ၵၢၼ်ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ႁိုဝ် ၽူႈၼမ်း ဢမ်ႇဝႃႈ ထိမ်ႊ မုၵ်ႉ မူႇ ၸုမ်း ၵေႃ ဝၢၼ်ႈ ဢိူင်ႇ မိူင်း ၸိုင်ႈမိူင်း ဢမ်ႇဝႃႈယူႇၼႂ်းၸၼ်ႉထၢၼ် တၼ်းႁဵင်းလႂ် တၵ်းထဵင်ဢမ်ႇလႆႈဝႃႈ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵၢၼ်ငၢၼ်းလႂ်ၵေႃႈတၵ်းလႆႈပိုင်ႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉ ၵၢၼ်မုင်ႈၵႂၢင်ႈၵႆႇ သတိ ပၺ်းၺႃး ၵၢၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇ ၵူႈလွင်ႈ လၢႆၾၢႆႇ ၶွင်ၽူႈၼမ်း လူၺ်ႈၵၢၼ် တၵ်းလၢမ်း မႅၼ်ႈယမ်။ လူၺ်ႈၵၢၼ် ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ၶွင်ၽူႈၼမ်း သုင်ၵႃႈႁိုဝ် ယိင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၵႂၢမ်း မၼ်ႈၵႅၼ်ႇၼႅၼ်ႈၼႃလႄႈ မီးတိုဝ်ႉတၢင်းသုင်လိူဝ်ၽႂ် ဢိၵ်ႇတင်းယင်းပဵၼ်ဝႂ်ၼမ်းတၢင်းဢၼ်ငၢႆႈငႅမ်ႈ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း လီငၢမ်းလႄႈဝွင်ႈဝႆး။

လၵ်းၵၢၼ် ၽူႈၼမ်း ဢၼ်လီငၢမ်း

ၽူႈၼမ်းဢမ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းငၢၼ်းပိူင်လဵဝ် မိူၼ်“ၵိၼ်ၸၢင်ႈ” ႁိုဝ် လုၵ်ႈၸၢင်ႈၵွႆးၼၼ်ႉ တၵ်းလႆႈလူင်းမိုဝ်းႁဵတ်းၵူႈဢၼ်ၵူႈလွင်ႈ။ ယႃႇလိုမ်းဝႃႈ လူၺ်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ယဝ်ႉ သတ်းၵူၼ်းပဵၼ်မူႇယႂ်ႇ ဢၼ်ယူႇ ႁူမ်ႈၵၼ်တင်းၼမ်လႄႈ ႁူႉတၵ်းမီးၽူႈၵူၼ်းၵေႃႉဢၼ် မီးၵၢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တင်းၵူၼ်းၼမ်။ မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ မီးၵၢၼ်မုင်ႈၵႂၢင်ႈႁၼ်ၵႆ မီးၵၢၼ်လႅတ်းလႅၼ်ႇၽႂ်းၽၢႆ ပႅၼ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈၾုင်ၵူၼ်းၼမ်။

ၽူႈၼမ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်လူၺ်ႈႁႅင်းဝႅၵ်ႇႁၢမ် ၽူႈၼမ်းပဵၼ် ၽူႈၸႂ်ႉႁႅင်း မၢၵ်ႇဢွၵ်းဢေႃ ၺၢၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ် သၢင်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်လွင်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်ပၼ်တူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ လုၵ်ႈထိမ်ႊ ႁိုဝ် ၽူႈၵူၼ်း ဢိၵ်ႇတင်း သၢႆႇသၢင် ၵႄႈလိတ်ႈပၺ်ႁႃ ၵၢၼ်ငၢၼ်းလႄႈၸတ်းၵၢၼ်ဝႅင်ႇၽႄၵၢၼ်ငၢၼ်း မႅၼ်ႈတီႈထုၵ်ႇတၢင်းၽူႈၵူၼ်း ၼႂ်းထိမ်ႊငၢၼ်းဢၼ်မီးယူႇ ၼၼ်ႉလႄႈ မီးတၢင်းႁူႉႁွပ်ႈတူဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵၢဝ်ႉယၢင်ႈသူႇႁွတ်ႈယိူင်းမၢႆ။

ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈၽူႈၼမ်းၼႆၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၽူႈသိုဝ်ႈသႂ် ၸႂ်ၵႂၢင်ႈ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉလူင်ႉလႅၼ်ႇ မီးတၢင်းႁူႉ ႁွပ်ႈတူဝ် မီးၵၢၼ်မုင်ႈၵႂၢင်ႈ ႁၼ်ၵႆ မေႃၸတ်းၵၢၼ်သၢင်ႈၵၢၼ် ပွင် ၵၢၼ် ႁူႉၸၵ်း ၵႃလတေသ (ၶၢဝ်းယၢမ်းလႄႈဢွင်ႈတီႈ) ၵၢၼ်ယွၼ်ႇယၢၼ်းၶဵင်ႈၶႅင် ၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ် ၵၢၼ်ၵႄႈလိတ်ႈပၺ်ႁႃ၊ မေႃသၢင်ႈလွင်ႈၵိူဝ်းလီ ပဵၼ်ၽူႈထွမ်ႇလႄႈ ပဵၼ်ၽူႈ ၼႄသဵၼ်ႈတၢင်းပၼ်၊ ဢမ်ႇဝႃႈတေယူႇ ၼႂ်းတွၼ်ႈယိင်းႁိုဝ်ၸၢႆး ၊ သႅၼ်းပၢၼ် ၵႄႇ ၼုမ်ႇ တၼ်းႁဵင်းၸၼ်ႉထၢၼ်ႈ ၊ ပဵၼ်ႁႅင်းၵၢၼ် ႁိုဝ် ပဵၼ်ၽူႈၸတ်းၵၢၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႂ်းၵၢၼ်ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၼၼ်ႉ တေတူၺ်းဢွၵ်ႇလႆႈတီႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈတီႈၼမ်ႉၵၢၼ်။

ဢမ်ႇဝႃႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသင်ၵေႃႈလီ “ၼမ်ႉၵတ်ႉ” မၢႆထိုင်သိင်ႇဢၼ်တၵ်းတေလႆႈၾိုၵ်းၽူၼ် ႁိုဝ် ၵၢၼ်သၢင်ႈငၢၼ်း ဢွၵ်ႇမႃးလႆႈလီ ယူႇၶိူဝ်းၶိူဝ်းသေ ယဵၼ်းပဵၼ်ၵၢၼ်ယၢမ်ႈ ၵၢၼ်လူင်ႉလႅၼ်ႇ လၢတ်းၶၢမ်ႈပူၼ်ႉလႆႈ ပူမ်သႄႈၼဵၼ်ဢၼ်ၵိတ်ႇၶႂၢင်မႃးၼၼ်ႉၸင်ႇ ယဵၼ်းပဵၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉၵိုၵ်းတူဝ် ၽူႈၼမ်းယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၵတ်ႉၵူႈလွင်ႈၵူႈပၢႆးၵေႃႈ တၵ်းဢမ်ႇပၢႆႈပိူင်ႈသင်ၵၼ်။ ဝၼ်းၼႆႉပဵၵ်ႉသမ်ႉႁဝ်းယင်းပႆႇ ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းတဵမ်တူဝ်ၵေႃႈ သင်ဝႃႈ ထႅမ်တၢင်းၶတ်းၸႂ်တဵမ်ႁႅင်းၵူႈၾၢႆႇၾၢႆႇၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ်လႆႈၸိုင် မိူဝ်ႈၼႆႉ တႃႇႁဝ်းတေမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းဢၼ်လီငၢမ်းလႄႈ မီးလွင်ႈမႅၼ်ႈယမ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းတႃႇ ဝၼ်းမိူဝ်းၼႃႈ ယိင်ႈယႂ်ႇတိူဝ်းလိူဝ်ဝၼ်းၼႆႉတၵ်းဢမ်ႇၵၢတ်ႈ။

ၽူႈၼမ်း တၵ်းႁူႉၸၵ်းၵၢၼ် ၵႄႈလိတ်ႈပၺ်ႁႃ 

ၵၢၼ်ငၢၼ်းၵူႈဢၼ် တၵ်းမီးလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၵူႈၾၢႆႇၵူႈတၢင်း ၽူႈၼမ်း တၵ်းမီးၼမ်ႉၵတ်ႉၵၢၼ်ၵႄႈလိတ်ႈ ပၺ်ႁႃလႆႈလီငၢမ်း။ ၽူႈၼမ်း တၵ်းဢမ်ႇမီးၶေႃႈဢၢင်ႈ ပိူင်ပဵၼ်၊ ယူႇၼိူဝ်ႁဵတ်ႇၽူလ်(လွင်ႈတၢင်း) ထတ်းထွင်သိင်ႇဢၼ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈ ဝူၼ်ႉႁွပ်ႈၶွပ်ႈလႄႈယိုတ်း ထိုဝ်လၵ်းၵၢၼ်ပဵၼ်တႄႉမီးတႄႉ။ ဢိၵ်ႇတင်း တူၺ်းထိုင်ႁုပ်ႈႁူမ်ႈ လူၺ်ႈတၢင်းၶဝ်ႈၸႂ် ၽွမ်ႉတူဝ်ႈတၼ်းၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈၶွင်ႈၶမ်ၵႂႃႇ ၸွမ်းၶၵ်ႉတွၼ်ႈ ၸွမ်းၼင်ႇၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်မၵ်းမၢႆဝႆႉ။

ၽူႈၼမ်းၼႆႉ ယွမ်းႁပ်ႉဝႃႈ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မၢင်လွင်ႈ မၢင်ပၺ်ႁႃ ဢၼ်ႁဝ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈၵႄႈလိတ်ႈလႆႈ လူၺ်ႈၼမ်ႉမိုဝ်းႁဝ်းမိူၼ်ၵၼ် (Out of control) လိုၼ်းသုတ်း တၵ်းလႆႈပွႆႈၽႃႈ။

ၽူႈၼမ်းလီၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၽူႈႁပ်ႉထွမ်ႇၵူႈၾၢႆႇ 

ၵၢၼ်ထွမ်ႇ ပဵၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉဢၼ်ၼိုင်ႈ။ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မီးပၼ်ႁႃယႂ်ႇၼမ် ၽႂ်ၵေႃႈတေဢွၼ်ၵၼ်ၶႂ်ႈလၢတ်ႈၵူၺ်း။ ၵူၼ်းဢၼ်ၶႂ်ႈထွမ်ႇမီးဢေႇ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵၢၼ်ထွမ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ် ၵၢၼ်ၸႂ်ႉၼမ်ႉၵတ်ႉ။ ထွမ်ႇလူၺ်ႈႁူဝ်ၸႂ် ထွမ်ႇလူၺ်ႈပၵ်းၸႂ် ႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်ၼႂ်းၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ပိူၼ်ႈလၢတ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ၸႅင်ႈလႅင်း –  လူၺ်ႈဢမ်ႇတၢပ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်သင် လူင်လၢင် ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ သင်ဝႃႈတူဝ်ႁဝ်းထွမ်ႇပၺ်ႁႃယဝ်ႉမီးၶေႃႈၼႄႉၼမ်းလီလီၸိုင် ၼႄႉၼွၼ်းဝႃႈ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ၽူႈၵိူဝ်းၵုမ် ၸီႉၸမ်ႈၼႄ ၵၢၼ်ၵႄႈလိတ်ႈ ႁူမ်ႈပႃးပဵၼ်ၵၢၼ်သူင်ႇႁႅင်းထႅမ် ႁိုဝ် ပဵၼ်ႁႅင်းၸႂ်ပၼ်ၵူၼ်းၼႂ်းထိမ်ႊလႆႈၵူႈမိူဝ်ႈ ၵွမ်ႉၼႆႉၵွႆးၵေႃႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ၽူႈမီးၼမ်ႉ ၵတ်ႉၵၢၼ်ထွမ်ႇ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵေႃႈယိင်ႈယူၵ်ႉမုၼ်းလႆႈဝႆးၶိုၼ်ႈ ယိင်းထွမ်ႇၼမ်ၵႃႈႁိုဝ် ယိင်ႈထႅမ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ တူဝ်ၵဝ်ႇလႆႈၼမ်လႄႈ တူဝ်ၵဝ်ႇၵေႃႈတေၵႅၼ်ႇၶႅင်မၢၵ်ႈတိူဝ်းလိူဝ်ၵဝ်ႇ။

ၽူႈၼမ်ႉတၵ်းမေႃပုတ်းၶၢတ်ႇ 

“ပုတ်းၶၢတ်ႇ” ပဵၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းၼမ်ႉၵတ်ႉ ပိုၼ်ႉထၢၼ်ဢၼ်တၵ်းလႆႈမီး ။  ၵွပ်ႈဝႃႈၽူႈၼမ်း ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ  ၼႆႉတၵ်းလႆႈၵႄႈလိတ်ႈပၺ်ႁႃဢၼ်ၸၢင်ႈၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈလႆႈၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉၶၼ်ဝႆး။    ပေႃးမီးတူဝ်ထူပ်း လွင်ႈၸတ်းၵၢၼ်  ၼမ်မႃးၵႃႈႁိုဝ် ၵေႃႈ ယိင်ႈၶႅၼ်းပဵၼ်  တိုဝ်ႉတၢင်းတွၼ်းတိူဝ်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈပုတ်းၶၢတ်ႇမႅၼ်ႈယမ်  ပၼ်ႁႃသင်ၵေႃႈယဝ်ႉ တိုၼ်း ၵႄႈလိတ်ႈလႆႈ ငၢႆႈလူမ်။   

ၽူႈၼမ်းတၵ်းမီးၸႂ်ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇပူင်ႇသႂ်

ၵႂၢမ်းသိုဝ်ႈသႂ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ၼမ်ႉၵတ်ႉယၢင်ႇၼိုင်ႈ။ ယုမ်ႇဝႃႈမၢင်ၵေႃႉ ၶဝ်ႈၸႂ်ဝႃႈ ၵႂၢမ်းသိုဝ်ႈသႂ် ပဵၼ်လွင်ႈပၵ်းၸႂ်သႂ်ႇၸႂ်။ တီႈတႄႉမၼ်း လွင်ႈသိုဝ်ႈသႂ်ၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတဵင်ႈထမ်း။ ပဵၼ်လွင်ႈယိပ်းထိုဝ် ထိုဝ်ၼိူဝ်လၵ်းၵၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈ။

ၵူၺ်းၵႃႈ မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ်ၵေႃႈ ၽူႈၼမ်းၼႆႉ   ၵႆႉလႄႇႁႃမီး  မိူၼ်ၼင်ႇ တႅပ်းတတ်းလိူၵ်ႈၶၢင်ႈ ၊ ပွင်ႉၼႄးပၼ်တူတ်ႈတၢမ်ႇၵူၼ်းႁဵတ်းၽိတ်းၼႂ်းလိူင်ႈၵဝ်ႇလိူင်ႈလဵဝ်ယူႇ လၢႆပွၵ်ႈလၢႆၵမ်း – ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇၸႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ ၽူႈၼမ်းၼႆႉ တၵ်းလႆႈ ဢဝ်လွင်ႈသိုဝ်ႈသႂ်ပဵၼ်တီႈတင်ႈသေ တႅပ်းတတ်း ၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃၵႂႃႇ။ 

ၽူႈၼမ်းလီၼႆႉ တၵ်းလႆႈမေႃၸတ်းၵၢၼ်

ၽႂ်ၵေႃႉလႂ် ၵိုင်ႇၸႂ်ႉတီႈလႂ် လၢႆးလႂ် တၵ်းလႆႈႁူႉ။ မၢင်ၵေႃႉၵေႃႈ တၵ်းလႆႈၸႂ်ႉလၢႆးမႆႉၶႅင်တေႃႇ၊ မၢင်ၵေႃႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇလႆႈၸႂ်ႉလၢႆးဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇၸူး။ မၢင်လႂ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉမႆႉၶႅင် ဢမ်ႇမီးၽွၼ်းလီၼႆ တၵ်းလႆႈပွင်ႇၸႂ်။

မၢင်ပွၵ်ႈမၢင်လႂ် ယင်းလီဢဝ်ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်းမႃးပဵၼ်ၵၢင် သိုဝ်ႇသၢၼ်ၸူးၵၼ်။ လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၶမ်ႈၸႂ်ၶမ်ႈၶေႃးယူႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီဢုပ်ႇလၢတ်ႈၸူးတေႃႇၽူႈႁူမ်ႈၽၢၵ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းမူႇၼႂ်းၸုမ်း မႃးပဵၼ်ၶေႃႈမူၼ်ႉမႄး။ လၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ်လၢႆးပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ယွတ်ႈယဵမ်ႉၶႅမ်ႉသုတ်းယဝ်ႉၼႆ ၽႂ်တေဢမ်ႇထဵင်လႆႈ။  

လၢႆလၢႆၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ၼမ်းၸူးသူႇၵၢၼ်ပဵၼ်ၽူႈၼမ်းလီ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွင်ႈယၢၵ်ႈယဵၼ်း ငၢႆႈၽွင်ႈယၢပ်ႇၽွင်ႈ ပိၼ်ႇပႆႇၵၼ်လႆႈၵူႈမိူဝ်ႈ ၵူႈယၢမ်း။ ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ထုၵ်ႇလီဢဝ်ၵႂႃႇ ၾိုၵ်းလႄႈၸႂ်ႉတိုဝ်းတူၺ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ယူႇသဝ်းၵႂႃႇၵူႈဝၼ်းဝၼ်း။ တႃႇပဵၼ်ၵၢၼ်ၽိူမ်ႉထႅမ် ယုၵ်ႉမုၼ်းၼမ်ႉၵတ်ႉ ႁႂ်ႈႁဝ်းမီးလွၵ်းၶႅင်။

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ)