မိူင်းၵဵင်းတုင် ဢၼ်ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈဢွၵ်ႇသဵင်ဝႃႈ မိူင်းၸဵင်းတုင်ၼႆႉ ၼိုင်ႈပီလႂ်ၼိုင်ႈပွၵ်ႈ မီးပွႆးၶဝ်ႈၵၢတ်ႇၵဝ်ႇ ႁိုဝ်ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢတ်ႇၸဝ်ႈၾႃႉ ။ ႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇၾိင်ႈၼင်ႇထုင်းမႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ။ ပိူင်လူင်ၵေႃႈ ႁႂ်ႈတႆးၸိူဝ်းမႃးလုၼ်ႈလင် ႁူႉၸၵ်းၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ဝႃႈ ယၢမ်ႈမီးၸဝ်ႈမီးၸွမ်မႃးႁင်းၶေႃ ။ ႁႂ်ႈတွင်း ဢွင်ႈတီႈဢၼ်တႆးယၢမ်ႈၵႃႉယၢမ်ႈၶၢႆမႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ၼႆၼၼ်ႉသေ ၸတ်းပဵၼ်ဝၼ်းၶဝ်ႈၵၢတ်ႇၵဝ်ႇမႃးၵူႈပီ ။ ပီ 2026 ၼႆႉ ဝၼ်းၵၢတ်ႇၵဝ်ႇ ႁိုဝ် ၵၢတ်ႇၸဝ်ႈၾႃႉ ၵိုၼ်းၶွၼ်ႈလီ ယွၼ်ႉဝႃႈ မီးပၢင်ၽွၼ်ႉၵႃႈ ၼႄပႃးၾိင်ႈႁႆႇၾိင်ႈတိုင်ႈၾိင်ႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၵဝ်ႇဢၼ်ၵိုၵ်းမိူင်းၵဵင်းတုင်မႃးၼၼ်ႉပႃးဝႃႈၼႆ ။

ၵၢတ်ႇၵဝ်ႇ ၵဵင်းတုင်ၼႆႉ ငဝ်ႈငႃႇမၼ်း ပၵ်းယူႇႁိမ်း ၼႃႈဝတ်ႉၸဵင်းၸၼ် ႁိမ်းၽၵ်းတူပႃႇလႅင် ၽၵ်းတူၵဝ်ႇၵႄႇ ဢၼ်တိုၵ်ႉႁၵ်ႉသႃ ဢဝ်ၵုင်ႇဢဝ်မုၼ်မႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ။ သမ်ႉမီးႁိမ်းၸမ် ၶုမ်ၵုတ်းၸဝ်ႈၾႃႉလူင်လၢႆၸဝ်ႈ ဢၼ်ၶႅၼ်ႈဝႆႉ သေးတၢၼ်းဢွၼ်ႇလႄႈသေးတၢၼ်းလူင် ။ ၶေႃႈႁွင်ႉ သေးတၢၼ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လုၵ်ႉမႃးတီႈၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ – ပွင်ႇဝႃႈ ထႅဝ်ၵၢတ်ႇ ၵွပ်ႈမီး ၸၢဝ်းမၢၼ်ႈၼွင်လႄႈၸၢဝ်းပဢူဝ်းမႃးၶွၼ်ႈယူႇပွတ်းၼၼ်ႉၼမ် ၼႆ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ မႁႃမုင်ႉ (မိူင်းၸႄႈ) ယၢမ်ႈတႅမ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ။
ၼင်ႇႁိုဝ် ၾိင်ႈထုင်းႁိတ်ႈႁွႆးၼႂ်းဝဵင်းၵဵင်းတုင် ပေႃး တေဢမ်ႇႁၢႆၼၼ်ႉ ဝၼ်းတီႈ 10/03/2026 ၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းၵဵင်းတုင် ၸင်ႇႁူမ်ႈၵၼ် ၸတ်းဝၼ်းၵၢတ်ႇၵဝ်ႇ ႁိုဝ် ၵၢတ်ႇၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ၶွပ်ႈတဵမ် 639 ပီ ။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 4-5 ပီၼႆႉ ပီၼႆႉၵိုၼ်းၶွၼ်ႈ ၵူၼ်းသိုဝ်ႉၵူၼ်းၶၢႆၼမ် ။

ဝၼ်းတီႈ 9 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၵႃႉၵူၼ်းၶၢႆ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢွၼ်ၵၼ် ႁၢင်ႈႁႅၼ်းတီႈဝႆႉတီႈဝၢင်း သုမ်ႉသွင်း တႃႇဝၢင်းၶၢႆ ၵုၼ်ႇၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်း ပႃးၸဵမ် တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယမ်ႉၾိင်ႈၵဵင်းတုင် ။
ၶပ်းမၢႆၼႂ်းဝၼ်းၵၢတ်ႇၵဝ်ႇ ဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆး ၼႂ်းပီၼႆႉတႄႉၵေႃႈ လဵပ်ႈၶူဝ်းလူႇၶူဝ်းတၢၼ်း ၊ ၼႄၾိင်ႈၽွၼ်ႉၵႃႈ မွၵ်ႇတိၼ်မွၵ်ႇမိုဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈသင် ႁွင်ႉၵႂၢမ်းလူင်ဢၼ်ၵိုၵ်းၸၢဝ်းတႆးၵဵင်းတုင် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ သေႃး ၼႆၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႆ ၼုမ်ႇၸၢႆး ၵူၼ်းၵဵင်းတုင်ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ –

ပီၼႆႉတႄႉ ဢၼ်ႁႄႇၶူဝ်းတၢၼ်းၶႃႈဢေႃႈ ။ဢၼ်ၵႃႈၵေႃႈမီး ၊ ဢၼ်ႁွင်ႉသေႃးၵေႃႈမီးမႃးၶႃႈဢေႃႈ။ၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ သေႃးဢမ်ႇမီးၶႃႈ။ ပီၼႆႉ ႁဵတ်းၵျႃႉလိူဝ်သေၵူႈပီၶႃႈဢေႃႈ
တႄႇဢဝ် ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ၵၢင်ၼႂ်ၸဝ်ႉ 6 မူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵူၼ်းပိုၼ်တီႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇလူႇၵႂႃႇဝႆႈၶုမ်ၵုတ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ၊ တိူင်ႇၵဝ်ႇယွၼ်းသူး ႁႂ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၵတ်းယဵၼ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၊ ႁႂ်ႈၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉလူမ်ၸႂ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ – ၼႆ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈလၢတ်ႈ။

ၼႂ်းပၢင်ၵၢတ်ႇၵဝ်ႇပီၼႆႉ လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၵေႃႈ မီး ၸဝ်ႈၻဵတ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ် လၢၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉလူင်ၸဝ်ႈၵွၼ်းၵႅဝ်ႈဢိၼ်းထလႅင်း လႄႈ ၸဝ်ႈသူးရိၼ်း (ၸဝ်ႈၸူဝ်းလိၼ်း) ဢၼ်ပဵၼ်လၢၼ် ၸဝ်ႈၾႃႉ ၸဝ်ႈၼၢင်းတိပ်ႉထီးလႃး ၸဝ်ႈၽူႈၽွင်းငမ်းမိူင်းၵဵင်းတုင် ၶဝ်ၸဝ်ႈၵေႃႈ မႃးၶဝ်ႈႁူမ်ႈ။ ၸဝ်ႈၻဵတ်ႇလႄႈၸဝ်ႈသူးရိၼ်း ၶဝ်တင်းသွင်ၸဝ်ႈၼႆႉ ဢႃယုမီး 70 ပီပၢႆယဝ်ႉ – ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ပၢင်ၵၢတ်ႇၵဝ်ႇ လၢတ်ႈထႅင်ႈၼင်ႇၼႆ ။

ၽွၼ်းလီဢၼ်လႆႈတီႈၾိင်ႈပွႆးၶဝ်ႈၵၢတ်ႇၵဝ်ႇ တီႈမိူင်းၸဵင်းတုင်ၼႆႉ မီးဝႃႈ- (1) ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်း လုၼ်ႈလင်ၶဝ်လႆႈႁူႉၸွမ်း ၾိင်ႈထုင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇလႄႈ မီးၸႂ်သိုပ်ႇပႂ်ႉပႃးၽႄႈတိူၼ်းလႄႈ ႁႄႉ ၵင်ႈပႅင်းမႅတ်ႇဝႆႉၾိင်ႈထုင်းၵဝ်ႇ။ (2)ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်း ႁုၼ်ႈလင်ၶဝ် ၵိူတ်ႇမီးၸႂ်သတ်ႉထႃးၼိူဝ် ၶုၼ်မိူင်းတူဝ်ၵဝ်ႇသေ မီးၸႂ်ၶႂ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပိုၼ်းဝၢၼ်ႈပိုၼ်းမိူင်းၼမ်တိူဝ်းမႃး။ (3)ၵွပ်ႈၼႂ်း ပိုၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ- ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈ ၸႆးယၽုမ်း(တီႈလိၼ်ဢွင်ႇမၢၼ်/ ဢွင်ႇမျေႇ)ၼႆလႄႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်း ႁုၼ်ႈလင်ၶဝ် ၵိူတ်ႇမီးႁႅင်းၸႂ်သေ ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းတူဝ်ၵဝ်ႇမႃး။ ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၽွၼ်းလီဢၼ်လႆႈမႃးတီႈ ၾိင်ႈၶဝ်ႈၵၢတ်ႇၵဝ်ႇၼႆႉတင်းပိုၵ်းၼႆၼၼ်ႉယူႇ။

ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈၼႆႉသေ ၼၢင်းယိင်းၵူၼ်းၵဵင်းတုင်ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ –

မၼ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ၾိင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈယဝ်ႉၶႃႈၼႃႇၼေႃ ပေႃးဝႃႈ ဝၼ်းတီႈ 10 ပၢႆးၸဝ်ႉၼႆႉ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ်ၵႂႃႇ တၢင်ႇၿၢတ်ႇတၢင်ႇသွမ်း တိူင်ႇထိုင်ၸဝ်ႈ ဢၼ်တီႈလွၼ်ႇၵႂႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။ ပိူၼ်ႈၵႂႃႇတိူင်ႇႁေလႄႈ ႁႂ်ႈၶုမ်းၶွင်းဝၢၼ်ႈမိူင်းသေ ႁႂ်ႈၵတ်းယဵၼ်ပဵၼ်သုၵ်းၼႆၸိူဝ်းၼႆႉ ။ ၵူၼ်းထဝ်ႈၶဝ် ႁဵတ်း ႁဝ်းၵေႃႈ ႁဵတ်းၸွမ်းၼၼ်ႉၼႃႇ

ၼႂ်းပိုၼ်းတႄႉ မီးဝႆႉဝႃႈ – ၵၢတ်ႇလုၵ်ႈၼႆႉ မီးမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၸဵတ်းပၼ်းၽၵ်းတူ ႁိုဝ် ၸဝ်ႈသႅင်တေႃႇ ဢၼ်ၵိၼ်မိူင်း မိူဝ်ႈ ပီ 1350 – 1377 ။ ပဵၼ်ၶုၼ်ၶိူဝ်းႁိူၼ်းႁေႃၶမ်းၵဵင်းတုင် ဢၼ်ႁွင်ႉၵၼ်ဝႃႈ ၶိူဝ်းႁိူၼ်းမင်းရၢႆး ၵေႃႉထူၼ်ႈ 6 ။
ဢွင်ႈတီႈၵၢတ်ႇၵဝ်ႇၼႆႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် ဢွင်ႈတီႈတပ်ႉသိုၵ်းၸၢဝ်းယူၼ်း ဢၼ်ၸၢင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ပူႇမွၼ်ႇတႆးၶိုၼ် ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၵဵင်းတုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ။ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈဢၼ် ၶဝ် ဢွင်ႇပေႉသိုၵ်းသေ မႃးပၵ်းယူႇဝႆႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ ၵႂၢမ်းၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈလၢတ်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈၸႆႊယၽူမိ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ တီႈပေႉသိုၵ်း ။ ၵူၼ်းပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉတႄႉ ဢွၼ်ၵၼ်သူင်ႁွင်ႉၸွမ်းမၢၼ်ႈဝႃႈ ဢွင်ႇမျေႇ ။

ဢွင်ႈတီႈလိၼ်ဢွင်ႇမၢၼ်ၼႆႉ တင်ႈဢဝ်ပၢၼ်ၸဝ်ႈၸဵတ်းပၼ်းၽၵ်းတူ- မႃး ၵူႈပၢၼ်ပၢၼ်၊ မိူဝ်ႈ သိုၵ်းႁၢၼ်ၶဝ်တေဢွၵ်ႇၼႃႈသိုၵ်းၸိုင် လႆႈဢွၼ်ၵၼ်မႃးယင်ႉၼွၼ်းတီႈ ၼႆႈသွင်သၢမ်ၶိုၼ်းယဝ်ႉ ၸင်ႇသိုပ်ႇဢွၵ်ႇၵႂႃႇ ၼႃႈသိုၵ်းဝႃႈၼႆဝႆႉ။ လၢႆးၵၢၼ်တၢင်ႇပၼ်ၸၼ်ႉၵၢၼ်(ၶိုၼ်ႈယူသ်ႉ-Rank)တီႈၶုၼ်ၼၢႆး ဢမၢတ်ႈ ၶုၼ်သိုၵ်း ၶုၼ်ႁၢၼ်ၶဝ်ၵေႃႈ မႃးၸတ်းႁဵတ်းတီႈလိၼ်မျၢတ်ႈ ၸႆးယၽုမ်း ၼႆႉၼင်ႇၵၼ်ၼႆယူႇ။

ၸွမ်းၼင်ႇ မႁႃႇမုင်ႉမိူင်းၸေႊ ယၢမ်ႈတႅမ်ႈဝႆႉတႄႉ ၼႂ်းပီၶရိသ်ႉတ် 1387 ၼၼ်ႉ မီးပွၵ်ႈၼိုင်ႈၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း (ၸဝ်ႈသႅင်တေႃႇ) လူဝ်ႇဢွၵ်ႇတၢင်းၵႂႃႇမိူင်းၸဵင်းသႅၼ် (ၼႂ်းမိူင်းထႆးပွတ်းၼိူဝ် မိူဝ်ႈလဵဝ်)လႄႈ လႆႈဢွၼ်ဢဝ် ဢမၢတ်ႈတင်းလၢႆ မႃးလိုဝ်ႈသဝ်းဢဝ်မင်ၵလႃ တီႈ ၸႆးယၽုမ်း(တီႈဢွင်ႇမျေႇ) ဢၼ်ပဵၼ်ၵၢတ်ႇဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇမိူင်းတီႈၼႆႈ တႃႇသၢမ်ဝၼ်းသၢမ်ၶိုၼ်း ၸွမ်းၼင်ႇၾိင်ႈထုင်းမီး။ ႁဵတ်းတင်းပွႆးလၢမ်းမူၼ်ႈသိူဝ်းထႅင်ႈၼႆယူႇ။

ဢွင်ႈတီႈၼႆႈ ယၢမ်ႈပဵၼ် တီႈ ဢၼ် ၸဝ်ႈၸိၵ်းၸွမ်ၼႂ်းတႆးၽွင်းၼၼ်ႉ မႃးၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၶိုၼ်ႈထၢၼ်ႈပၼ်ၵၼ်လႄႈသင် ၸႅၵ်ႇမႅင်ႇၼႃႈတီႈပုၼ်ႈၽွၼ်းၵၼ် တႃႇ ပၼ်ႇၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း ဝၢၼ်ႈ ဢိူင်ႇ မိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉ ၼႆၸိူဝ်းၼႆႉ။
ၸွမ်းၼင်ႇ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၵႆႉတူၵ်ႇသမ်ႉလၢတ်ႈၵၼ်တႄႉ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢၼ်ႁူႉၵၼ်ဝႃႈ ၸဝ်ႈၸဵတ်းပၼ်းၽၵ်းတူ ၼၼ်ႉ လိုမ်းယုၵ်ႉၸၼ်ႉလႄႈပၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း ဢမၢတ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ မီးလွင်ႈဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼိူဝ်ၵၼ်။

ဢမၢတ်ႈၵေႃႉၼၼ်ႉ ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ လၢဝ်းယွမ် ။ ဢမၢတ်ႈလၢဝ်းယွမ်ၼႆႉ ယိၼ်းၸႂ်လဵၵ်ႉၶေႃးၶူမ်ၼႃႇသေ ၸင်ႇဢဝ်မိတ်ႈတႅင်းပၼ် ၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ၼွၼ်းၽေးၵႂႃႇၼႂ်းၵၢင်ၵၢတ်ႇၼႆႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ဢမၢတ်ႈလႄႈလုၵ်ႈၼွင်ႉပွင်ႈပၢႆတင်းၼမ် ဢွၼ်ၵၼ် တီႉၺွပ်း ဢမၢတ်ႈလၢဝ်းယွမ်ၼၼ်ႉသေ ပၼ်တၢင်းၽိတ်း ၶႃႈႁႅမ်တၢႆပႅတ်ႈတီႈၼၼ်ႈၵမ်းလဵဝ် ၼႆယူႇ။

ၶၢပ်ႈတူဝ် ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းလႄႈ ဢမၢတ်ႈလၢဝ်းယွမ်ၼၼ်ႉ ဢဝ်ၾင်ၵိုၵ်းဝႆႉၵၢတ်ႇၵဝ်ႇၼၼ်ႉလႄႈ ႁိုင်ႁီးမႃး ၵူၼ်းလုၼ်ႈလင် ဢဝ်ပဵၼ်တီႈၼပ်ႉယမ်ဝႆႈသႃ ၼင်ႇႁေႃၸဝ်ႈဝၢၼ်ႈၸဝ်ႈမိူင်း ။ ၵမ်ႈၼမ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တႃႇႁႄႉၵင်ႈၽေးၶဵၼ်ၵူႈပိူင်။
ဝၼ်းၶဝ်ႈၵၢတ်ႇၵဝ်ႇၼႆႉ လိူၵ်ႈဝၼ်းၵၢတ်ႇတဝ်ႇၵဵင်းတုင် မႅၼ်ႈၼႂ်းလိူၼ်သီႇလွင်ႈ (တႆးတႂ်ႈ)ၵူႈပီ (တေမႅၼ်ႈလိူၼ် ႁႃႈလွင်ႈတႆးၶိုၼ်ၵူႈပီ) ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ လိူၵ်ႈၸတ်း ဝၼ်းၵိၵ်ႈ (1-3-5-7 ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႇၵႂႃႇ ) ၊ ဢမ်ႇလိူၵ်ႈဝၼ်းၵူႈ (မိူၼ်ၼင်ႇ 2-4-6-8 ၶိုၼ်ႈၵႂႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ ဢမ်ႇဢဝ်) ။

လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ လိူၵ်ႈႁဵတ်းၵၢတ်ႇ ဝၼ်းၵိၵ်ႈၼၼ်ႉ ဢၼ်ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈတီႈသုတ်းၵေႃႈ ယွၼ်ႉယၢမ်ႈမီးပိုၼ်း ၶုၼ်လႄႈၶႃႈ တၢႆၵူႈၵၼ် ဢွင်ႈတီႈၼႆႈ လႄႈ ဢမ်ႇလိူၵ်ႈဝၼ်းၵူႈ ၼႆ တၢင်းႁၼ်ထိုင် မႁႃႇမုင်ႉမိူင်းၸေႊတႄႉ လၢတ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ။
ပွႆးၶဝ်ႈၵၢတ်ႇၵဝ်ႇၼႆႉ လႆႈတၢင်ႇၽိူၼ်ၶူးႁေႃ သိူဝ်ႈမိူင်း(ႁေႃတေးဝလႃး) ဢၼ်မီးၼိူဝ်ႉပႃ၊ မၢၵ်ႇမႆႉႁူဝ်မၼ်းလႄႈတင်းလဝ်ႈၶဝ်ႈၼမ်ႉ (8) ၽိူၼ်ထိုင် (12) ၽိူၼ် လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆ။