ၽွင်းပၢၼ် 1962 ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ  ပေႃးတူၵ်ႇထိုင် Federal ၾႅတ်ႊတရႄႊ မႃးၼႆ ႁဵတ်းသင် ၽူႈတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်မိူင်းၶဝ် လႆႈယူႇယၢပ်ႇ ၊ ႁဵတ်းသင်လႄႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ၼိူဝ် ၾႅတ်ႊတရႄႊ ၊ ၾႅတ်ႊတရႄႊၼႆႉ တီႈပွင်ႇငဝ်ႈငႃႇမၼ်းသမ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈသင်တႄႉတႄႉ  ၼႆၼၼ်ႉ ၸၢႆးသႂ်ၸိုၼ်ႈမိူင်း တေႁၢႆးငၢၼ်းၼႄပၼ်ၵႂႃႇၶႃႈဢေႃႈ ။

“ သင်ဝႃႈ ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်း ၶဵင်ႈႁႅင်းတႄႉ ဢၢင်ႈတေဢမ်ႇၶႂ်ႈဢုပ်ႇၸွမ်းယဝ်ႉ ။ ၽိူဝ်ႇထိုင် ၶမ်ႈ ဝၼ်းတီႈ 11 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇမီးလွင်ႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်သေ တႅမ်ႈဝႆႉပိူင်ယုၵ်းယၢင်ႇ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်။ ထိုင်မႃး ဝၼ်းတီႈ 12 ၼႆႉ ၸင်ႇလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၵၼ် ” ၼႆ ဢူးသူၺ်ႇဢူင်း ၵေႃႉဢၼ်ႁွတ်ႈထိုင် ၼႂ်းပၢင်လူင်းလၢႆးမိုဝ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး ၶၢဝ်းတၢင်း 70 ပီပၢႆၼၼ်ႉ  ယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ။ 

ၼႂ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ ပၢင်လူင်ၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉ 9 ၶေႃႈ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်တူၵ်ႇဝႆႉၵမ်းသိုဝ်ႈၵေႃႈ တေပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ဝႃႈ ဝၢႆးလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းယဝ်ႉ ႁႂ်ႈမီးတူဝ်တႅၼ်းၵူၼ်းမိူင်းသၼ်လွႆလႄႈ မိူင်းတူင်ႈပဵင်း ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်လႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းဝႆႉတႄႉ တူဝ်တႅၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸူဝ်ႈၵၢင်မၢၼ်ႈ ၸွမ်ႁၢၼ်ဢွင်ႇသၢၼ်း ၊ တူဝ်တႅၼ်းၵေႃႇမတီႇတႆး ပႃးဝႆႉ 12 ၵေႃႉ ၼပ်ႉပႃးၸဝ်ႈၶမ်းသိူၵ်ႈ(ၸဝ်ႈသူၺ်ႇတႅၵ်ႈ) ။ တူဝ်တႅၼ်းၵေႃႇမတီႇၶၢင် ပႃး 5 ၵေႃႉၼပ်ႉပႃး သမႃႊတူႊဝႃႊ သိၼ်ႇဝႃးၼွင်ႇ ။တူဝ်တႅၼ်းၵေႃႇမတီႇၶျၢင်း ပႃး 3 ၵေႃႉ။

လူင်းလၢႆးမိုဝ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် ပႆႇတၼ်းတဵမ်ပီ ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 1947 ယဝ်ႉတူဝ်ႈ ။ ထိုင်မႃး 1948 လိူၼ်ၵျၼ်ႊၼိဝ်ႊရီႊ ဝၼ်းတီႈ 4 ၼၼ်ႉ လႆႈမိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်။

ဝၢႆးသေ လႆႈမိူင်းလွတ်ႈလႅဝ်းၸွမ်းမၢၼ်ႈ 10 ပီယဝ်ႉၼၼ်ႉ ဢိင်ၼိူဝ် ၶေႃႈတူၵ်းလူင်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် ဢၼ်ပႃးဝႆႉဝႃႈ ပေႃးႁိုင်ထိုင် 10 ပီ သင်ၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၸိုင် မီးသုၼ်ႇတႃႇတၢင်ႇလၢတ်ႈလႆႈ ၼႆၼၼ်ႉသေ ၽူႈတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်မိူင်းၶဝ် ဢွၵ်ႇသဵင်လၢတ်ႈၸႃၵၼ်မႃးၼမ်။

ယၢမ်းၽွင်းၼင်ႇၼၼ် ၸွမ်ၸိၵ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢူးၼေႇဝိၼ်း ၵေႃႉဢၼ် ဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် ၾႅတ်ႊတရႄႊ လႄႈ ဢမ်ႇႁူႉတီႈပွင်ႇ တီႊဢူဝ်ႊရီႊၵၢၼ်မိူင်းလီငၢမ်းၼၼ်ႉသမ်ႉ ဢဝ်တီႈပွင်ႇႁင်းၵူၺ်းမၼ်းဝႃႈ ၾႅတ်ႊတရႄႊဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ လွင်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ၊ သင်ယွမ်းႁပ်ႉၸႂ်ႉပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊၼႆ ၸိုင်ႈမိူင်းတေတႅၵ်ႇယၢႆႈလႅဝ်ၽႅဝ်ႉသေ ဝၢၼ်ႈမိူင်း တေတူၵ်းလုၵ်းတူၵ်းလဝ် ၼႆသေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းပႅတ်ႈ မိူဝ်ႈပီ 1962 ။

“ လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢၼ်ပွင်ႇၸႂ်ဝႆႉၼႆႉ မီးယူႇ 3  လွင်ႈ။

1. Unitary  ပိူင်ၵေႃႇတင်ႈမိူင်းသုၼ်ႇလဵဝ်
2. Federal ပိူင်ၵေႃႇတင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်
3.  Confederation ပိူင်ၵေႃႇတင်ႈမိူင်းဢၼ်ဢၢင်ႈၸိုဝ်ႈပိူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်

တီႈပွင်ႇ Confederation လႄႈ Federation ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပွင်ႇၸႂ်လေႃးလႄးၵၼ်ဝႆႉ ။ ဢၼ်ႁဝ်းၶႂ်ႈလႆႈၼႆႉ ပဵၼ် Federation ။ Federation ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်မူႇပိူင်ဢၼ် တေလႆႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် တင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင် ။

Confederation ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉသမ်ႉ သင်တူၵ်းလူင်းလႆႈၸႂ်ၵၼ်ၵေႃႈ ၸတ်းပွင်ၵႂႃႇ ၊ သင်ဢမ်ႇတူၵ်းလူင်းလႆႈၸႂ်ၵၼ်ၵေႃႈ ယူႇၽႂ်မၼ်းယူႇမၼ်း ၊ ႁဝ်းသမ်ႉ ဢမ်ႇၶႂ်ႈလႆႈၸိူင်ႉၼႆ ” – ၼႆသေ ၽူႈၼမ်းၸၢဝ်းမွၼ်း ၼၢႆႇငူၺ်ႇတဵင်း ၵေႃႉဢၼ်ၶိုတ်းပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢူးၼူႉတင်း ပၢၼ်ၸွမ်ၸိၵ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၼေႇဝိၼ်းယိုတ်းမိူင်းၼၼ်ႉ လၢတ်ႈတၢင်းႁၼ်ထိုင် ၼိူဝ် ၾႅတ်ႊတရႄႊ ၼင်ႇၼႆ။

ၵူၼ်းတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်မိူင်း ၸိူဝ်းဢၼ်ၶိုတ်းၼႃႈႁၼ်လင်ၶဝ် မွၵ်ႈဢႃယု 90 ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ႁတ်းလၢတ်ႈလွင်ႈၼႆႉ ယူႇသေတႃႉ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢႃယု မွၵ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ 60-40 ၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇသူႈႁတ်းလၢတ်ႈၵၼ်။ ဢၼ်ႁၢင်ႈႁၢႆႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယၢမ်ႈတူၵ်ႇတၵ်ႉဢွၵ်ႇသဵင်ၾႅတ်ႊတရႄႊ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇဢွၵ်ႇသဵင်သင်။

 တီႈပွင်ႇ ၾႅတ်ႊတရႄႊ ၼႆႉ ၸိူဝ်းဢၼ်ဝႃႈ ပဵၼ်ပိူင်ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼႆၵေႃႈမီး ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လၢတ်ႈလွင်ႈၾႅတ်ႊတရႄႊ ၵေႃႈယဝ်ႉ ဢမ်ႇလၢတ်ႈၵေႃႈယႃႇ ဢၼ်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈပဵၼ်တႄႉ ပဵၼ်ပိူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ။ သင်ပဵၼ်ၼၼ်မႃး ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူႈၶိူဝ်းတေမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်လႄႈ တေတိူဝ်းပွင်ႇၸႂ်ၵၼ်မႃးတဵမ်ထူၼ်ႈ ။  ပိူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လၵ်းလၵ်းၵေႃႈ တႃႇၸႅၵ်ႇမႅင်ႇဢႃႇၼႃႇ 3 ပိူင် ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ၶိုင်ပွင်ႁဵတ်းၸွမ်းၼင်ႇပိူင်ၼႆႉတႄႉတႄႉၸိုင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၵေႃႈ တေမီးလွင်ႈႁၢၼ်ႉၸႂ်မႃး ။ တေဢမ်ႇဝူၼ်ႉထိုင် လွင်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇႁိုဝ် ဢမ်ႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ။ ပေႃးတူၺ်းငဝ်းလၢႆးမိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ ငဝ်းလၢႆးဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်း ဢမ်ႇထိုင်ၶၵ်ႉတွၼ်ႈၼၼ်ႉလႆႈၵမ်းလဵဝ် ” – မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး လၢႆသိပ်းပီၼၼ်ႉ ႁူဝ်ပဝ်ႈၵေႃႇမတီႇၾႅတ်ႊတရႄႊ ၵေႃႉဢၼ်ယၢမ်ႈပဵၼ်ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ KIO ၻွၵ်ႊတိူဝ်ႊတူႊၵျႃႇ ယၢမ်ႈလၢတ်ႈတူဝ်ထူပ်းၼင်ႇၼႆ ။ မၼ်းၸၢႆးၼႆႉ ၼၵ်းၸႂ်တႃႇတေလၢတ်ႈလွင်ႈၾႅတ်ႊတရႄႊယူႇသေတႃႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းတူင်ႉၼိုင်ၵၢၼ်မိူင်းၸိူဝ်းဢႃယု 60 ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။

” ပေႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊၸိုင် ပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈလၢတ်ႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ပိူင် တႃႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈလၢတ်ႈလွင်ႈၾႅတ်ႊတရႄႊၼၼ်ႉ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးသုၼ်ႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ တိုၵ်ႉမီး 3 ၸိုင်ႈမိူင်းၵူၺ်း။ သူဝ်ႊပီႊယႅတ်ႉယူႊၼီႊယၼ်ႊ ၊ ယူႇၷူဝ်ႊသလႃႊဝီႊယႃႊ လႄႈ ပႃးမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ( ဢၼ်ယၼ်ၼိူဝ်ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်ဢၼ်ဝႃႈ ပေႃး 10 ပီတဵမ် ၸၢင်ႈၽၢတ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈ ၼႆၼၼ်ႉ ) ။

မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းဢမေႊရိၵၼ်ႊ ၊ ဢိၼ်ႊတီႊယိူဝ်ႊ ၊ ဢေႃႊသတြီႊယိူဝ်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸႂ်ႉပိူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၾႅတ်ႊတရႄႊ ယူႇသေတႃႉ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇတႃႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ ။ သင်လဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊၵၢၼ်မိူင်းၸိုင် ပေႃးပဵၼ်ပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊၸႅတ်ႇၸၢင်ႇ တေလႆႈႁၼ်မီးယူႇ 2 လွင်ႈ ။

1)ပိူင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင် (ပိူင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်)လႄႈတင်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸႄႈဝဵင်းတၢင်ႇဢၼ် ။ 2) မီးလွင်ႈမႅင်ႇၸႅၵ်ႇ ဢႃႇၼႃႇၵၼ် ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၾၢႆႇၸတ်းပွင်ပၵ်းပိူင် ၊ ၾၢႆႇၽွင်းငမ်း လႄႈ ၾၢႆႇတႅပ်းတတ်းတြႃး ၸိူဝ်းၼႆႉ  တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင်ၵေႃႈမီး တီႈၸႄႈဝဵင်းၽႂ်မၼ်းၵေႃႈ မီး။ ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ တေမီးပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းဢၼ်လဵဝ်ၵူၺ်း ဢၼ်တေသုင်လိူဝ်ပိူၼ်ႈ လႄႈ ဢၼ်မီးဢႃႇၼႃႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈ။

ပေႃးလၢတ်ႈငၢႆႈငၢႆႈၵေႃႈ ၾႅတ်ႊတရႄႊ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ သုၼ်ၵၢင်မၼ်းၵေႃႈ မီးဝႆႉဢႃႇၼႃႇ ၊ ၸႄႈမိူင်းႁိုဝ်ၸႄႈဝဵင်းၵေႃႈ မီးဢႃႇၼႃႇ ၊ သုၼ်ၵၢင်လႄႈ ၸႄႈမိူင်း ႁူမ်ႈၵၼ်သေ မီးဝႆႉ ဢႃႇၼႃႇ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ။ ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ ၾႅတ်ႊတရႄႊဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ဢၼ်မီးဢႃႇၼႃႇလၢႆဢၼ်ႁူမ်ႈႁႅင်းၵၼ်ဝႆႉ။ ပေႃးလၢတ်ႈထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ၾႅတ်ႊတရႄႊၼႆႉ ပဵၼ်ပိူင်ဢၼ် တေၽေႃႇၼမ်ႉၼႄတူဝ်ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းပိူင် ႑ ၊ပေႃးဢဝ်ပၵ်းပိူင်ဝႃႈၵေႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင်လႄႈ ၸႄႈမိူင်း လႆႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇဢႃႇၼႃႇၵၼ် ၼၼ်ႉယဝႅႉ ” – တူဝ်တႅၼ်းသၽႃး တီႈဝဵင်းတိၼ်ႇၵၢၼ်းၵျုၼ်း  ဢူးတဵင်းၺုၼ်ႉ ပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ၾႅတ်ႊတရႄႊ ဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

ပေႃးမႃးတူၺ်း ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢႃယု 40 ၸိူဝ်းၼႆႉသမ်ႉ တေ ႁၼ်ထိုင်ၼိူဝ်ၾႅတ်ႊတရႄႊဝႆႉ ပဵၼ်ဝႆႉၸိူင်ႉႁိုဝ်။ ၸွင်ႇတေမိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်လၢတ်ႈမႃး။

“ ဝၢႆးသေ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ ၾႅတ်ႊတရႄႊဢွၵ်ႇမႃးယဝ်ႉ ပၼ်ႁႃၵေႃႈ ၵိူတ်ႇမီးမႃးၸွမ်း ။ တီႈတႄႉမၼ်း လွၼ်ႉၵႅၼ်လွၼ်ႉမွၼ်းမၼ်းပဵၼ်သင် ။ သင်ဝႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးဢဵၼ်ႁႅင်းၼင်ႇၵၼ် ၊ ၵူၼ်းမိူင်းၼင်ႇၵၼ် လႆႈဢုပ်ႇဢူဝ်းလွတ်ႈလႅဝ်း ၊ ပၼ်တၢင်းႁူႉၵၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းၸိုင် ၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ ၾႅတ်ႊတရႄႊ ၼႆၼၼ်ႉ တေၸၢင်ႈပဵၼ် ဢၼ်လီတူၵ်းၸႂ်ၽူင်ႉတိုၼ်ႇ ႁိုဝ် ။

တႃႇတေမီးမႃးၶေႃႈထတ်းသၢင် ၶေႃႈၸီႉၸမ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ လူဝ်ႇမီးသုၼ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် ။  ဢၼ်ႁၼ်ယူႇၼႆႉသမ်ႉ ၾႅတ်ႊတရႄႊဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ႁၼ်ဝႃႈတႃႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼႆၵူၺ်း ။ ၽွင်း မီးလွင်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢွၵ်ႇဝႃႈ တေၶွတ်ႇၽွတ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး ၼႆၼၼ်ႉ ယူႇတီႈၸုမ်းၸိူဝ်းဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၵၼ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလၢတ်ႈပႃးဝႃႈ “ဢမ်ႇဝႃႈၼႂ်းတွၼ်ႈလႂ်ၶၵ်ႉလႂ်ၵေႃႈယဝ်ႉ တၵ်းတေဢမ်ႇလႆႈၽၢတ်ဢွၵ်ႇၸိုင်ႈမိူင်း” – ဝႃႈၼႆမႃး ။ တေႃႈၼင်ႇ ပႃႇတီႇၼူၵ်ႉယုင်း ဢၼ်ယၢမ်ႈဢွင်ႇပေႉမႃး မိူဝ်ႈ 1990 ၼၼ်ႉ ယင်းဢွၵ်ႇပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼင်ႇၼၼ် ။

ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းႁဝ်း တေလႆႈမႃးၵူဝ်လွင်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၸိူင်ႉၼၼ်။ ၵိုင်ႇလီ ပၵ်းၸႂ်တီႈတွၼ်ႈဢၼ် ဝႃႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းမိူင်း တေႁဵတ်းႁိုဝ်လႄႈ လႆႈလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႆၼၼ်ႉၵူၺ်း ။ ၵိုင်ႇလီၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပႅတ်ႈ တႃႇပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇ ပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ ။ ” – ၵူဝ်ႇၵူဝ်ႇၵျီး ၽူႈၼမ်းလုၵ်ႈႁဵၼ်း ပၢၼ် 88 ၼၼ်ႉ  ယၢမ်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ ဢုပ်ႇလွင်ႈၾႅတ်ႊတရႄႊ မႃးမိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ၺႃးတီႉၺွပ်းၵုမ်းၶင်ယူႇတႃႇသေႇလႄႈ ၽူႈမီးတၢင်းႁူႉၵဵဝ်ႇၵပ်းလွင်ႈမိူင်းတႆးလီငၢမ်း ဢူးသူၺ်ႇဢူင်း တႄႉ လၢတ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ –

“ ဝၢႆးသေ ႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၺႃးဢဝ်လိူင်ႈယဝ်ႉ လႆႈႁဵတ်းပၢင်သပ်းၸႅင်ႈၶၢဝ်ႇ ။ ဢၼ်ၶဝ်ပၼ်ၶေႃႈဢၢင်ႈတႄႉဝႃႈ  ၵူဝ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၵူၼ်ႇပင်း လႄႈ ၸင်ႇတီႉၺွပ်း ။  မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၾႅတ်ႊတရႄႊဢၼ်ဝႃႈၼႆ လွင်ႈႁပ်ႉႁၼ်ၽႂ်မၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ။ ၵႃႈၶႂ်ႈဢဝ် 8 ၸႄႈမိူင်းသေၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉၵေႃႈယဝ်ႉ ဢဝ် 80 ၸႄႈမိူင်းသေ ၶွတ်ႇၽွတ်ႈဝႆႉၵေႃႈယဝ်ႉ ႁဝ်းတႄႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးလႄႈ ၶႂ်ႈလႆႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ၊ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ ပႃးၼႂ်းၸႄႈမိူင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ၸင်ႇတေပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇလႆႈ ၸင်ႇတေမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်း ၵၼ်တင်း ၸႄႈမိူင်း 7 မိူင်းၼၼ်ႉ။

ပေႃးတူၺ်း ပိူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် 1947 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢၼ်မၢၼ်ႈယိုင်ႈယႂ်ႇဝႆႉ ။ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယဝ်ႉ ။ ပဵၼ်ပိူင်မိူင်းသုၼ်ႇလဵဝ်ၵူၺ်း ၊ တေႃႉတႄႉ ဢၢင်ႈၸိုဝ်ႈပိူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၵူၺ်း။ ပဵၼ်ပိူင်ဢၼ် ပႃႇတီႇလဵဝ် ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၵေႃႉလဵဝ် ၵုမ်းမိူင်းၵူၺ်း။ ဢၼ်ႁၼ်ၸႅင်ႈယူႇၵေႃႈ ပဵၼ်ပိူင်ဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၵုမ်းမိူင်းဢၼ်ဢၢင်ႈၸိုဝ်ႈမိူင်းႁမ်ႈတုမ်ၵူၺ်း ဢမ်ႇၸႂ်ႈပိူင်မိူင်းဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ” – ဝႃႈၼႆ။

ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ ပေႃးမႃးတူၺ်း ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၾႅတ်ႊတရႄႊ ၼႆၸိုင် ၽွင်းမိူဝ်ႈပၢၼ် 1962 ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေဢွၼ်ၵၼ် ထၢင်ႇတႂ်ႈထၢင်ႇၼိူဝ်ၵၼ်မူတ်း ။ ဢိင်ၼိူဝ် သိုဝ်ႇတူင်ႇၵူၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းၵူၼ်းမိူင်းတိုၵ်ႉဢေႇၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၼ်ႁႃယႂ်ႇၵႂၢင်ႈမႃး။

မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ပၼ်ႁႃၼမ်ၸိူင်ႉၼႆလႄႈ ဢူးထုၼ်းမျိၼ်ႉ တွင်ႇၵျီး ၸင်ႇတင်ႈႁူဝ်ၶေႃႈ ဢၼ်ဝႃႈ ပြည်ထောင်စုတွင်းမှ တန်းတူသောရှမ်းပြည် ၼႆၼၼ်ႉသေ လၢတ်ႈပႃးဝႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ တႃႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ ယူႇႁင်းၶေႃ ၊ ပဵၼ်တႃႇ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼႅၼ်ႈၼႃ သေ မီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ” – ဝႃႈၼႆ ။

ၵၢပ်ႈယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၵေႃႈၼမ်လိူင်ႇ ၊ ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ မီးၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉမႃးၼမ်လႄႈ ပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ်ၾႅတ်ႊတရႄႊ ၵၼ်မႃးၼမ်မႃး ။ ဢၼ်ထုၵ်ႇလီ သႂ်ၸႂ်ဝႆႉၼၵ်းတႄႉ သင်ဝႃႈ တေဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်လွင်ႈ ၾႅတ်ႊတရႄႊ မႃးၵေႃႈ ဢမ်ႇသွၼ်ႇပႃးလွင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢမ်ႇလႆႈ ၊ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ် တူၵ်းၶွၵ်ႈၵၢၼ်မိူင်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵိုင်ႇလီ ပွႆႇလွတ်ႈၵူႈၵေႃႉသေ ဢဝ်ၵၢၼ်မိူင်းၵႄႈလိတ်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ၸင်ႇတေပဵၼ်ၵၢၼ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းဢၼ် ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းပဵၼ်ထမ်း – ၼႆ လုင်းၸၢႆးလဵၵ်ႉ ၽူႈၶၢၼ်ပၢၵ်ႇပႃႇတီႇႁူဝ်သိူဝ်ၵေႃႉၵဝ်ႇ ယၢမ်ႈလၢတ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ လႆႈ ဢဝ်ၶေႃႈမုၼ်းလႄႈ ပိၼ်ႇၽႃႈသႃႇမႃး တီႈ ၼႂ်းပပ်ႉ ၵွၼ်းၶေႃ မၢႆ 230 ပီ 2007 ၼႃႈလိၵ်ႈ  36 37 38 ၼၼ်ႉ ၶႃႈဢေႃႈ။