ၵွၼ်ႇပႆႇတႄႇပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ႁူဝ်ပဝ်ႈပႃႇတီႇသၢင်ႇသီႈ ၵႆႉၵႆႉလူင်းႁႃသဵင် ၼေသၢႆသီတီႈၵူၼ်းမိူင်းဝႃႈ ယၢမ်း ၶဝ်ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တေႁဵတ်းၼၼ်ႁဵတ်းၼႆ။ ထိုင်ၼႃႈၼႅၼ်ႈမႃး တၢမ်တူဝ်မၼ်းၵေႃႉပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈဢမ်ႇၵႃး ပဵၼ်ပႃးၵေႃႉပေႉပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ယင်းဢမ်ႇၸၢင်ႈတၵ်းသဵင်၊ ၸွမ်ၸိၵ်းသိုၵ်းလူင် ၵေႃႉဢမ်ႇလူင်းလိူၵ်ႈတင်ႈ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈပႅတ်ႈတီႈပလၢင်ႇၸွမ်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉ ၵႃႈလႆႈဢႃႈပၢၵ်ႇတူၺ်းလၢႆၵွႆး။ ၽိူဝ်ႇမႃးၽွတ်ႈၸုမ်း လူင်ပွင် ၸိုင်ႈ ၵေႃႈ ၼႂ်းၵူၼ်း 30 ၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်းသၢင်ႇသီႈ တေႃႉတႄႉလႆႈၶဝ်ႈပႃးၸွမ်းႁႃႈၵေႃႉဝႃႇ၊ ဢၼ်ထၢင်ႇ ဢမ်ႇပေႉဢၼ်ၵၢတ်ႈ လႆႈပွႆႇၵူၼ်းဢမ်ႇတဵမ်မၢတ်ႈ ၶိုၼ်ႈၶီႇၸိၵ်းယဝ်ႉယိုင်။
ပေႃးဝႃႈ ၶိၼ်ႇယီႇ လႆႈႁပ်ႉႁဵတ်း ႁူဝ်ပဝ်ႈလုမ်းတႅၼ်းၽွင်းတႂ်ႈၵေႃႈ ႁူမ်ႈပွင်ႇၸႂ်ၵၼ်ဝႃႈ ၼႄႉၼွၼ်းယဝ်ႉ ၸွမ်ၸိၵ်းသိုၵ်းၼႆႉ တၵ်းၶိုၼ်ႈဢဝ်တီႈယူႇ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈဢမ်ႇႁၢင်ႉၼႆ၊ ၸင်ႇၼၼ် ၵွၼ်ႇမဢလ ပႆႇယိုၼ်ႈသူင်ႇ ၸိုဝ်ႈသဵင်လုၵ်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇမီးၽူႈတႅၼ်းၽွင်းၵေႃႉလႂ် ႁတ်းဢွၵ်ႇသဵင်၊ လွမ်လွမ်ႁေႈႁူထွမ်ႇယူႇ ယူဝ်ၶႄးတေၸၢင်ႈလႆႈပႃး ၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁိုဝ်ႉၼႆ ႁင်းၽႂ်မၼ်း။ ၽိူဝ်ႇဝႃႈသဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈဢွၵ်ႇမႃး ၸုမ်းသၢင်ႇသီႈၼႆႉ မိူၼ်ၽႃႉသပ်းလင်ပႅတ်ႈ၊ ၸုမ်းၶဝ်ဢၼ်ဢွင်ႇပေႉပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ လူၼ်ႉႁိုၵ်းလူၼ်ႉၾင်ႇၼႆႉ တေႃႉတႄႉလႆႈတီႈၼင်ႈၶုၼ်ၽွင်းလူင် ၸၼ်ႉမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် တႃႇႁႃႈၵေႃႉဝႃႇ။ တူၺ်းၼႆႈသေ ပႃႇတီႇတၢင်ႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းပေႉဢိတ်းပေႉဢွတ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ယဵၼ်သီႇသႅင်း၊ ႁူႉယူႇဢမ်ႇၸပ်းၸွမ်းတၢင်းၵၢၼ်တြႃးၵေႃႈယႃႇ ဢမ်ႇၽွင်းလိူဝ်လႆႈၵေႃႉယွင်ႇဢႃႇၼႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉယိုင်။
ၼႂ်းလုၵ်ႈၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ 30 ၵေႃႉၼႆႉ လိူၵ်ႈသႂ်ႇၶိုၼ်းၵူၼ်းၵဝ်ႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုၵ်း 20 ၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၶဝ်တင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈသိုၵ်း လႄႈ ဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းသၢင်ႇသီႈတႄႉ ဦးသန်းမောင် ၶုၼ်ၽွင်းလူင် ၽၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ Dr. သက်သက်ဇင် ၶုၼ်ၽွင်းလူင် ၽၢႆႇၼၢင်းယိင်း သွင်ၵေႃႉၼႆႈၵွႆး။ ၼႂ်းႁွင်ႈၵၢၼ်ၶုၼ်ၽွင်းလူင် 30 ႁွင်ႈၼၼ်ႉ လၢၵ်ႇလၢၵ်ႇလၢႆလၢႆသေပႃးမႃး ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇၼၢင်းယိင်း လႄႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽၢႆႇၵူၼ်းၼုမ်ႇၼႆလႄႈ တေလႆႈပႂ်ႉတူၺ်းဝႃႈ ၸွင်ႇတေဢွၼ်ဢဝ်ၼၢင်းယိင်း လႄႈ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၶဝ် လႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးလႆႈႁိုဝ် ၼႆယူႇ။
မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸွမ်သိုၵ်းလူင်ၼေႇဝိၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပီ 1962 ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇ၊ ထိုင် 1974 သမ်ႉၶိုၼ်းလုၵ်ႉတီႈ ႁူဝ်ပဝ်ႈၶွင်ႇသီႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသေ လၢႆႈပဵၼ်ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ ၶီႇၸိၵ်းၵိၼ်မိူင်းမႃး ႁၢၼ်ႉတေႃႇၵူၼ်းမိူင်း လိုပ်ႈၵဵ ၼ်ပႅတ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1988။ ၼႂ်းပၢၼ်ၼေႇဝိၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ယၢမ်ႈၽွတ်ႈႁႅၼ်း ၸုမ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇၸၢႆးယိင်းဢၼ်ဝႃႈ တေဇလူငယ်၊ ရှေ့ဆောင်လူငယ်၊ လမ်းစဉ်လူငယ် ၸိူဝ်းၼႆႈသေ သူၼ်းႁႂ်ႈၼ်းၼုမ်ႇ ၸူမ်ၶဝ်ႈလုၵ်းလဝ်လူင် မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ် မၼ်းမႃးယဝ်ႉ။ ပၢၼ်ၸွမ်သိုၵ်းလူင်ၼေႇဝိၼ်း 12 ပီ၊ ပၢၼ်ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈၼေႇဝိၼ်း 14 ပီ ၵူၼ်းမိူင်းၵွတ်းႁဵၼ်ႈဢိုပ်းယၢၵ်ႈ ၶၢတ်ႇႁၢင်ႇၵမ်ႇၾႃႇမႃး။ မိူဝ်ႈလဵဝ် လႆႈယူႇတႂ်ႈ ၸွမ်ပွင်သိုၵ်း မင်းအောင်လှိုင် မႃးယဝ်ႉ 5 ပီ၊ တေလႆႈသိုပ်ႇယူႇတႂ်ႈ ၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈ မင်းအောင်လှိုင် ထႅင်ႈလၢႆပီ၊ ၸွင်ႇတေတၼ်းတဵမ် ႁႃႈပီႁိုဝ်။ ဢမ်ႇၼၼ် ၸွင်ႇတေၵႃးႁႃႈပီၼႄႇ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽွင်းလူင် ၽၢႆႇၵူၼ်းၼုမ်ႇ လႄႈ ၽၢႆႇၼၢင်းယိင်း ဢၼ်မၼ်းၶူင်ၽွတ်ႈမႂ်ႇၼႆႉ ဝႃႈလႃးတေပဵၼ်တႃႇၶွၼ်ႈႁႅင်းပၼ် လွင်ႈသၢင်ႈဢႃႇၼႃႇမၼ်းယၢဝ်းယိုၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉလၢႆးၼေႇဝိၼ်းၵွႆးႁိုဝ်ၼႆ တေလႆႈပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်းယူႇယဝ်ႉ။
ၵွၼ်ႇပႆႇပဵၼ်ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၼၼ်ႉ ႁူဝ်ပဝ်ႈပႃႇတီႇသၢင်ႇသီႈ ပၢၵ်ႇလၢတ်ႈဝႆႉဝႃႈ ပေႃးပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈယဝ်ႉ ၶဝ်တေဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းပွင်သၢင်ႈ လွင်ႈငမ်းယဵၼ်၊ လွင်ႈမၢၵ်ႈမီး လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈဢွၵ်ႇႁႃလီၸွမ်းၵူႈမိူင်းမိူင်း ၼႆ မႃး။ ၵူၺ်းၵႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသၢင်ႇသီႈလူး၊ ၵွႆးပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမဢလ ဢၼ်ယူႇတီႈၵေႃႉလဵဝ် ၵုမ်းၵမ်ဝၵ်ႉငမ်ၵႅၼ်ႇၵႅၵ်းလႄႈ ဢၼႃႇၵၢတ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ဝဝ်းမူဝ်းဢိုတ်ႇဢၢတ်ႇလူင်ဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသၢင်ႇသီႈ ၸႃႉၸိူဝ်းပိူၼ်ႈမိူင်းၼွၵ်ႈ ဢမ်ႇသႂ်ႇသဵၼ်ႈ sanction ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈမႃးပႄႇ ဢမ်ႇသင်ၵေႃႈ ပိူၼ်ႈယင်းတေၸၢင်ႈလႅၵ်ႈႁူဝ်ၶေႃႈသေ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၵွၼ်ႇ၊ ၸိူင်ႉၼင်ႇမဢလ ဢၼ်ပႃးၼႂ်းသဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈလိူင်ႈၽိတ်းGenocide ၼႆႉ မိူင်းလႂ်တေၸၢင်ႈ လူတ်းယွၼ်ႇပၼ် sanction သေ မၵ်းမၼ်ႈသိုဝ်ႇသၢၼ်ၸွမ်း။ ပေႃးတင်းဝႃႈ ၵူႈမိူင်းမိူင်း ဢမ်ႇလူတ်းယွၼ်ႇ ပၼ် sanction ၼႆပႄႇ ၽၢႆႇမၢၵ်ႈမီးၵေႃႈ ႁိုဝ်တေ ၽုတ်းတိုၼ်ႇ ၸိုၼ်ႇလုၵ်ႉလႆႈ။ ၵွၼ်ႇပၼ်ႁႃၼမ်ႉမၼ်း မဵၼ်ပႆႇၵိူတ်ႇ ၵူၼ်းမိူင်းပေႃးယၢပ်ႇၵိၼ်းၼႃႇယဝ်ႉ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ်မႃး ယိင်ႈၶႅၼ်းထူၺ်ႈၸႂ်ၵပ်ႉႁႅင်းလေႃႇ။
ထႅင်ႈလွင်ႈ႞ ယႃႇၽူမ်ႈဝႃႈတေၶဝ်ႈဢွၵ်ႇတေႃႇ ၵူႈမိူင်းမိူင်း၊ တေႃႈၼင်ႇ ASEAN ၵွႆး ပိူၼ်ႈယင်းပႆႇ ယွမ်းႁပ်ႉ မၼ်း ၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းပၢင်ၵုမ်လူင်ၸိၵ်းၸွမ် ဢၼ်တေႁဵတ်း ၼႂ်းလိူၼ် May တေမႃးၼၼ်ႉသႄႈ။
ၵွပ်ႈၵွႆးပဵၼ်ပူဝ်ႇသိုၵ်းၵေႃႉၵဝ်ႇၵဝ်ႇ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈႁဵတ်းၸွမ်ပွင်ၸိုင်ႈလႄႈ ၸိူဝ်းမိူင်းၼပ်ႉထိုဝ်ၾိင်ႈပိူင်တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ႁိုဝ်တေၶႂ်ႈယွမ်းႁဵတ်းၵေႃႉလေႃႇ။ ၸင်ႇၼၼ် ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၸိူဝ်းတႂ်းမွင်းတေႃႇ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းၶူဝ်းႁႄႈၼႂ်းမိူင်းႁဝ်းၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇမီးၽႂ်လႂ်ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇသိုဝ်ႇသၢၼ် မၼ်း။ လိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေမီးၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းၶႄႇ၊ ဢိၼ်တိယ လႄႈ ရတ်ႉသျႃး ၸႃႉၸိူဝ်းပႂ်ႉသူၼ်ပဵဝ်ၵၢၼ်မိူင်းႁေ ဢဝ်ႁဵတ်းၶမ်းတၢႆတၢင် တႃႇၶဝ်ၼၼ်ႉၵွႆး။
ၵမ်းၼႆႉမႃး တႃႇဝႃႈတေသၢင်ႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေလႆႈၼပ်ႉၸင်ႈတူၺ်း ငဝ်းလၢႆးဢၼ်ပဵၼ်တေႉမီးတေႉၵွၼ်ႇ။ ပူဝ်ႇသိုၵ်းၵေႃႉၼႆႈ ၸွင်ႇမၼ်းလႅပ်ႈတေၶႂ်ႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇဢႃႇၼႃႇ၊ ၸွင်ႇမၼ်းတေမီးတၢင်းဢဵၼ်း ဢၢၼ်း တႃႇပိၼ်ႇပႅင်ႊလႅၵ်ႈလၢႆႈ။ တူၺ်းၸွမ်းတၢင်းႁဵတ်းမၼ်းၸိုင် တိုၼ်းတေဢမ်ႇႁတ်းယုမ်ႇၽႂ်လႂ်၊ ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈလွင်ႈ မၼ်းၵေႃႉၶႂ်ႈၵုမ်းၶႂ်ႈၵမ်သဵင်ႈသဵင်ႈလူး။ ၸင်ႇၼၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇဢႃႇၼႃႇမၼ်းတေမၼ်ႈၵိုမ်းၼႆႉ ၽိူဝ်ႇတေၸႅၵ်ႇတီႈယူႇပၼ်ပိူၼ်ႈသေ ငူပ်ႉငိဢုပ်ႇဢူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းၵူၺ်းၶႂ်ႈဢူးလိင်းပႃးလိင်းၸွမ်း ၸိူဝ်းထွမ်ႇသူပ်းဢဝ်ၵႂၢမ်းမၼ်းၼၼ်ႉသေ သၢင်ႈပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတွမ်ႈဢွၼ်ႇၵွႆး၊ ဢၼ်ၼႆႉ တူၺ်းတီႈမၼ်းတဵၵ်းၸူၼ်တၼ်းႁဵင်းၸွမ်ၸိုင်ႈ တီႈႁူဝ်ပဝ်ႈသၢင်ႇသီႈၼၼ်ႉႁေၵေႃႈ တၵ်ႉလႆႈသိုဝ်ႈသႅတ်ႉယဝ်ႉ။ ပိူဝ်ႈၼႆလႄႈ တႃႇဝႃႈမၼ်းတေဢွၵ်ႇၸႂ်ဢွၵ်ႇၶေႃး ပွင်သၢင်ႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်တေႃႇ ၸုမ်းၸၢဝ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉ ၵႃႈပေႉမၼ်း ၶႂ်ႈလၢတ်ႈလႃႈ တိုၼ်းဝႃႈဢမ်ႇၸၢင်ႈမုင်ႈမွင်း။ ၽၢႆႇ႞ၵေႃႈ ၸုမ်းၸၢဝ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉဢၼ်လႂ် တေယုမ်ႇယမ်ႁၼ်လီတေႃႇမၼ်းၵႃႈႁိုဝ်ၼႆ တေလႆႈပႂ်ႉတူၺ်းၵွၼ်ႇ။
တီႈၼႆႈ တေမီးၵႂၢမ်းထၢမ်ဝႃႈ ပေႃးမိူၼ်ၼၼ် ၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ တေလႆႈၵူမ်ႈႁူဝ်ပႅပ်ႉလိၼ်ယူႇၵႂႃႇ တႂ်ႈၽႃႇတိၼ် ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၶဝ်တေႃႇၸူဝ်ႈႁႃႉ ၼႆယူႇ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈသႄႈ၊ တေႃႈၼင်ႇ ပူဝ်ႇၼေႇဝိၼ်း ၶီႇၸိၵ်းၵိၼ်မိူင်းမႃး 26 ပီ ၵူၼ်းမိူင်းယင်းႁူမ်ႈၶွမ်ႈၶတ်း ပူတ်းပႅတ်ႈလႆႈယူႇ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် လွင်ႈၶွၼ်ႈႁႅင်းၽၢႆႇၵူၼ်းမိူင်း မီးပဵၼ်လၢႆပႃႈလၢႆၽၢႆႇ ၸၢမ်းႁႂ်ႈဝႃႈ ၽွမ်ႉသဵင်ပဵင်းပၢၵ်ႇၵၼ်တေႉၸိုင် တႃႇဢမ်ႇၶိုင်ၽိုၼ်ႉပႅတ်ႈလႆႈ ႁိုဝ်တေမီး၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိူဝ်ႇတေၸူဝ်းၽွမ်ႉၵၼ် ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်သမ်ႉၵုမ်ႇၵႂႃႇပႂ်ႉလွမ်ႉပၼ် ႁူဝ်ႉၶႅမ်းၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇပေႃးဝႃႈၼႆတႄႉ ၶၢဝ်း တၢင်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႆႉ တေသိုပ်ႇယိုၼ်းယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ထႅင်ႈယူႇဢေႃႈ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ