ၼႂ်းႁၢင်လိူၼ်မေႊ ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ လုမ်းၽွင်းငမ်းပဢူဝ်း ဢၼ်ယူႇတႂ်ႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ လၢတ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇ ၸႄႈဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း ႁဵတ်းႁိူၼ်းယူႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈလိၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၼႆသေ လိုပ်ႈႁႂ်ႈၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၶၢႆႉတႃႇ 255 လင်ႁိူၼ်း     ။

တၢင်းၵႂၢင်ႈတီႈလိၼ်ဢၼ်ၺႃးၸႂ်ႉၶၢႆႉၼႆႉမီး 625 ဢေႊၶိူဝ်ႊ ၊   ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ဢၼ်လႆႈ ၶၢႆႉသမ်ႉပဵၼ် 400 ၵေႃႉ- ဝႃႈၼႆ။

တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉၼႆသေ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၾၢႆႇၽွင်းငမ်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈၸတ်းၵၢၼ် ပၼ်ဢွင်ႈတီႈလွၵ်းလိၼ်မႂ်ႇ တၢင်းၽြႃးၽိူၵ်ႇ ၾၢႆႇဢွၵ်ႇဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇ ၶိုၼ်းယူႇ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယူႇလၢႆလၢႆ။ ၸႂ်ႉၵူၼ်းဝၢၼ်ႈသိုဝ်ႉဢဝ်ၶိုၼ်း ၼိုင်ႈလွၵ်း 20 သႅၼ်ပျႃး( တၢင်းယၢဝ်းမီး 40 ပေႇ တၢင်းၵႂၢင်ႈမီး 50 ပေႇ) လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆ။

ၵူၼ်းၸၢႆးပိုၼ်ႉတီႈလၢတ်ႈၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈဝႃႈ – “ၸိုဝ်ႈမၼ်းၵူၺ်းဝႃႈ ပၼ်ၶိုၼ်းတီႈလိၼ် ၊ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈလႆႈသိုဝ်ႉဢဝ်ၶိုၼ်း ၼိုင်ႈလွၵ်ႈၼႆႉဢၢၼ်ႁူဝ်သိပ်းသႅၼ်ပျႃး ၊ ႁိူၼ်းယေးၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈသၢင်ႈၶိုၼ်းမႂ်ႇမႂ်ႇမူတ်း ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၽႂ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈယူႇၶႃႈ ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇပွင်ပဵၼ်လႆႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈယူႇတီႈလႆႈတႄႉတႄႉၸင်ႇတေသၢင်ႈသေ ယူႇၶိုၼ်းယူႇၵမ်ႈဢႄႇၵူၺ်းဢေႃႈ ”- ဝႃႈၼႆ ။ 

လိူဝ်ၼၼ်ႉ တွၼ်ႈတႃႇတေၽဵဝ်ႈယႃႉႁိူၼ်းၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၺွင်ႇပိၼ်ႇ ၸိူဝ်းထုၵ်ႇလိုပ်ႈၶၢႆႉၼႆသေ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၾၢႆႇၽွင်းငမ်း ဝဵင်းႁူဝ်ပူင်း တဵၵ်းယွၼ်းငိုၼ်းတီႈၸဝ်ႈႁိူၼ်းၶိုၼ်း ၼိုင်ႈလင် 5 သႅၼ်ပျႃး ၊ ယၢမ်းလဵဝ် တႄႇယႃႉႁိူၼ်းဝႆႉယူႇၼႆ -မၼ်းၸၢႆးသိုပ်ႇလၢတ်ႈထႅင်ႈၼင်ႇၼႆ ။

လႆႈႁူႉဝႃႈ တွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းၸိူဝ်းထုၵ်ႇလိုပ်ႈဢွၵ်ႇဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉၼႆသေ ယူႇတီႈ ၵၢင်ႉၵႄႇလႄႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းပဢူဝ်း ဢၼ်ယူႇတႂ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸူၵ်းမႄးသေပၼ်ၶိုၼ်းတီႈလိၼ် ၊ ၼၼ်ႉၵေႃႈဢမ်ႇလႆႈၽဵင်ႇၵၼ် ၼႆယဝ်ႉ ။  

ၵူၼ်းၸၢႆးၼႂ်းဝၢၼ်ႈလၢတ်ႈၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈဝႃႈ -“ဢၼ်ဝႃႈၶဝ်ပၼ်ၶိုၼ်း လိၼ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ၼႆၼၼ်ႉ ၵေႃႈ မၼ်းပဵၼ်လိၼ် ႁႆႈသူၼ် တတ်းလွၵ်းသေပၼ်ၶိုၼ်း ၊ မၢင်ၵေႃႉ လႆႈတီႈလီ မၢင်ၵေႃႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈ ၊ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈလႆႈသိုဝ်ႉယူႇၶိုၼ်းၶႃႈဢေႃႈ တီႈလိၼ်ဢၼ်မီးၸမ်သဵၼ်ႈတၢင်း ၸိူဝ်း  ဢွင်ႈတီႈၶႅမ်ႉၼၼ်ႉလႆႈ မီးၵႃႈၶၼ်ထိုင်   100-200 သႅၼ်ပျႃးဝႆႉ- ပွင်ႇဝႃႈၶၢႆၵိၼ်တီႈလိၼ် ဢၼ်ပၼ်တႃႇၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ ”ဝႃႈၼႆ။  

ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇ လႆႈႁဵတ်းသုမ်ႉႁဵတ်းသွင်း ၶၢႆႉယူႇဝႆႉတီႈယူႇမႂ်ႇလႄႈ လူဝ်ႇတၢင်း ၸွႆႈထႅမ် တႃႇသၢင်ႈတီႈယူႇတၼ်းသဝ်း လႄႈ ၼမ်ႉ ၊ ၾႆး ဝႆႉသေ ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၵိၼ်းၸႂ်ဝႆႉ လၢႆလွင်ႈ – ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈလၢတ်ႈ ။

မိူဝ်ႈပီ 1992 ၼၼ်ႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢဝ်တီႈလိၼ် ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်း ႁူဝ်ပူင်း-လွႆလႅမ် ႁိမ်း 20000 ဢေႊၶိူဝ်ႊ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉထိုင်မႃး ပီ 2015 သိုၵ်းမၢၼ်ႈပၼ် တပ်ႉသိုၵ်းပူတ်းပွႆႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ပဢူဝ်း (PNO) ၸတ်းၵၢၼ်ၵႂႃႇ လၢတ်ႈဝႃႈႁႂ်ႈပဵၼ်တီႈလိၼ်တႃႇ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၼႆသေတႃႉ မီးၶၢဝ်ႇဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းပူတ်းပွႆႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈပဢူဝ်း (PNO) ဢမ်ႇပၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၶိုၼ်းသေ ၸႂ်ႉၼၢႆးၼႃႈ တတ်းလွၵ်းၶၢႆပၼ်ၶိုၼ်းၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ –ဝႃႈၼႆ။

ႁၢင်ႈ – ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇ ( Crd to owner )