ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ် လႄႈ ဢွင်ႈၶုတ်းဢဝ်ၶမ်း ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၶၢင်ၼႆႉ တိူဝ်းၼမ်မႃးလိူဝ်ၵူႈပီတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈသေ ၾၢႆႇၸဝ်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလူင်ၶဝ် ၶဝ်ႈၵႂႃႇၶုတ်းဢဝ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃးလိူဝ် ၵဝ်ႇလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပၢႆးယူႇလီ ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ၼၢင်းယိင်းၸိူဝ်းယူႇၸမ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢွင်ႈၶုတ်းၶူဝ်းႁႄႈတိုၼ်းလၢင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇပူၼ်ႉပႅၼ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်တင်းၼမ် ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 14-16 လိူၼ်ဢေႃးၵၢတ်ႉသ် ပီ 2026 ၸုမ်းတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလႄႈ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ (ICBMSS) ၶဝ်ၸတ်းႁဵတ်းပၢင်ၺီႇလႃႇၶၢမ်ႇ တႃႇႁႂ်ႈၵူၼ်းၵူႈ ၸိုင်ႈမိူင်း လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (မိူင်းမၢၼ်ႈ)ၵႂႃႇ တီႈၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၵဵင်းမႂ်ႇ (CMU) ၵႂႃႇ ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်းသၢမ်ဝၼ်း။ ပၢင်ၺီႇလႃႇၶၢမ်ႇဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်းၵႂႃႇၼႆႉ ပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ပွၵ်ႈ ၵမ်း 5 ဝႃႈၼႆ။
ၼႂ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်း ICBMS-5 ၼၼ်ႉ ၽူႈတူင်ႉၼိုင်လွင်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းၶၢင်ၶဝ် ဢိင်ဢဝ်ၶေႃႈမုလ်း Stimson Center သေႁၢႆးငၢၼ်းၵႂႃႇဝႃႈ ၼႂ်းပီ 2026 ၼႆႉ ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ် လႄႈ ၶုတ်းၶမ်း ၼႂ်းမိူင်းၶၢင်ပတ်းပိုၼ်ႉ မီးၵႂႃႇ 1480 တီႈ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ တႃႇ 514 တီႈၼႆႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈၶုတ်းႁႄႈလိၼ်။ ဝၢႆးလင်သိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်း ပီ 2021 ယဝ်ႉၼႆႉ ၵၢၼ် ၶုတ်းႁႄႈလိၼ်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းမႃးလိူဝ်ႇၵဝ်ႇၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၵွင်ႉၸွမ်း ပိူင်ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ်မိူင်းၶႄႇၵမ်းသိုဝ်ႈ – ဝႃႈၼႆ။
လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၶႄႇၼႆႉ ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈမူႇပိူင်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ်မႃးသေ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း ပီ 2012 ထိုင် ပီ 2015 ၼႆႉ ပၵ်းၸႂ်ၼိူဝ်ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ်၊ ၵၢၼ်ထတ်းထွင် ဢဝ်ႁႄႈလိၼ်မႃးႁႅင်းတေႉတေႉ။ ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ်ၼွၵ်ႈၶွပ်ႇပိူင် ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ၼမ်သုတ်း ပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈၸွမ်းလႅၼ်လိၼ် မိူင်းၶႄႇ-မိူင်းၶၢင် တိတ်းၸပ်းၵၼ် ၸိူဝ်းၶျီႊၽူၺ်ႊ လႄႈ ပၢင်ဝႃႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
လွင်ႈဢၼ်ၸွမ်းမႃးၾၢႆႇလၢင် ၵၢၼ်ၶုတ်းၶူဝ်းႁႄႈတိုၼ်းလၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ယႃႉသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ထိူၼ်ႇပႃႇလူႉၵွႆ၊ ၵႄးၼမ်းမီးၵွင်ႉ၊ လိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလူႉၵွႆ၊ တူဝ်သတ်းၼႂ်းပႃႇထိူၼ်ၵေႃႈ မူၺ်ႉၵႂႃႇၸွမ်း။ ၾုၼ်ႇထၢတ်ႈသၢၼ်ၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊလ် ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်း ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈ ၶုတ်းၶမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိုမ်းၶဝ်ႈ ၼႂ်းၵႄးၼမ်ႉ ၼႂ်းလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႄႈ တုမ်ႉ တိူဝ်ႉပႃးၵၢၼ်ယူႇသဝ်းၵိၼ်သၢင်ႈ၊ ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉ ၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ၸၢင်ႈလူႉသုမ်းပႃးသၢႆၸႂ်ထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ – ၼႆ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ် ထတ်းသၢင် ၼင်ႇၼႆ။
ၵၢၼ်ၶုတ်းၶူဝ်းႁႄႈတိုၼ်းလၢင်း ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၶၢင်ၼႆႉ ၵဵဝ်ႇၵွင်ႉၸွမ်း ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းတူင်ႉၼိုင်ယူႇသဝ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။ မိူဝ်ႈပီ 2024 ၼၼ်ႉ ၸုမ်း သိုၵ်းၶၢင် (KIO/KIA) ၶဝ်ႈၵႂႃႇယိုတ်းသိမ်းဢဝ် ပိုၼ်ႉတီႈၶျီႇၽူၺ်ႇ၊ ပၢင်ဝႃႈ တီႈၼႂ်းမိုဝ်း တပ်ႉပႂ်ႉလႅၼ်လိၼ် NDA-K သေ လႅၵ်ႈလၢႆႈပိူင်ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ်ပႅတ်ႈတင်းသဵင်ႈ။ ႁႄႈလိၼ်ဢွၵ်ႇၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၶၢင်ၼႆႉ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈၸႄႈဝဵင်းပၢင်ဝႃႈ၊ ၶျီႇၽူၺ်ႇ၊ သေႃႉလေႃႇ၊ ၾီႇမေႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ Seng Li တၢင်တူဝ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶၢင်သေ ႁၢႆးငၢၼ်းၵႂႃႇ လွင်ႈႁႄႈလိၼ် ၼႂ်းမိူင်းၶၢင် တႂ်ႈႁူဝ်ၶေႃႈ “The Governance of Rare Earths Mining in Kachin” ၼႂ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်း ၼၼ်ႉဝႃႈ – ပီ 2017 ထိုင် ပီ 2021 ၼႆႉ တၢင်းၼမ်ႁႄႈလိၼ် ဢၼ်လုၵ်ႉတၢင်းမိူင်းမၢၼ်ႈ သူင်ႇၸူးမိူင်းၶႄႇၼႆႉ မီးယူႇ 140,000 တၼ်ႊပၢႆသေ ပီ 2021 ထိုင် ပီ 2024 သမ်ႉ လႆႈသူင်ႇ ဢွၵ်ႇ ႁိမ်းႁွမ်း 170,000 တၼ်ႊ -ဝႃႈၼႆ။
တၢင်းၼမ်ႁႄႈလိၼ်ဢၼ်လုၵ်ႉၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သူင်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇၸူးၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ ပီ 2024 ၼၼ်ႉ မီးမွၵ်ႈ 74% သေ ပဵၼ်ႁႄႈလိၼ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမီးပၼ်ႁႃၵၢၼ်သိုၵ်း၊ ၵၢၼ်မိူင်းတင်းသဵင်ႈ။ သင်ၼပ်ႉၵႃႈၶၼ်ႁႄႈလိၼ်ၸိူဝ်းလႆႈသူင်ႇၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၼၼ်ႉၸိုင် ၵိုင်ႇငိုၼ်းဢမေႊရိၵၼ်ႊမွၵ်ႈ 943 လၢၼ်ႉတေႃႊလႃႊ ၼႆယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၼႆ ၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၵေႃႈ ထူပ်းႁၼ်ဢွင်ႈတီႈမီးႁႄႈလိၼ် (Rare Earth) တႃႇ 24 တီႈ။ ပဵၼ်ၼႂ်းၼႃႈတီႈ ၸုမ်းသိုၵ်းဝႃႉ (UWSA) ၵုမ်းၵမ် ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းယွၼ်း၊ မိူင်းသၢတ်ႇ သွင်တီႈ၊ ၼႂ်းၼႃႈတီႈၸုမ်းသိုၵ်းမိူင်းလႃး (NDAA) ၵုမ်းၵမ် တီႈမိူင်းပွၵ်ႉ တႃႇ 22 တီႈၼႆ ၸုမ်းၵဝ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး (SHRF) ဢွၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ