သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်း 2 ၽၢၼ်ႇပူၼ်ႉမႃးၶၢဝ်းတၢင်း 80 ပီ။  ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ၼႆႉ ၼႂ်းလူၵ်ႈလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉယင်းမီးသိုၵ်း လၢႆသိင်ႇ လၢႆယၢင်ႇ တင်းသိုၵ်းယဵၼ် သိုၵ်းၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး သိုၵ်းဢၼ်တိုၵ်းလူၺ်ႈၶၢဝ်ႇ တိုၵ်းလူၺ်ႈၵူႈၸေးလၢႆးပဵၼ်မႃးၶိူဝ်းယႂ်း။

သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈ 2 ယဝ်ႉတူဝ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ လွင်ႈႁိမ်ၼႃႈလိၼ်ၵၼ်ၼႆႉ လၢႆလၢႆမိူင်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပႃးၸဵမ်ၼႂ်းမိူင်းတႆး မီးမႃးဢမ်ႇသိုပ်ႇဢမ်ႇဝၢႆး ။ တေႃႇထိုင်မႃးပဵၼ်သိုၵ်းယႂ်ႇၼႂ်းဝၼ်းတီႈ 24/02/2022 မိူင်းရတ်ႉသျႃႊ ၶဝ်ႈတိုၵ်းပိုတ်းယိုဝ်းတႃႇလႆႈလိၼ်မိူင်း ယူႊၶရဵၼ်ႊ။

ပၢင်တိုၵ်းဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပၢင်တိုၵ်းပွၵ်ႈၵမ်းႁႅၵ်ႈတွၼ်ႈတႃႇရတ်ႉသျိူဝ်ႊ ၶဝ်ႈယိုဝ်းမိူင်းယူႊၶရဵၼ်ႊ ၼႂ်းပိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ။

 ဝၢႆးသေႁူမ်ႈတုမ်သူဝ်ႊဝီႊယႅတ်ႉတႅၵ်ႇယဝ်ႉ ပူၼ်ႉမႃးမိူဝ်ႈပီ 2014 ၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူင်းရတ်ႉသျႃႊ ပိုတ်းယိုဝ်းယိုတ်း ၶရၢႆႊမီႊယႃႊ  လႅၼ်လိၼ်ၶွင်ယူႊၶရဵၼ်ႊယဝ်ႉၵမ်းၼိုင်ႈ။

ၸုပ်ႈပၢၼ် မီႊၶေႊလ် ၵေႃႊပႃႊၶျွပ်ႉ (Mikhail Gorbachevv) ပဵၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈသူဝ်ႊဝီႊယႅတ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆး  ယူၵ်ႉမုၼ်းၵၢၼ်မိူင်းလႄႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး  ၸွမ်းၼင်ႇၽႅၼ်“ၽႄႊရႅတ်ႉသ်ထရွႆႊၵႃႊ” (Perestroika) ပၼ်လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႇၵူၼ်းမိူင်း။ ပၼ်ထတ်းသၢင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈလွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်း  ပၼ်လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈသိုဝ်ႇ။  ပဵၼ်လၵ်းၼမ်းဢၼ်ဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးၽူႈၼမ်းသူဝ်ႊဝီႊယႅတ်ႉၵေႃႉလႂ်ယၢမ်ႈႁဵတ်းမႃး။

 လိူဝ်ၼၼ်ႉယင်းမီးလၵ်းၼမ်း ထွၼ်သိုၵ်းဢွၵ်ႇ ဢႃႊၾ်ၵၼ်ႊၼိတ်ႉသထၢၼ်ႊ မိူဝ်ႈပီ 1988 ။  လၵ်းၵၢၼ်ဢၼ်မီႊၶေႊလ် ၵေႃႊပႃႊၶျွပ်ႉ (Mikhail Gorbachevv) ၸႂ်ႉတိုဝ်းႁဵတ်းသၢင်ႈၼႆႉ  ၸင်ႇမီးမႃး  မၢႆမီႈ Law on Cooperatives သေႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးလူင် လႅၵ်ႈလၢႆႈမႃးၵမ်းယႂ်ႇ ။

ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ ဝၢႆးလင်ပၢၼ် ဝလႃႊတီႊမီႊယႃႊ ဢၢႆႊလိတ်ႉ ဢူႊလယႃႊၼွပ်ႉ (Vladimir Ilyich Ulyanov) ဢမ်တင်းၼမ်ႁူႉၸၵ်းဝႃႈ လီႊၼိၼ်ႊ ဢၼ်ၸႂ်ႉမူႇပိူင်ပေႃႇလသီႇ မၢၵ်ႉၶ် သေၵေႃႇတင်ႈမိူင်း ရတ်ႉသျႃႊပဵၼ် မိူင်းၶွမ်ႊမိဝ်ႊၼိတ်ႉ မႃးၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းမီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသုၼ်ႇတူဝ်တႄႉတႄႉ။ သမ်ႉပေႃးၶႂ်ႈဝႃႈ ပိူင်ႈၵၼ်ၾႃႉလႄႈတင်းလိၼ်။

လိုၼ်းသုတ်း ဝၼ်းတီႈ 25 လိူၼ်ၻီႊသႅမ်ႊၿိူဝ်ႊရ် 1991 မီႊၶေႊလ် ၵေႃႊပႃႊၶျွပ်ႉ (Mikhail Gorbachevv)  ပူတ်းပွတ်ႇဢမ်းၼၢတ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း ပၼ် ၸွမ်ၸိုင်ႈ  မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သူဝ်ႊဝီႊယႅတ်ႉ။ ၼႂ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း တီႈႁေႃၶမ်းလူင် ၵရိမ်ႊလိၼ်ႊၵေႃႈ ပူတ်း တုင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈသူဝ်ႊဝီႊယႅတ်ႉလူင်းသေ ၶွတ်ႇယွတ်ႈသုတ်းသဵင်ႈပိူင်ၽွင်းငမ်း ႁူမ်ႈတုမ်သူဝ်ႊဝီႊယႅတ်ႉၵႂႃႇလီငၢမ်း။

သိုပ်ႇၼၼ်ႉမႃးၵေႃႈ သိုၵ်းဢိတ်ႉသရေႊလ် ႁႃႊမၢတ်ႉသ် ၵေႃႈပိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်မႃးဢမ်ႇထၢတ်ႇဢမ်ႇဝၢႆး ၼပ်ႉႁူဝ်သိပ်းပီ – ၽႂ်ၵေႃႈဢမ်ႇယွမ်းၵၢၼ်ႉတေႃႇၽႂ် ။ ဢမ်ႇလီတေႃႇၵၼ်လႆႈလႄႈဢမ်ႇၶဝ်ႈၵၼ်လႆႈ။

ပေႃးတိုၵ်းတိုၵ်းသေႁိူဝ်ႉၵေႃႈလိုဝ်ႈၵႂႃႇၼိုင်ႈၵႅပ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉၶိုၼ်းလၵ်ႉႁၢင်ႈႁႅၼ်းႁႅင်းသိုၵ်းႁင်းၽႂ်မၼ်းသေ ၶိုၼ်းပိုတ်ႇၼႃႈသိုၵ်းတေႃႇၵၼ် လူၺ်ႈဢမ်ႇမီးလွင်ႈမီးတၢင်း ဢမ်ႇမီးႁဵတ်ႇမီးၽူလ်သင်။

ထိုင်မႃးဝၼ်းတီႈ 7 လိူၼ်ဢွၵ်ႉထူဝ်ႊပိူဝ်ႊပီ  2023  ၸုမ်းႁႃႊမၢသ်ႊၵေႃႈ ယူႇယူႇလုၵ်ႉၶိုၼ်ႈမႃးယိုဝ်းမၢၵ်ႇလူင် Rocket   (ၸရူတ်ႇ ) သႂ်ႇဢိတ်ႉသရေႊလ် ၼႂ်း တီႈၵုၼ်ၵႃႊသႃႊ ။ ယိုဝ်းတၢင်းၵၢင်ႁၢဝ်- တၢင်းလိၼ်လႄႈ တၢင်းၼမ်ႉ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၵူၼ်းမိူင်းတၢႆထိုင် 1200 ၵေႃႉ။ ဢၼ်တၢႆၼမ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း   ဢိတ်ႉသရေႊလ်။  လႆႈဝႃႈပဵၼ်ဢၼ်လူႉတၢႆၼမ်သုတ်းၼႂ်းပိုၼ်း ၸူဝ်ႈလႆႈပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၵွၼ်းၶေႃမႃး။

ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းၵုၼ်ၵႃႊသႃႊ ထုၵ်ႇသိုၵ်းႁႃႊမၢတ်ႉသ် တီႉၺွပ်းဢဝ်ၵႂႃႇပဵၼ်တူဝ်ယိူဝ်ႇတင်းတမ်။  ပိုတ်းယိုဝ်းၵၼ်ဢမ်ႇၵိုတ်းဢမ်ႇထၢတ်ႇ။ ၽႂ်ႁႅင်းဢႄႇၵေႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းထွႆထွၼ်ၵႂႃႇထႅမ်ႁႅင်းသေ ၶိုၼ်းႁႅၼ်းသိုၵ်းၶဝ်ႈပိုၼ်းယိုဝ်းၶိုၼ်း ၸိူင်ႉၼႆမႃးတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ်။

ပႆႇဝႃႈပၢင်တိုၵ်းၸိုင်ႈမိူင်းယႂ်ႇလူင် မိူင်းဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇလႃႈ လုၵ်ႉဢဝ်တီႈပၢင်တိုၵ်း ရတ်ႉသျႃႊ ယူႊၶရဵၼ်ႊ ၵူဝ်ႊရီႊယိူဝ်ႊႁွင်ႇ ၼႆႉသေယင်းၸၢင်ႈပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်း 3 မႃးလႆႈလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၵုၼ်ဝၼ်းဢွၵ်ႇ ၵုၼ်တိူၵ်ႈယူႊရူပ်ႊၼႆႉ မီးၶိူင်ႈမၢၵ်ႇမိုဝ်ႈၸိုၼ်းယၢမ်း ၼိဝ်ႊၶလီႊယႃႊ ဢၼ်ႁၢႆႉႁႅင်းလွၼ်ႉလွၼ်ႉ။

ႁူမ်ႈတင်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇပွတ်းတႂ်ႈ လႄႈ ၵုၼ်ထၢႆႊဝၼ်ႊ ဢၼ်ၶႄႇၶႅၼ်ၼၵ်းၶႅၼ်ၼႃၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးဢမေႊရိၵၼ်ႊဢဝ်ၶၢပ်ႈလႄႈၸွႆႈထႅမ် ၵမ်ႉႁႅင်းဝႆႉ ၊  ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈသမ်ႉ  ပၼ်ႁႃ ထႆးလႄႈၶမဵၼ်(ၵမ်ႊပူႊၶျႃႊ)   ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးတင်း 2 မိူင်း၊  ႁူမ်ႈတင်းပၼ်ႁႃ ႁႅင်းၵၢၼ်ၶၢမ်ႈမိူင်း ၵူၼ်းမိူင်းၵမ်ႊပူႊၶျႃႊ ၊ ၼၼ်ႉၵေႃႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၶဝ် ႁွင်ႉပွၵ်ႈၶိုၼ်းလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၶဝ်ယၢပ်ႇၸႂ်လွင်ႈငိုၼ်းတွင်း။ ပေႃးတူၺ်းၶိုၼ်းၾၢႆႇတၢင်းမိူင်းထႆးသမ်ႉ ႁႅင်းၵၢၼ်ၶဝ်လူတ်းယွမ်းၵႂႃႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃး ၸဝ်ႈၶွင်ႁူင်းၵၢၼ် လႄႈ ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၸိုင်ႈမိူင်းထႆး။ ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ပၼ်ႁႃယႂ်ႇလူင်ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈ။ 

ပၼ်ႁႃပၢင်တိုၵ်းၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းတေႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈလီ၊ ပၼ်ႁႃပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၵေႃႈလီ၊ ပၼ်ႁႃၼႂ်းမိူင်းၵေႃႈလီ – ၸူဝ်းဢဝ်ၵႃႈ  ဢဵၼ်ႁႅင်းသိုၵ်း ဢဵၼ်ႁႅင်းငိုၼ်း ဢဵၼ်ႁႅင်းၵူၼ်းၵူၺ်းပႆႇပေႃး  တၵ်းတေလႆႈမီး ဢဵၼ်ႁႅင်းဢွၵ်းဢေႃ လၢႆၾၢႆႇၶဝ်ႈမႃးႁူမ်ႈၵၼ်ၸင်ႇတေႁၼ်ယိူင်းမၢႆလႆႈ။ ပဵၵ်ႉသမ်ႉႁၼ်ယိူင်းမၢႆၵေႃႈပေႃးဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်လီ ဢမ်ႇ ၶဝ်ႈၸႂ်မိူၼ်ၵၼ်ၵေႃႈတၵ်းဢမ်ႇငၢႆႈ။

တူဝ်ယၢင်ႇမိူၼ်ႁဝ်းႁၼ် ၽူႈၼမ်းဢၼ်မႃးလူၺ်ႈသၢႆလိူတ်ႈ-  မႃးလူၺ်ႈငိုၼ်းတွင်းၼႃႈတႃဢူငဝ်းၶႃႈၵုလ် ၶူဝ်းပူၺ်ႈ၊  မႃးလူၺ်ႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းၸိူဝ်ႉသၢႆ လူၺ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈၾိုၵ်းၵၢၼ် ဢမ်ႇမီးတူဝ်ထူပ်း    ဢမ်ႇတွၼ်ႉႁူႉၸၵ်းပၼ်ႁႃၵေႃႈ ႁူႉတၵ်းတေဢမ်ႇမေႃၵႄႈပၼ်ႁႃ။ ၸိူဝ်းၶဝ်မီးၵူၼ်းၸွႆႈၵႄႈလိတ်ႈပၼ်မႃးတႃႇသေႇၼႆႉ ပေႃးထိုင်ၵၢၼ်ယႂ်ႇၵၢၼ်လူင် ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဝၢၼ်ႈဢိူင်ႇ မုၵ်ႉမူႇၾုင်ၸုမ်းမႃး တေႁဵတ်းႁိုဝ်ၵႄႈလိတ်ႈသေ ယၢင်ႈၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈႁႂ်ႈထိုင်ယိူင်းမၢႆ။

တင်းမူတ်းတင်းသဵင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ လူၺ်ႈငဝ်းလၢႆးၶၢဝ်းယၢမ်းၵေႃႈလီ ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်မိူင်းၵေႃႈလီ ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၵေႃႈလီ ပိူင်လူင်မၼ်း ယူႇတီႈၽူႈၼမ်းၼၼ်ႉ  မီးတၢင်းမုင်ႈႁၼ်ယၢဝ်းၵႆၵႃႈႁိုဝ် တေႁွပ်ႇဢုမ်ႈပႃးဢဝ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၵၢဝ်ႉယၢင်ႈၵႂႃႇ ၼႃႈလႆႈၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆၵူၺ်း။  

ၵွပ်ႈၼႆလႄႈ ႁဝ်းၶႃႈၸၢင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ၽူႈၼမ်းလႆႈဝႃႈ – ၽူႈၼမ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တၵ်းတေလႆႈပဵၼ်ၵေႃႉဢၼ်မီးလွင်ႈၸၼ်ၸႂ်ၵူၼ်းတင်းၼမ် ။ ႁႂ်ႈၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၼၼ်ႉမႃးႁူမ်ႈၵၼ် လူၺ်ႈပၢႆးတူဝ်ပၢႆးၸႂ်လႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉသေႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇၸွမ်းၼင်ႇ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ဢၼ်မီးဝႆႉမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၵႂႃႇၸွမ်းၵၼ်။

ၽူႈၼမ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ   လိူဝ်သေၼမ်ႉၵတ်ႉၸဝ်ႈၵဝ်ႇယဝ်ႉ ယင်းလႆႈပိုင်ႈပႃး တၢင်းႁူႉလၢႆၾၢႆႇ ပႃးၸဵမ်တီႈၽူႈမႃးၸွႆႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်လၢႆလၢႆၾၢႆႇ။ ၶေႃႈၸိူဝ်းဢၼ်တူင်ႇတၢင်ႇႁိမ်းႁွမ်းလႂ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းလႂ် ထတ်းသၢင် လွင်ႈၸီႉၸမ်ႈ လွင်ႈလီလွင်ႈၸႃႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ  တၵ်းလႆႈမေႃၸႂ်ႉတၢင်းႁူႉၺၢၼ်ႇလႅတ်းၽၢႆသေ လိူၵ်ႈသႆႉၵဵပ်းထွမ်ႇ ၊ တၵ်းလႆႈမေႃယႅၵ်ႈ ၸႅၵ်ႇထတ်းထွင် ပွင်ႇပိုင်ႈ – ၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉလူင် ၽူႈၼမ်းယဝ်ႉ။

လၢႆလၢႆၵေႃႉတေယၢမ်ႈဢၢၼ်ႇပိုၼ်းၽူႈၼမ်းတႅဝ်းၼႃႈၵိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉယူႇ။

 ပဵၵ်ႉသမ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းငဝ်းလၢႆးၵၢပ်ႈပၢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၵေႃႈ  ၵၢၼ် ၵႄႈပၼ်ႁႃ၊ ၵၢၼ်တူင်ႉၼိုင်ႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ ၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ်၊ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈႁႃဢူၺ်းလီ ၊ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈဢုပ်ႇၽူႈၶဵၼ်၊ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈႁႃတူင်ႇဝူင်း၊   ၵၢၼ်ဝႆႉ ဝၢင်းတူဝ် တီႈၶဵင်ႈတီႈယၢၼ်း ၵူႈလွင်ႈ ၼႆႉ မီးၺၢၼ်ႇၽႂ်းၽၢႆလႄႈလၢႆးၽႂ်လၢႆးမၼ်း ။ ၸိူဝ်းၼႆႉႁဝ်းႁႃးတၵ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉႁၼ်သေဢဝ်မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း ၸင်ႇတေၸၢင်ႈလတ်းၽၢၼ်ႇၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၼ်ႁႃသေ ထိုင်ယိူင်းမၢႆႁဝ်းလႆႈ။ 

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ)