ဝၼ်းသုၵ်းထိ 5 လိူၼ်ၵျုၼ်ႊ ပီႊ 2026 ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ(World Environment Day)။
သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ- ထွႆႈ ၵႂၢမ်းၼႆႉ ပဵၼ်ထွႆႈၵႂၢမ်းတႆးယိမ်၊ ယိမ်တီႈၵႂၢမ်းထႆးမႃးၸႂ်ႉဝႆႉ၊ မၼ်းပွင်ႇဝႃႈ ဝတ်ႉထုၶူဝ်းၶွင်ဢီႈသင်ဢီႈသိင်ႇ ဢၼ်ဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁဝ်းယူႇ(ဢၼ်မီးႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်းယူႇ)ၼႆႉၼႆယူႇ။ ၵွပ်ႈမုၵ်ႉ ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ(UN) ႁူမ်ႈတင်းမုၵ်ႉၸုမ်းတူင်ႉဝူင်းၵူၼ်း(Social Service Organization)ၵူႈ မိူင်းမိူင်းတင်းလုမ်ႈၾႃႉ ႁၼ်ၽွမ်ႉၵၼ်ဝႃႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ(Environments) မီးၽွလ်းလီ(ၽွၼ်းလီ)၊ ႁဵတ်းၽွလ်းလီ(ၽွၼ်းလီ) ပၼ်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈ သတ်းၼမ်ႉ သတ်းမူၵ်ႇ(တူဝ်ယူႇၼႂ်းၼမ်ႉလႄႈတူဝ်ယူႇၼိူဝ်လိၼ်)ၶဝ် ၼမ် လူင်ၼမ်လၢင်။ တူဝ်မီးၸႂ်ၵွႆးႁိုဝ်ၸႂ်ႈ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈမၢၵ်ႇ၊ တူၼ်ႈမွၵ်ႇတူၼ်ႈယိူဝ်ႈ၊ ၼမ်ႉ လိၼ် ႁိၼ် ၽႃ လႄႈတၢင်ႇသိင်ႇတၢင်ႇယၢင်ႇထႅင်ႈ တၢင်းၼမ်ၵေႃႈ ပိၼ်ႇပၢႆႇလႆႈႁပ်ႉတၢင်းၸွႆႈထႅမ်(ပိၼ်ႇပၢႆႇပဵၼ်ပၸ်ႉၸ ယ/ႁေႇတု- ၽလ)တီႈၵၼ်လႄႈၵၼ်တင်းမူတ်း- ၸိူင်ႉၼႆ။
ယွၼ်ႉၼၼ် မုၵ်ႉၸုမ်းႁၵ်ႉသႃပႅင်းမႅတ်ႇသိင်ႇ ဝႅတ်ႉလွမ်ႉၵူႈမိူင်းမိူင်း ၸင်ႇမီးၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ် တႃႇႁႄႉၵင်ႈလႄႈပႂ်ႉပႃးသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၸိူင်ႉဝႃႈၼႆႉ လၢႆ လၢႆၶူင်းၵၢၼ်၊ လၢႆလၢႆၶႅမ်ႊၽဵၵ်င်းယဝ်ႉ တူင်ႉၼိုင်ၽႂ်မၼ်းၵေႃႈမီး၊ ၵွင်ႉၵၼ်တူင်ႉၼိုင်ၵေႃႈမီး၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ တူင်ႉၼိုင်ႁူမ်ႈၵၼ်ၵေႃႈမီးသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႄႉၵင်ႈ ပႂ်ႉပႃးသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉမႃး ဢမ်ႇလိုဝ်ႈဢမ်ႇသဝ်းမိူၼ်ႁူႉ ၵၼ်ၼႆႉယူႇ။
ၶေႃႈႁွင်ႉသႅၼ်ႇပၼ်ႁႅင်းၸႂ် ၶွင်ဝၼ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလုမ်ႈၾႃႉ မီးဝႃႈ- -ꧦႁႅင်းသူၼ်းၸႂ် ဢၼ်လႆႈတီႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ပိူဝ်ႈတႃႇလူမ်းၾႃႉဢႃးၵၢသ်ႇ ပိူဝ်ႈတႃႇဢၼႃႇၵၢတ်ႈၸိူဝ်းႁဝ်းꧦ- ၼႆသေ သူၼ်းသေႃႇပူၵ်း တိုၼ်ႇပၼ်သတိၵူၼ်းတင်းလုမ်ႈၾႃႉ ႁႂ်ႈႁူႉတူဝ်ၶိင်းလႄႈ ဢွၵ်ႇႁႅင်းၸွႆႈႁႄႉၵင်ႈပႂ်ႉပႃးသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတီႈ လႂ်တီႈၼၼ်ႈ လူၺ်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်းၸႂ်ၵူၼ်း(ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸႂ်သတ်းတိရၸ်ႉႀၢၼ်ႇ) ၼႆၵၼ်မႃးၵူႈၶွပ်ႇပဵၼ်ပီႊ။ ၼၼ်သေတႃႉ ၵူၼ်းၸိူဝ်းလိုမ်းၸႂ်ၵူၼ်း(ယူႇၼႂ်းၶၢပ်ႈၸႂ်သတ်း)ၶဝ်သမ်ႉ တူၺ်းတႃႇၽွလ်းလႆႈသုၼ်ႇတူဝ် သေ ဢဝ်ၸွမ်းၸႂ်လေႃးၽထူမ်ႈႁူဝ်ပၢႆယိုၼ်ႈမိုဝ်း၊ ဢဝ်ၸွမ်းၸႂ်တေႃးသလိူဝ်သေတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇဢမ်ႇ ႁၼ်ၽႂ်၊ ဢဝ်ၸွမ်းၸႂ်မေႃးႁ လူင်ႁူႉတိုဝ်တၢၼ် ဢမ်ႇႁူႉႁဵတ်းမိူၼ်ႁူႉယဝ်ႉ ဝူၼ်ႉ ႁဵတ်း လၢတ်ႈမႃးလႄႈ ဢဝ်သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလူတ်းယွမ်း လူႉတၢႆ ၵၼ်ၵူႈတီႈတီႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸူဝ်ႈပၢၼ်ၵူၼ်း/သတ်းထူပ်းၺႃးတၢင်း တုၵ်ႉၶၵိၼ်းၸႂ် လူၺ်ႈၵၢၼ်ၽၼ်းတူၼ်ႈမႆႉ ယႃႉပႃႇထိူၼ်ႇ၊ ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈ ယႃႉတီႈယူႇလႄႈတၢင်းၵိၼ် ၵူၼ်း/သတ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈ ဢဝ်ၼမ်ႉမေႃႇ ၼမ်ႉႁွင်ႈ ၼမ်ႉၼွင်ႁိူတ်ႇႁႅင်ႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမီးၵၢၼ်ၵဝ်းယႃႉ/ၽဵဝ်ႈမူၺ်ႉသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလႄႈ တိူဝ်ႉပႃးတိူၵ်ႇႁႆႊလွၵ်းၼႃး ၸၢဝ်းႁႆႊၸၢဝ်းၼႃး ၶဝ်။ ၵွပ်ႈၽၼ်းမႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွႆလူၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးတူၼ်ႈမႆႉ၊ ၵွပ်ႈဢမ်ႇမီးတူၼ်ႈမႆႉလႄႈ ၼမ်ႉမေႃႇ ၼမ်ႉႁွင်ႈ ၼမ်ႉၼွင်ႁႅင်ႈလႅင်ႉလႄႈ ၼမ်ႉႁဵတ်းသူၼ်ႁဵတ်းၼႃး ႁူမ်ႈတင်းၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢမ်ႇပဵင်းပေႃး၊ ဢဝ်ၵၢၼ် ၽုၵ်ႈသွမ်ႈလူတ်းယွမ်း။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉၸႂ်လေႃးၽထူမ်ႈႁူဝ်ပၢႆယိုၼ်ႈမိုဝ်းလွၼ်ႉလွၼ်ႉၼႆၼၼ်ႉ မိူၼ်ႁၼ်ၵၼ်ယူႇတႂ်ႈတႃ၊ ယိၼ်းၵၼ်ယူႇၼႂ်းႁူ- ၸွမ်းၼႅင်ႈၶၢႆႇ(ဢိၼ်ႊထိူဝ်ႊရ်ၼႅထ်ႉ)ၵူႈဝၼ်းၼၼ်ႉယူႇ။ မီးၵၢၼ်ႁိမ်ပိုၼ်ႉတီႈႁႃၵိၼ်ၵၼ်သေ ၶႃႈႁႅမ်ဢဝ်တၢႆၵၼ် ၽႂ်ဢမ်ႇဝႆႉၽႂ်မိူၼ်ၸႂ်သတ်း(မိၵသၺ်ႇၺီႇ)ၵၼ် ၶႂ်ႈၵူႈတီႈယူႇ။ ၸႂ်လေႃးၽ လႄႈ ၸႂ်တေႃးသ ၼႆႉ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉၸႂ်မေႃးႁ(ၸႂ်လူင်ႁူႉ၊ ၸႂ်ဢမ်ႇႁူႉတႄႉ၊ ၸႂ်ႁဵတ်းၵႅင်ႈႁူႉ) ၸိူင်ႉၼႆၼႂ်းထမ်းပုတ်ႉထၸဝ်ႈၸီႉၼႄဝႆႉတၢင်းၼမ်။
သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလူတ်ႉယွမ်းလူႉတၢႆလႄႈ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႈသွမ်ႈႁဵတ်းႁႆႊသူၼ်ၼႃးၵေႃႈ လူတ်းယွမ်းလူႉႁၢမ်း။ ၵွပ်ႈၵၢၼ်သွင်ပိူင်(သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ/ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ) လူတ်းယွမ်းလူႉတၢႆႁၢမ်းလၢႆလႄႈ ၽဝၵူၼ်းသတ်း ၵေႃႈ ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၵိၼ်းၸႂ်ၽၢၼ်ၵွတ်း လႆႈယူႇလူၺ်ႈတၢင်းတုၵ်ႉၶတူဝ်ၸႂ်။ တင်းမူတ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ ၸႂ်လေႃးၽ ၸႂ်တေႃးသ လႄႈၸႂ်မေႃးႁၵူၼ်းႁဝ်းလွၼ်ႉလွၼ်ႉၼႆယူႇ။
ႁဝ်းမႃးၶိုၼ်းယၵ်ႉတူၺ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းလူး တေလႆႈႁၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ? ၽႂ်ပဵၼ်ၵေႃႉယႃႉလူႉသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ? ႁဝ်းတေႁၼ်ႁၢင်ႈၾၢင်မိူင်းတႆးႁဝ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် မိူၼ်ပႃႇၸႃႉ(သုသၢၼ် – ပႃႇႁဵဝ်ႈ)ဝႆႉ။ ပႃႇထိူၼ်ႇလိုၵ်ႉယဵၼ်း ပဵၼ်ယုမ်းယွမ်ႇ၊ ပႃႇမႆႉယဵၼ်းပဵၼ် ႁႆႊႁၢမ်း၊ လွႆလူင် ယဵၼ်းပဵၼ်လွႆႁူဝ်လူၼ်ႉ။ ႁႆႊၼႃး ယဵၼ်းပဵၼ်သူၼ်ၶဝ်ႈ ၵၢပ်ႇ၊ တူင်ႈၼႃးယဵၼ်းပဵၼ်ၼွင်လဵင်ႉပႃ၊ ယဵၼ်းပဵၼ်သုမ်ႉၼွၼ်း(ရီႊသွရ်ထ်ႊ)၊ ယဵၼ်းပဵၼ်ၾၢရ်မ်းဝူဝ်း ၾၢရ်မ်းမူ ၾၢရ်မ်းၵႆႇ။ ဝၢၼ်ႈလူင်ယဵၼ်းပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇ မၢင်တီႈယဵၼ်းပဵၼ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်း၊ ဝတ်ႉ/ၸွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵႄႇ မၢင်တီႈယဵၼ်းပဵၼ်ဝတ်ႉ/ၸွင်းႁၢမ်း။ လူင်မိူင်း သိူဝ်ႈမိူင်း မၢင်ဢိူင်ႇယဵၼ်း ပဵၼ်တီႈၽဝ်ထၢၼ်ႇၵူၼ်းတၢင်ႇၸၢဝ်ႈၶိူဝ်းလူၺ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈသိုဝ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈ။ ၸဝ်ႈဝၢၼ်ႈလႆႈပၢႆႈပၼ်ၸဝ်ႈ ၶႅၵ်ႇ၊ ၸဝ်ႈမိူင်းလႆႈၵူဝ်ၸဝ်ႈၶႅၵ်ႇႁဵတ်းၼႆ။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉၸႂ်လေႃးၽ ၸႂ်တေႃးသ ဢၼ်မီးၸႂ်မေႃးႁ သုမ်ႇငမ်းဝႆႉၼၼ်ႉလွၼ်ႉလွၼ်ႉ လိုၵ်ႉလိုၵ်ႉမၼ်းတေလႆႈႁၼ်ၼင်ႇၼႆ။
ပေႃးမႃးသၢဝ်းတူၺ်းႁဵတ်ႇ- ပၸ်ႉၸယ်(ႁေႇတု- ပၸ်ႉၸယ)မၼ်းၼႆ ပဵၼ်ၸႂ်လေႃးၽ ၸႂ်တေႃးသ လႄႈ ၸႂ်မေႃးႁၼၼ်ႉၵွႆး။ လၢတ်ႈသိုဝ်ႈသိုဝ်းၵေႃႈ ၽူႈမီးဢမ်းၼၢၸ်ႈ(ၾၢႆႇယုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း)ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ တူဝ်ၵၢၼ်ယႂ်ႇမၼ်းၼႆႉ။ သိုဝ်ႈလိုၵ်ႉထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၵေႃႈ ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊ(တပ်ႉသိုၵ်း မၢၼ်ႊၼႂ်းလွၵ်းပိူင်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ) တႄႇဢဝ်ပီႊ 1962 မႃးတၢင်းၼႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႃႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈထိုင် ၸိၵ်းထိုင်ၸွမ်ၼႆႉ ၼႂ်းပၢၼ်ပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉလူင်တၢၼ်းသျူၺ်ႇ ပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉလူင်ၶိၼ်ႇၺုၼ်ႉၶဝ် လႄႈပူဝ်ႇၶျူၵ်ႉ လူင်မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းတႆးႁဝ်း ပေႃးယဵၼ်းပဵၼ်ပႃႇၸႃႉၵႂႃႇ၊ ႁဵတ်းႁူၺ်ႈလွႆမိူင်းတႆး ပေႃးဢမ်ႇမီးတူၼ်ႈမႆႉယႂ်ႇသေတူၼ်ႈ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႆႊၼႃးၵူၼ်းမိူင်းတႆး ပေႃးယဵၼ်းပဵၼ်ႁႆႈႁၢမ်း ၼႃးႁၢမ်း၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတႆး လႆႈပၢႆႊဢွၵ်ႇၵႂႃႇယူႇၼွၵ်ႈမိူင်းလႄႈ ဢဝ်ဝၢၼ်ႈႁၢမ်းၸွင်းႁၢမ်းၼႆႉ။
ဢၼ်ၼႃႇလိူဝ် ၼႆႉထႅင်ႈသမ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းတႆးၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းတိုၼ်ႇယၢၼ်ႈ ယုပ်းၽၢၼ်ႈ ၵူဝ်ႁႄ ဢမ်းၼၢၸ်ႈ(ဢႃႇ ၼႃႇ)ပၢႆၵွင်ႈတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊၶဝ်ယူႇတႃႇသေႇၼၼ်ႉယဝ်ႈ။ ႁဵတ်ႇ(ႁေႇတု)- လွင်ႈတၢင်းၵမ်းသိုဝ်ႈ ဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉမိူင်းတႆးႁဝ်း လူတ်းယွမ်းလူႉတၢႆပေႃးဢမ်ႇလိူဝ်သင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်း မၢၼ်ႊ(တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊၼႂ်းလွၵ်းပိူင်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ)ၼႆၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ပၸ်ႉၸယ်း(ပၸ်ႉၸယ)- လွင်ႈ တၢင်း- တၢင်းဢွမ်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၵႃႉ ၵူၼ်းၶၢႆၸိူဝ်းမီးၸႂ်လေႃးၽႁုၵ်းႁၢႆႉ(ၸႂ်ဝိသမလေႃးၽ)ၵမ်ႈၽွင်ႈၶဝ် ၼၼ်ႉၼႆယူႇ။ ၵွပ်ႈၸႂ်လေႃးၽႁုၵ်းႁၢႆႉ(ၸႂ်ဝိသမလေႃးၽ) ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊ(တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ၼႂ်းလွၵ်းပိူင်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ)ၶဝ်သေ ပိူတ်ႇတၢင်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၵႃႉ ၵူၼ်းၶၢႆၸိူဝ်းမီးၸႂ်လေႃးၽႁုၵ်းႁၢႆႉ(ၸႂ်ဝိသမ လေႃးၽ)ၵမ်ႈၽွင်ႈၶဝ် ၸႂ်ႉတိုဝ်းတိုဝ်ႉတၢင်းယႃႉၵဝ်းၵႂၢတ်ႇၽဵဝ်ႈဢဝ်ၶူဝ်းၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ဢၼ်မီးတႂ်ႈ လိၼ်ၼိူဝ်လိၼ်တင်းမူတ်း ဢမ်ႇဝႆႉသင်၊ ဢမ်ႇတူၺ်းတေႃႇၼႃႈၽႂ်လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလူတ်ႉ ယွမ်းလူႉတၢႆလႄႈ တုမ်ႉယွၼ်ႈထိုင်ၵၢၼ်ၽုၵ်ႈသွမ်ႈႁဵတ်းႁႆႊသူၼ်ၼႃးလူတ်းယွမ်းလူႉႁၢမ်းၸွမ်းၸိူင်ႉၼႆ။
ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊ(တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊၼႂ်းလွၵ်းပိူင်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ)ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ဢၼ်ယႃႉလူႉသိင်ႇ ဝႅတ်ႉလွမ်ႉမိူင်းတႆးၼႆႉ ပြီႇတူႉၸိၸ်ႉလႄႈၸုမ်းၸိူဝ်းၸွႆႈပၼ်ၵၢၼ်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊၶဝ်ၵေႃႈ မီး သုၼ်ႇၶဝ်ႈပႃးၼမ်လူင်ၼမ်လၢင်ၵမ်းလဵဝ်ၼႆၼၼ်ႉ ၽႂ်ၵေႃႈတိုၼ်းႁူႉတိုၼ်းယိၼ်းၵၼ်ယူႇ။ ၸုမ်းယိပ်း ၵွင်ႈၵၢင်ႇ ၸိူဝ်းယူႇၼႂ်းၸိုဝ်ႈၼၢမ်းလၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၶဝ်ၵေႃႈ တေႃႈၼင်ႇၼၼ် တင်ႈဢဝ်ပီႊ 1990 မႃးတၢင်း ၼႆႉၼႆႉ ၵွပ်ႈၸႂ်လေႃးၽႁုၵ်းႁၢႆႉ(ၸႂ်ဝိသမလေႃးၽ)ႁုမ်ႇငမ်း ဢဝ်လိုမ်းၵၢၼ်လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉသေ ၶတ်းၸႂ်ႁိမ် ၵၼ် ယဵၼ်းပဵၼ်ၸုမ်းပေႃႈၵႃႉ(လၢဝ်းပၢၼ်း)လူင်ၵၼ် မၢင်ပိုၼ်ႉတီႈပၢႆပႃးၸႂ်တေႃးသ တေႃႇပေႃးလႆႈပိုတ်း ယိုဝ်း ဢဝ်ၵၼ်တၢႆယွၼ်ႉၶူဝ်းၶွင်တႂ်ႈလိၼ်ၼိူဝ်လိၼ်မႄႈမိူင်းတႆးလူးၵွၼ်ႇယဝ်ႈ။ ၸႂ်လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉႁၢႆ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉလူႉတၢႆ ဢဝ်ပဵၼ်ဝႆႉၸိူင်ႉၼႆၵၼ်သေယဝ်ႉ။ တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး- SSA (တင်း RCSS လႄႈတင်း SSPP) ၼႃႇ ၸၢမ်းယၵ်ႉတူၺ်းလူးၸိူဝ်းႁဝ်း ပဵၼ်းၸုမ်းဢၼ်ႁွင်ႉသႅၼ်ႇဝႃႈ- ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆး၊ ႁၵ်ႉလႄႈႁႄႉၵင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၸိုင်ႈတႆးၼႆၵၼ်တင်းသွင်ၸုမ်း၊ ပဵၼ်တင်းမုၵ်ႉၸုမ်းၼေႃႇ တႅၼ်းၶိူဝ်းႁုၼ်ႊမႂ်ႇလၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉတင်းသွင်ၸုမ်း(မုၵ်ႉၸုမ်းႁုၼ်ႊၵဝ်ႇလၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉပၢၼ်ဝေႃႊရ်ၶွင်ႊသီႊဢွၾ်ႉသျၢၼ်းသတဵထ်ႊ- ၸဝ်ႈၶုၼ်ၵျႃႇၼု ၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်း ၸဝ်ႈလႅတ်ႇ ၸဝ်ႈၸၢင်ႉ ယွင်ႁူၺ်ႈ ၸဝ်ႈၵၢၼ်းၸဵတ်း လႄႈၸဝ်ႈသိူဝ်ထႅၼ်ႈၶဝ် ဢိၵ်ႇလၢႆလၢႆၸဝ်ႈထႅင်ႈ)။ ပဵၵ်ႉဝႃႈ တင်းသွင်ၸုမ်းသဵၼ်ႈတၢင်း ၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၵေႃႈယႃႇလႄႈ ၸုမ်းလႂ်ၵေႃႈ မီးလၵ်းၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၸိုင်ႈတႆး ၼႆ လၢတ်ႈပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈၵတိ တီႈသွင်ႇၼႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးတင်းသွင်ၸုမ်းလူး မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး တင်းမိူဝ်ႈလဵဝ် လႄႈမိူဝ်းၼႃႈထႅင်ႈၼႆၵွၼ်ႇ။
ပေႃးၸုမ်းလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉၸၢဝ်းတႆးတင်းသွင်ၸုမ်း ၸႂ်လၢႆးလုၵ်ႉၾိုၼ်ႉႁၢႆၵေႃႈ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁူႉလူႉတၢႆယဝ်ႉ ၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလူဝ်ႇၵႂႃႇထၢမ်ပေႇတၢင်ႇၵႃႇလႃးတီႈလႂ်ယဝ်ႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇသႅၼ်းပၢၼ်သိၵ်ႉႁိၵ်ႉၶဝ်ၵွႆးၵေႃႈ ငိၼ်းႁူႉၵၼ်မူတ်းယဝ်ႉ။ ပေႃးဢမ်ႇထွမ်ႇၵႂၢမ်းၵူၼ်းမိူင်းပၼ်သတိ ၵုမ်ႇဢဝ်ၸႂ်ဝေႃႊရ်လွရ်တ်ႉ(ၸႂ်ၸဝ်ႈ ဢႃႇၼႃႇသိုၵ်း)သေ တိုဝ်ႁဵတ်းၸဝ်ႈၾႃႉၵူၼ်းမိူင်းယူႇၸိုင် ဝၼ်းၼိုင်ႈၸဝ်ႉၸဝ်ႉ တေလႆႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ဝၢၼ်ႈႁၢမ်း ၼႃးႁၢမ်းၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး တေယဵၼ်းပဵၼ်ပႃးဢဵၼ်ႁႅင်းၵမ်ႉပၼ် ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊ (တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊၼႂ်းလွၵ်းပိူင်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ)ၶဝ် သိုပ်ႇပၼ်တၢင်းတုၵ်ႉၶၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်း မိူင်းတႆး ပၢႆႊၵႂႃႇယူႇတၢင်ႇမိူင်း၊ ယဵၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းတၢင်ႇမိူင်းၼမ်တိူဝ်းထႅင်ႈတိၵ်းတိၵ်း၊ လိုၼ်းသုတ်းမႃးၼႆႉ တေၸၢင်ႈပဵၼ်- ၸႂ်လုၵ်ႉၾိုၼ်ႉႁၢႆ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉတၢႆ ၵူၼ်းမိူင်းပၢႆႈႁၢႆ သူၼ်ၼႃးႁၢမ်းလၢႆ ဝၢၼ်ႈမိူင်း ပိူၼ်ႈမၢႆ ၼႃႈတႃတႆးႁၢႆ ၸွမ်းလွၵ်းၵၢႆၼိရုတ်ႉထိပေႇတဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။ ၸုမ်းတပ်ႉသိုၵ်းတႆးႁဝ်း တေ ၸၢင်ႊယဵၼ်းပဵၼ်ပၸ်ႉၸယ်(ပၸ်ႉၸယ)-လွင်ႈတၢင်း- တၢင်းဢွမ်ႈထီႉသၢမ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉ လွမ်ႉလူႉတၢႆ လႄႈႁဵတ်းႁႂ်ႈႁႆႊၼႃးႁၢမ်းလၢႆ ၼႆၼၼ်ႉယူႇ။ လွင်ႈၼႆႉ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊပဵၼ်ႁဵတ်ႇ(ႁေႇတု) လွင်ႈတၢင်းမၼ်းၵမ်းသိုဝ်ႈ၊ ၸုမ်းပြီႇတူႉၸိၸ်ႉလႄႈၸိူဝ်းႁၼ်လီတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ပဵၼ်ပၸ်ႉၸယ်(ပၸ်ႉ ၸယ)- လွင်ႈတၢင်း-တၢင်းဢွမ်ႈထီႉၼိုင်ႈ၊ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၼႂ်းမိူင်းတႆးၵမ်ႈၽွင်ႈ ပဵၼ်ပၸ်ႉၸယ် (ပၸ်ႉၸယ)- လွင်ႈတၢင်း-တၢင်းဢွမ်ႈထီႉသွင်ဝႆႉ၊ ပၸ်ႉၸယ်(ပၸ်ႉၸယ)- လွင်ႈတၢင်း-တၢင်းဢွမ်ႈထီႉ သၢမ် တေၸၢင်ႊပဵၼ်တပ်ႉသိုၵ်းတႆးႁဝ်း ဢမ်ႇၸုမ်းလႂ်ၵေႃႈၸုမ်းၼိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် တင်းသွင်ၸုမ်းယူႇ ပေႃးတပ်ႉသိုၵ်းတႆးႁဝ်း ဢမ်ႇပဵၼ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉ(မၢႆႊတ်သႅထ်ႊ)ၵဝ်ႇ ၽူႈတႅမ်ႈႁတ်းလၢတ်ႈတဵမ်ပၢၵ်ႇတဵမ်ၵႂၢမ်း လူၺ်ႈၸႂ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း-ၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆ။
ၶေႃႈဢၼ်တႆး(ၵူၼ်းမိူင်းတႆး)ႁဝ်းၵူႈၵေႃႉ လီႁဵတ်းသၢင်ႈၽွင်းၼႆႉ –
1. ပဵၼ်ႇ- ပၢႆးဝူၼ်ႉ(မၢႆႊတ်သႅထ်ႊ)ၵဝ်ႇ (ဢၼ်လူင်ႁူႉသေ) တိုၵ်ႉၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇ
2. ဝၢင်း- ပၢႆးတိုၵ်း(သထြႃႊထၵျီႊ) ၶွၼ်ႈႁႅင်း (ႁႅင်းၸႂ် ႁႅင်းတူဝ် ႁႅင်းဢွၵ်း လႄႈႁႅင်းႁူမ်ႈႁဵတ်း)
3. ၸွမ်း- လၢႆးတိုၵ်း(ထႅၵ်ႉထိၵ်ႊသ်) တူၺ်းလီၵၼ် (တူၺ်းၵၼ်ၼႂ်းလွင်ႈလီ- ၽူသ်ႉသိထိပ်ႉဢၢဝ်ႉထ်လုၵ်ႊ)
ပၢႆၵမ် – ဢၢႆႈလၢဝ်း (ၶိူဝ်းသိူဝ်)
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ