လွင်ႈၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ၵူၼ်ႇပင်း
မိူင်းတႆးၼႆ့ပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မျႅၼ်ႇမႃႇသေတႃႉ မိူင်းတႆး ဢမ်ႇမီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈမႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ၊ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် လႆႈထူပ်းၵၢၼ်မိူင်းႁုၵ့်ႁၢႆႉလူင်မႃး ၶိူဝ်းယႂ်း ။ ပၢၼ်ႁႃၵၢၼ်မိူင်း (Political conflicts) ၼၼ့် တႄႇတီႈၵၢၼ်မိူင်းၼင်ႇၵၼ် ဢမ်ႇၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ် ၼႆ လၢတ်ႈလႆႈၼင်ႇၼႆ။ ယွၼ်ႉသင်လႄႈ မိူင်းတႆးဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးလွင်ႈငမ်းယဵၼ်မႃး ၸဵတ်းပႅတ်ႇသိပ်းပီ။
ပေႃးတူၺ်းပိုၼ်းလင်ၶိုၼ်း ၼင်ႇလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် 1947 ၼၼ့် ၊ မၵ်းမၢႆဝႆ့ဝႃႈ ပေႃးႁူမ်ႈၵၼ်ဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃယဝ်ႉတဵမ် 10 ပီ ၊ ၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၵေႃႈလႆႈ ၼႆသေတႃႉ ၼင်ႇၵႂၢမ်းမၼ်ႈၼႂ်း လိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၼၼ့် မၢၼ်ႈဢမ်ႇၽေႃႇၼမ့်ၽေႃႇတူဝ် သေဢမ်ႇၵႃး ၊ ဝၢႆး 1962 ၼေႇဝိၼ်း (Nay Win) ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇယဝ့် ၊ ပူၼ့်ပႅၼ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼိူဝ် ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁၢဝ့်ႁႅင်းၼၼ့် ပဵၼ်ၵၢၼ်ထႅင်ႈႁႅင်းလွင်ႈၸတ့်တႅၵ်ႇၵၢၼ်မိူင်း တၢင်းပိုၵ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆ့ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေၵူၼ်းၶိူဝ်းတႆး မီးဝႆ့ၼင်ႇ ၵူၼ်းၶိူဝ်း လႃးႁူႇ ၊ ဢၶႃႇ ၊ လွႆ ၊ ဝႃႉ ၊ တဢၢင်းပလွင်ႈ ၊ ပဢူဝ်း ၊ ၵဝ်ႈၵၢင့် ၊ ပလၢင်ႇ ၸႃႉၵႂႃႇတၢင်းၼမ်။ ၵွပ်ႈၼႆ့ ပၢႆးဝူၼ့်လႄႈၾၢႆႇယၢမ်ႈ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၵေႃႈ ပိူင်ႈၵၼ်။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ၵႄႈၵၢင် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ လႄႈ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း သၢင်ႈလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၵၼ်ဢမ်ႇလႆႈ ၊ ၾၢႆႇၼိုင်ႈသမ့် ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼင်ႇၵၼ်ၵေႃႈ ၶေႉၶဵင်ႇဢႃႇၼႃႇသေ ၶႂၢၵ်ႈၼႃႈတီႈၵုမ်းၵမ်ၽႂ်မၼ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် ပၢၼ်ႁႃၵၢၼ်မိူင်း သုၵ့်ယုင်ႈလိူတ်ႇမႆႈႁႅင်းသေ ႁၢင်ႇၵႆ ၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်သေဢမ်ႇၵႃး တေလႆႈဝႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ၼႂ်းမိူင်းတႆး ၵူၼ်ႇပၢင်း ၵႂႃႇၵေႃႈဝႃႈလႆႈ။
ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇလုၵ့်ၽိုၼ့်သမ့် ၼမ် ၊ ၶဝ်ၼင်ႇၵၼ် ႁိမ်ၵၼ်ၼႃႈတီႈၵုမ်းၵမ် ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈၶူဝ်းၶွင်သၽႃႇဝ ဢၼ်မီးၼႂ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းတႆးၼၼ့် ၼင်ႇၶွင်ပူၺ်ႈၶဝ်သေ ႁဵတ်းသၢင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ ပၢင်တိုၵ်းၵေႃႈဢမ်ႇမေႃယဝ့်မေႃဝၢႆး။
ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ့်တီႈတင်းၼမ် ထူပ်းလွင်ႈမိပ်ႇငႅၼ်းၵူႈၾၢႆႇၾၢႆသေ လႆႈၼီလႆႈပၢႆႈယၢၼ်ႁိူၼ်းယေးၶူဝ်းၶွင်လႄႈဝၢၼ်ႈၵိူတ်ႇမိူင်းၼွၼ်း တီႈၾင်ႁူၵ်ႉၾင်ႁေႇ သွင့်ပၢႆႈႁႃတီႈလွတ်ႈၽႄးၶဵၼ်။ ၵွပ်ႈၼႆ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီး တူၵ်းတႅမ်ႇတူၵ်းလႃႈ ဢမ်ႇၶိုတ်းပဵင်းပိူၼ်ႈ။
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢမ်ႇယုမ်ႇယမ်ၵၼ်လႄႈ လွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵၢၼ်မိူင်းဢမ်ႇဢွင်ႇမၢၼ်။ ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၶၢဝ်းယၢဝ်း တႃႇပူၵ်းပွင်ပိုၼ်ႉတီႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈတမ်းဝၢင်းလႆႈ။ ၵူၼ်းမိူင်း ၵႂင်ပူၵႂင်ပႃ ၊ တႃႈမူင်ႈမိူဝ်းၼႃႈ တႃႇၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇမီးသင်တေလီလႆႈ။
သိုၵ်းၵၢင်မိူင်း
မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မျႅၼ်ႇမႃႇၼႆ့ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်းၵၢင်မိူင်းမႃး ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်လႄႈ ၼႃႈၵၢၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼၼ့်ၵေႃႈ ၶၵ့်တွၼ်ႈမၼ်းသုၵ့်သၵ့်ယုင်ႈယၢင်ႈ ၊ လွင်ႈၶွင့်ၶမ်တင်းၼမ်ၵေႃႈ ၵႄႈလိတ်ႈဢမ်ႇယဝ့်တူဝ်ႈသေပွၵ်ႈၼၼ်ႉ….
ၵွပ်ႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵၢၼ်မိူင်းဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ ၊ လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်းၼႆ့ တေလႆႈဝႃႈ တိုၵ်းပေ့ၵၢၼ်သိုၵ်းယဝ့်သေတႃႉ တႃႇတေၵုမ်းၼႃႈလိၼ်ဢၼ်လႆႈဝႆ့ၼႆ့ ပေႃးဢမ်ႇဢဝ်ၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်ႈႁႃ ၊ ပေႃးဢမ်ႇမီးလွင်ႈၽႅၼ်ၵၢၼ် ၵၢၼ်မိူင်း ၊ ၼင်ႇၼမ်ႉၵတ်ႉလုၵ်ႈၸုမ်း လႄႈ ၶွပ်ႇပိူင်မၢႆမီႈၸိူဝ်းၼႆ့ဢမ်ႇမီး ပေႃးၼႆၸိုင် လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်းၼၼ့်ၵေႃႈ ၸူဝ်ႈၽဵပ့်တႃၵူၺ်း။
ပေႃးလၢႆးတၢင်းၵၢၼ်သိုၵ်း လႄႈ ၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇၽဵင်ႈပဵင်းၵၼ် ၊ သွင်ဢၼ်ၼႆ့ ပေႃးဢမ်ႇၵပ်းသၢၼ်ၵၼ် ႁႂ်ႈၶိုတ်းတၼ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆ ၽွၼ်းလီတိုၼ်းဢမ်ႇမီး။ လွင်ႈဢွင်ႇပေႉၵၢၼ်သိုၵ်းၼႆႉ တေဢမ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈငမ်းယဵၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းလႆႈ။
သင်တူၺ်းၶိုၼ်း ၸုမ်းသိုၵ်းပွတ်းႁွင်ႇသၢမ်ၸုမ်း ဢၼ်ပဵၼ်ဢူၺ်းလီၵၼ်လႄႈ ပဵၼ်ၸုမ်းႁူမ်ႈၵေႃႇပၢင်တိုၵ်းၽႅၼ်ယၼ်ႇသိုၵ်း 1027 ၼႂ်းပီ 2023 ၊ ၼင်ႇၸုမ်းသိုၵ်းတဢၢင်း(ပလွင်ႈ) TNLA ၊ ၸုမ်းသိုၵ်း ၵဝ်ႈၵၢင့် MNDAA ၊ ၸုမ်းသိုၵ်းရၶႅင်ႇ AA လႄႈ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇဢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွႆႈ ၼင်ႇၸုမ်းၵႅတ်ႇၶႄၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈဝဵင်းလိူဝ်ႇ MDY PDF လႄႈ ၸုမ်းသိုၵ်းပူတ်းပွႆႇ ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈ BPLA ၶဝ် ဢွင်ႇပေ့ၵၢၼ်သိုၵ်း 1027 ၼႆ့ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်းလူင် ၼႂ်းပိုၼ်း ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလုၵ့်ၽိုၼ့် ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇမႃး ၸမ် 80 ပီသေ ဢမ်ႇတွၼ်ႉယၢမ်ႈဢွင်ႇပေ့ၵၢၼ်သိုၵ်းမႃး ၸိူင်ႉၼႆသေပွၵ်ႈ ၼၼ့်ယူႇ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၼင်ႇႁူႉၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်းလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ၵၢၼ်သိုၵ်းမႃး ပီပၢႆၵူၺ်း။ လႆႈႁၼ် သိုၵ်းပလွင်ႈ(တဢၢင်း) လႄႈ သိုၵ်းၵဝ်ႈၵၢင့် ၶဝ်သွင်ၸုမ်း ပိုတ်ႇၼႃႈၵၢၵ်ႇၽီလူးၶဝ်မႃး ၊ ၶဝ်သွၼ်ႇဝႃႈ ၶဝ်ပဵၼ်ၽူႈပေ့ပုၼ်ႈၵၢၼ်သိုၵ်းၼႆသေ ၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင် ၊ ၸႂ်ႉၵူၼ်းမိူင်း ပိုၼ့်တီႈ ႁဵတ်းဝႂ်ၵပ်းတူဝ်ဢၼ်ၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇပၼ် ၊ ၶွၼ်ႇရူတ့်ၵႃးၵေႃႈ လႆႈႁဵတ်းဝႂ်ၶႂၢင်ႉတီႈၼင်ႇၶဝ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၊ ၵဵပ်းၶွၼ်ႇဢမ်ႇမီးပိူင် ၊ ၵဵပ်းၵူၼ်းသိုၵ်းမႂ်ႇ ဢမ်ႇလိူၵ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၊ တဵၵ်းယိုတ်းလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၵူၼ်းပိုၼ့်တီႈယဝ့် မိပ်ႇငႅၼ်းၵူၼ်းမိူင်း ၼင်ႇၸႂ်ၶဝ်ၶႂ်ႈႁဵတ်း။
ယဝ့်ဢမ်ႇၵႃး သိုၵ်းပလွင်ႈ လႄႈ သိုၵ်းၵဝ်ႈၵၢင့် ၶႅၼ်ၼႃႈတီႈၵၼ်သေ ၾၢႆႇတႂ်ႈမီးလွင်ႈတုမ့်တိူဝ်ႉၵၼ်မႃး။ ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ယိုတ်းလႆႈတီႈမၢၼ်ႈၼႆ့ ဢမ်ႇပၼ်ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႂ် လတ်းယဵပ်ႇ- ၸိူင်ႉၼႆၵေႃႈႁဵတ်း ၊ ၼင်ႇၶဝ်ပေ့ပုၼ်ႈၼၼ့် ၶဝ်ထၢင်ႇတေမၼ်ႈၵိုမ်းယိုၼ်းယၢဝ်း ။
သိုၵ်းပလွင်ႈၶဝ် ၽႅၼ်ႁူဝ်သုင်ယဝ့် ဢမ်ႇသၢင်းၵိၼ် ၼင်ႇ KIA သိုၵ်းၶၢင် လႄႈ SSPP သိုၵ်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇၼင်ႇၵၼ်။ မီးလွင်ႈၶူၼ်းၶဝ်းတႂ်ႈယဝ့် ထိုင်တီႈဢမ်ႇၵေႈလိတ်ႈလႆႈသေ ပိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်ၵေႃႈမီးမႃး။
သိုၵ်းၵဝ်ႈၵၢင့် ပူၼ့်ၼႃႈတီႈယဝ့် ဢဝ်ၵၢၼ်သိုၵ်းၶဝ်ႈလေႃႇတီႈ တပ့်သိုၵ်းတႆး SSPP ပွတ်းႁွင်ႇၵုမ်းၵမ် ၼင်ႇ သႅင်ၵႅဝ့်ၵေႃႈ ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး။
မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈယဝ့် ၵၢၼ်သိုၵ်းဢွင်ႇမၢၼ်သေတႃႉ ၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ဢမ်ႇမီးၵေႃႈ လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်သိုၵ်းၼႆ့ ဢမ်ႇယိုၼ်းယၢဝ်းလႆႈ ၊ ယၢမ်းလဵဝ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈၶိုၼ်းလေႃႇတိုၵ်းႁၢဝ့်ႁၢဝ့်ႁႅင်းႁႅင်းၶိုၼ်းလႄႈ သိုၵ်း TNLA လႆႈထွႆထွၼ်ပၼ်ၶိုၼ်း ႁႅင်းၵူၼ်းႁႅင်းမၢၵ်ႇ မိုဝ့်ၸိုၼ်းယၢမ်းၶဝ်ဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၵႂႃႇ လႄႈ ဝဵင်းဢၼ်သိုၵ်းပလွင်ႈယိုတ်းလႆႈၼၼ့်ၵေႃႈ ၶိုၼ်းတူၵ်းၼႂ်းမိူဝ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၶိုၼ်းၵေႃႈ မီးမႃး။
လွင်ႈၼႆ့ မၢင်ၵေႃႉၸိၸမ်ႈဝႃႈ “ယွၼ့် ဝႃႉ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ဢမ်ႇၸွႆႈသင်တီႈ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းယဝ့်လႄႈပဵၼ်” ။ၼႆႉၵေႃႈ မီးသုၼ်ႇၵဵဝ်ႇၶွင့်ယူႇၽွင်ႈ။ ၵူၺ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈႁူဝ်ပၢၵ်ႇတဵမ်။ ငဝ်ႈငႃႇဢၼ်ၶဝ်လႆႈထွႆၶိုၼ်းၼၼ့် ၵွပ်ႈမိူဝ်ႈဢွင်ႇမၢၼ်သိုၵ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ဢမ်ႇသၢင်ႈ ၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ်လႆႈ ၼၼ့်ၵူၺ်း။
သိုၵ်းၵဝ်ႈၵၢင့် လႄႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇယိုဝ်းၵၼ်ယဝ့်သေတႃႉ ၶႄႇယူႇၾၢႆႇမၢၼ်ႈသေ ဢဝ်ၵၢၼ်မိူင်းဢီးသူၼ်းႁႂ်ႈၵဝ်ႈၵၢင့်ထွႆၶိုၼ်း ဢမ်ႇယဝ့်ဢမ်ႇဝၢႆး။
ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ့် ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းပိုၼ့်တီႈတေ့ လႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇသိုၵ်းသိူဝ်ယူႇ ဢမ်ႇယဝ့်ဢမ်ႇဝၢႆး။
လွင်ႈဢွင်ႇပေႉၵၢၼ်သိုၵ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈဢွင်ႇပေႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ
ပေႃးတူၺ်းၶိုၼ်း လွင်ႈတူဝ်ထူပ်း ဢမေႊရိၵၼ်ႊ (America- USA) တီႈမိူင်းဢႅပ်ႊၾၵၼ်ႊ ၼိတ်ႊသထၢၼ်ႊ (Afghanistan) ၼၼ်ႉ ဢမေႊရိၵၼ်ႊ ဢွင်ႇပေႉပၢင်တိုၵ်း သေ ၵေႃႇတင်ႈပိူင် တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ(Democracy) လႆႈသေတႃႉ ယွၼ်ႉၵူၼ်းမိူင်း ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်လႄႈ လိုၼ်းသုတ်း ဢႃႇၼႃႇ လႆႈၶိုၼ်းပၼ် ၸုမ်းတႃႊလီႊပၢၼ်ႊ(Taliban)ၶိုၼ်း။
လွင်ႈဢွင်ႇပေႉၵၢၼ်သိုၵ်းၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈဢွၼ်ႇဢၼ်ၼိုင်ႈ လွင်ႈသုတ်းသဵင်ႈပၢင်တိုၵ်းၸူဝ်ႈၵႅပ့်ၵူၺ်းလႄႈ ပေႃးဝႃႈ ပၢင်တိုၵ်းၵၢၼ်မိူင်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇပဵၼ်ယူႇၼႆၸိုင် လွင်ႈငမ်းယဵၼ် လႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇပဵၼ်မႃးလႆႈ။
ၵၢၼ်ဢွင်ႇမၢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၸေႇတၼႃႇ ပေႃႈမႄႈၵူၼ်းမိူင်း ၸွႆႈထႅမ် ၊ ၶဝ်ၽွမ်ႉလႆႈၸႂ် ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇ။
ယွၼ့်ၼၼ် လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉဢၼ်လႆႈမႃးလူၺ်ႈ ႁႅင်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉ ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ မၼ်းပဵၼ်လွင်ႈႁဵတ်းၸွမ်း ၵၢၼ်ၵူဝ်ႁႄၵူၼ်းမိူင်းၵူၺ်း။
ၵွပ်ႈၼႆ တႃႇတေလႆႈဢွင်ႇပေႉၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းလွၵ်းလၢႆးဢၼ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ ဢၼ်ၼႄလႆႈ ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ၼင်ႈဝႃႈၼၼ့်ယူႇ။
ၵျူဝ်ႊႁၢၼ်ႊ ၵႃႊလ်တူင်ႊ(Johan Galtung) ဢၼ်ပဵၼ်ၶူးသွၼ် ၾၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈငမ်းယဵၼ် မိူင်းၼေႃႊဝေႊ (Norway) လႄႈ ပဵၼ်ၽူႈၵေႃႇတင်ႈ ၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ လွင်ႈငမ်းယဵၼ် ပၢၼ်မႂ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ…
လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ “လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း တီႈပၢင်တိုၵ်းလႄႈ လွင်ႈႁုၵ်းႁၢႆႉၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး လွင်ႈၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ တူင်ႇဝူင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတူင်ႇဝူင်းလႄႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် ဢၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈ ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း”။ “တွၼ်ႈတႃႇမိူင်းမၢၼ်ႈတႄႉ တႃႇတေလႆႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈၵေႃႇတင်ႈ ပိူင်ၾႅတ်ႊၻရႄႊ ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ လႄႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သေဢမ်ႇၵႃး လူဝ်ႇလႆႈၵႄႈလိတ်ႈ ပၢင်တိုၵ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ တီႈငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်း” ၼႆယဝ့်။
တႃႇၵေႈလိတ်ႈ ႁွႆးၸတ့်ၵၢၼ်မိူင်း
ၼႂ်းမိူင်းတႆးဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ်ၼႆ့ ယွၼ့်ပိုၼ်းဝၼ်းလင် ၵေႃႉပေ့ပုၼ်ႈပဵၼ်ယႂ်ႇ ၊ ယွၼ့်ဢႃႇၼႃႇဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်း ၊ ယွၼ့်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼင်ႇၵၼ် ၶေႉၶဵင်ႇၵၼ်လႄႈ လႆႈပဵၼ်မႃး ၼင်ႇဝႃႈ “ႁွႆးၸတ့်ၵၢၼ်မိူင်း” ၼၼ့်ယဝ့်။
တႃႇၵေႈလိတ်ႈပၢၼ်ႁႃ လွင်ႈဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ်ၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆ့ ဢဝ်လွင်ႈပေ့ပုၼ်ႈၵၼ်သေ ငူပ်ႉငိဢမ်ႇလႆႈ ၊ တေလႆႈဢဝ် ပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၢၼ်မိူင်း (Political Dialogue) သေ ၸႅၵ်ႇၽႄဢႃႇၼႃႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼင်ႇ ၶၵ့်တွၼ်ႈၾႅတ်ႊၻရႄႊ (Federal Arrangement) ၼမ်းၼႃႈႁူဝ်ထႅဝ်သေ သၢင်ႈလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ယဝ့်ၸင်ႇ တေၵိူတ်ႇလႆႈ လွင်ႈငၢမ်းယဵၼ် (Peace) ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ လႄႈ ၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ် (Harmony) မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ။
ၸုမ်းပႃႇတီႇၵၢၼ်မိူင်း လႄႈ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇတႆးသမ့် ဢိင်ၼိူဝ်ပိုၼ့်ငဝ်ႈ လွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႊၻရႄႊ (Federal system) သေ သၢင်ႈလွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်။
သိုၵ်းမၢၼ်ႈသမ့် ဢဝ်လွင်ႈသုၼ်ၵၢင် (Centralization) သေ ၶႂ်ႈၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း။
ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉ ၶႂ်ႈတင်ႈမိူင်ႈၵွၼ်းၶေႃ ပိူင်တႅၵ်ႈ မိူၼ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဝႃႉ ယွၼ်းၸႅၵ်ႇၽႅၼ်ႇလိၼ်မိူင်းတႆး မိူၼ်ၼင်ႇ ၶႂ်ႈဢဝ် မိူင်းၵဵင်းတုင် သႂ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းဝႃႉ ၶဝ်။
ပေႃးထတ်းတူၺ်းသၢမ်လွင်ႈၼႆၵေႃႈ ႁၼ်ၸႅင်ႈဝႃႈ ၵွပ်ႈသင်ၵၢၼ်မိူင်းၼႂ်းမိူင်းတႆး ၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ်ဢမ်ႇလႆႈ။
ၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ်ၼႆႉ မၢႆထိုင် ၸႄႈမိူင်း ၊ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၊ ပၢႆးၵိူဝ်းယမ် လႄႈ ၾိင်ႈငႄႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ယူႇၸွမ်းၵၼ်လႆႈ ပဵၼ်ၼမ့်ၼိုင်ႈၸႂ်လဵဝ်ၵၼ်လႆႈ။ ပေႃးဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ် တႃႇတေၵေႃႇသၢင်ႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼႆႉ မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈသေဢိတ်း။
ပေႃးမႃးထတ်းသၢင်တူၺ်း ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးၼႆ့ၸိုင် တႃႇႁႂ်ႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ် ပဵၼ်မႃးတႄႉတႄႉၼၼ်ႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈႁဵတ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်—
1-လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈၽဵင်ႇပဵင်း ၊ ႁႂ်ႈၵူၼ်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၵူႈသႃသၼႃ ၵူႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် မီးသုၼ်ႇလႆႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်။
2- လွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ်ၵၼ် ၊ ပေႃးႁဝ်းၼပ်ႉထိုဝ် ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းၵၼ်ၸိုင် လွင်ႈၽိတ်းမေႃးၵၼ်ၵေႃႈ တေလူတ်းယွမ်း။
3-လွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ် ၊ တႃႇတေၵမ်ႉထႅမ်ၵၼ် ၸွမ်းၼင်ႇလွင်ႈလူဝ်ႇဢၼ်မိူၼ်ၵၼ်လႄႈ ၽွၼ်းလီပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၸၼ်ႉတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း။
4- ပၢႆးပၺ်ၺႃလႄႈ ၶေႃႈမုလ်းၶၢဝ်ႇသၢၼ် ၊ တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းပွင်ႇၸႂ်လႄႈ မေႃဝႆႉၵႃႈၶၼ် ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ဢမ်ႇၵႃး ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းတၢင်ႇၸိူဝ်း။
5- လွင်ႈႁွႆးၸတ့်ၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လွင်ႈဢမ်ႇၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ် ဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်းၼႆ ပၢႆးၼေၼင်ၼႆ ။
ႁႂ်ႈမႂ်ႇသုင်သေၵမ်း….
ၾၢင်ဢိူင်ႇၾႃႉ
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ