၾႃႉလတ်းၾူၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ မီးတၢင်းယၢပ်ႇတႄႉတႄႉၶႃႈ။

ၸုမ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၽူႈႁၵ်ႉၶူဝ်းပူၺ်ႈၶွင်ၵဝ်ႇမိူင်းၼၢႆး ႁူမ်ႈၵၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶူဝ်းပူၺ်ႈလႄႈပိုၼ်းဝဵင်းမိူင်းၼၢႆးၼၼ်ႉ သႂ်ႇၸိုဝ်ႈၸုမ်းဝႆႉဝႃႈ ၸုမ်းၽီမႅၼ်းမိူင်းၼၢႆး ။ တႄႇၽွတ်ႈၸုမ်းသေ လုမ်းလႃးဢွင်ႈတီႈၵိုၵ်းပိုၼ်းမႃး မိူဝ်ႈ 2015 ။  ၵွၼ်ႇၼႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးပဵၼ်ၸုမ်းသေတႃႉၵေႃႈ ယၢမ်ႈဢဝ်ၼမ်ႉၸႂ်ၽႂ်မၼ်းသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵႂႃႇႁင်းၽႂ်မၼ်း။

လွင်ႈတၢင်းဢၼ်လႆႈ တၢင်ႇၸိုဝ်ႈၸုမ်းဢၼ်ဝႃႈ ၽီမႅၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉၵေႃႈ ဢိင်ၼိူဝ် မိူင်းၼၢႆး မီးဢွင်ႈတီႈၵိုၵ်းပိုၼ်းၽီမႅၼ်းတင်းၼမ် ဝႃႈၼႆ။ ၽီမႅၼ်းၼႆႉ မၢႆထိုင် ၵူၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ႁိၼ် ဢၼ်ၾၢႆႇမၢၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ကျောက်ခေတ်လူသား ။ ၸဵမ်ဢဝ် ႁွႆးမိုဝ်းၽီမႅၼ်း ၊ ၵွမ်ႇၽီမႅၼ်း ဢၼ်မီးဝႆႉၼႂ်းထမ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ မီးတင်းၼမ် – ၼႆ ၸၢႆးလူင်မိူင်းၼၢႆးလၢတ်ႈ။

ယွၼ်ႉမီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ငိုၼ်းတွင်းလႄႈ သင်လူဝ်ႇၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇ ၼႂ်းတွၼ်ႈလုမ်းလႃးၶူဝ်းပူၺ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၼႆ ယၢပ်ႇၸႂ်ႁႅင်း။ ဢၼ် ၸုမ်းၽီမႅၼ်း ႁဵတ်းပဵၼ်လႆႈတႄႉ တေဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇၵဵပ်း သဵၼ်ႈမၢႆဢွင်ႈတီႈ Location မၢတ်ႈမၢႆဝႃႈ တီႈၼၼ်ႈ မီးသင် ၊ ပဵၼ်ၾၢင်ႁၢင်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ် တၢင်းၵႂၢင်ႈတၢင်းၵႅပ်ႈမီးၵႃႈႁိုဝ် လဵၵ်ႉယႂ်ႇမွၵ်ႈႁိုဝ် ၊ ႁိုင်ႁီးလၢႆပီမိူင်း ၼႆၸိူဝ်းၼႆႉ ၵဵပ်းမႃးႁဵတ်းတၢင်ႇမၢႆၾၢင်ဝႆႉ Register ဝႆႉ ၸွမ်းပၵ်းၸွမ်းပိူင်ဢၼ်ၾၢႆႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉမီး ။

ၶူဝ်းပူၺ်ႈမၢင်သႅၼ်း ဢဝ်မႃးဝႆႉၼႂ်းႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း ဢၼ်ႁွမ်ႁႅင်းၵၼ်ႁဵတ်းဝႆႉၼင်ႇပွင်ပဵၼ်လႆႈ ။ ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်း တႄႇပိုတ်ႇၼႄမႃး မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 31.8.2022 ။ ယိူင်းဢၢၼ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းလၢႆတီႈလၢႆတၢင်းမႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႆႈ ။ တီႈဢမ်ႇသင်ၵေႃႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၸိူဝ်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၼႂ်းမိူင်းၼွၵ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၸၢင်ႈမႃးၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၸၢင်ႈ ႁဵတ်းၽိုၼ်ႁၢႆးငၢၼ်းတႃႇဢဝ်ၸုမ်ႈၶူးဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၢၼ်ႁဵၼ်းၽႂ်မၼ်းလႆႈၼႆ – ၸၢႆးလူင် မိူင်းၼၢႆးလၢတ်ႈ ။

ၼႂ်းၽွင်းတေႃႈလဵဝ် ၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇၵႄႇၼႂ်းမိူင်းၼၢႆး ပႆႇၶဝ်ႈပဵၼ်ၶူဝ်းပူၺ်းလုမ်ႈၾႃႉ ( UNSECO) သေတႃႉ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးတၵ်းလူဝ်ႇၵႅတ်ႇၵင်ႈလုမ်းလႃးဝႆႉ။ ပေႃးႁဝ်းဢမ်ႇဝႆႉၵႃႈၶၼ် တႃႇႁႂ်ႈပိူၼ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းတေႁၼ်ၵႃႈၶၼ်ၼၼ်ႉတေယၢပ်ႇ – ဝႃႈၼႆ ။

ၸၢႆးလူင် (ၸၢႆးမွင်ႇၵျီး) ၼႆႉ ၽွင်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈပီ 2010 ၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးယူႇၼႂ်းပႃႇတီႇသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ SNDP သေၶေႉၶဵင်ႇပဵၼ်ၽူႈတႅၼ်းသၽႃးၸႄႈမိူင်း ဝဵင်းမိူင်းၼၢႆး။ ဢွင်ႇပေႉပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈသေ ႁၢပ်ႇပုၼ်ႈၽွၼ်းပဵၼ်ၽွင်းတႅၼ်းမႃးၶၢဝ်းတၢင်း 5 ပီ။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးဢမ်ႇၶဝ်ႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈထႅင်ႈယဝ်ႉၼႆသေတႃႉ ယူႇၼႂ်းသုၼ်ႇတူဝ် ဢၼ်ႁၵ်ႉၶူဝ်းၶွင်ၵဝ်ႇၵႄႇၵိုၵ်းပိုၼ်းသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ပုၼ်ႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းမိူင်းၼၢႆးမႃးဢမ်ႇထၢတ်ႇ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်။

 ၸုမ်း UNSECO ဢၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ၸုမ်းတူၺ်းထိုင်ပၼ်ၶူဝ်းၵိုၵ်းမိူင်းၵဝ်ႇၵႄႇၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ။ ပေႃးဝႃႈ ၶဝ်ႈၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆၶဝ်ယဝ်ႉၼႆ တေၸၢင်ႈလႆႈငိုၼ်းၵွင်ႈၵၢင်တီႈၶဝ်သေ မႃးလုမ်းလႃးပူၵ်းပွင်ၶူဝ်းၵိုၵ်းပိုၼ်းမိူင်းႁဝ်းႁႂ်ႈလီသေဢွၼ်တွၼ်းသေၵဝ်ႇ ။

ၸုမ်း UNSECO ၼႆႉ တႄႇတင်ႈမႃး လိူၼ်ၼူဝ်ႊဝႅမ်ႊပိူဝ်ႊ 16 ပီ 1945 ။ လုမ်းငဝ်ႈမၼ်း မီးတီႈဝဵင်းပႃႊရီႊ မိူင်းၾရင်ႊသဵတ်ႊ ။

တႃႇတေၶဝ်ႈၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆ UNSECO လႆႈၼၼ်ႉ တေလႆႈမီးၼႂ်းၶွပ်ႇပိူင်ဢၼ်ၶဝ်တမ်းဝႆႉ OUV (outstanding universal value) ။ ဢၼ်ႁူႉလႆႈၶၢဝ်ႉၶၢဝ်ႉၵေႃႈ ၶူဝ်းပူၺ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ World heritage ၼႆႉ 1)တေလႆႈမီးၼႂ်း ၶူဝ်းပူၺ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်း Cultural site ဢွင်ႈတီႈၵိုၵ်းပိုၼ်းၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းၶိူဝ်းၵူၼ်း  ၊ 2) တေလႆႈပဵၼ်ၶူဝ်းပူၺ်ႈ ဢၼ်ၵိုၵ်းသၽႃႇဝၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် Natural Site ၊ 3) တေလႆႈပႃးတင်း ၶေႃႈၼိုင်ႈလႄႈၶေႃႈသွင် (Cultural and Natural )  ႁွင်ႉဝႃႈ Mixed Site ဝႃႈၼႆ။

ဢၼ်ပႃးၼႂ်းၶူဝ်းပူၺ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ UNSECO ထိုင် 2023 ၼႆႉ  မီးဝႆႉ 1157 ဢၼ် ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၸႅၵ်ႇပဵၼ် ၶူဝ်းပူၺ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ သႅၼ်းယိပ်းလႆႈ (tangible ဒြပ်ရှိ ) လႄႈ သႅၼ်းယိပ်းဢမ်ႇလႆႈ (ဒြပ်မဲ့ intangible) လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆ။