ၸုမ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸၢဝ်းၶူဝ်းဢၼ်ဝႃႈၼႆႉပဵၼ် ၶိူဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ယူႇႁူမ်ႈၵၼ် ဢိင်လူၺ်ႈငဝ်ႈပိုၼ်ႉထိၼ်ႇထၢၼ်တီႈယူႇ တီႈၾင်ႁူၵ်ႈၾင်ႁႄႇ ပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႈ ႁိုဝ် ၶိူဝ်းငိူၼ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းႁူမ်ႈၵၼ်ပဵၼ်ၼိုင်ႈလဵဝ်။  လူၺ်ႈၽႃသႃ ၵႂၢမ်း လၢတ်ႈ ၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵၢၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်းမႃး ၼႂ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်းလဵဝ်ၵၼ် မၢင်ၸိုင်ႈ မိူင်းၵေႃႈ မီးလွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆ ၵၢၼ်ယူႇႁူမ်ႈၵၼ် ဢၼ်မီးၶိူဝ်းၵူၼ်းလၢႆၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ။

ၽႅၼ်ႇလိၼ်ပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ  ပဵၼ်တီႈယူႇထင်သဝ်း မုၵ်ႉမူႇၶိူဝ်းၵူၼ်း လၢႆသၢႆလိူတ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း။  လူၺ်ႈ ၵၢၼ်ဝူင်ႇဝွၵ်ႇထိုင်ပိုၼ်ႉထၢၼ်တီႈၵိူတ်ႇပဵၼ် တီႈၾင်ႇႁူၵ်ႈၾင်ႁႄႇမႃးတင်ႈတႄႇပူႇမွၼ်ႇၼၢႆးယႃႈ မႃးလၢႆၸုပ်ႈပၢၼ် ။  ၸဵမ်ၶိူဝ်းႁိူၼ်း လႆႈဢွၼ်ၵၼ် ႁၵ်ႉသႃမႅတ်ႇပႅင်းပႂ်ႉပႃး ၽႅၼ်ႇလိၼ်တီႈၵိူတ်ႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇ  လႄႈၽူႈလႂ်ၽႂ် ၵေႃႉလႂ် ၵေႃႉၼိုင်ႈ ဢမ်ႇမီးသူၼ်ႇယႅၵ်ႈဝႅင်ႇၽႄၵၼ်ပဵၼ်ၶွင်ၶိၼ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇ ႁိုဝ် ၶိူဝ်းလႂ်ၶိူဝ်းၼိုင်ႈ။

လူၺ်ႈတီႈယူႇတၼ်းသဝ်းၶွင်မူၼ်းမူႇၶိူဝ်းၵူၼ်းၸၢဝ်းပိုၼ်ႉမိူင်း ဢၼ်ယူႇလူၺ်ႈၵၼ်မႃး ၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇႁဵင်ပီၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈမီးၽူႈၵူၼ်းလၢၵ်ႇလၢႆမၢၵ်ႈၼႃႈလၢႆတႃ လႆလူၼ်ႉပူၼ်ႉၶၢမ်ႈၶဝ်ႈမႃးၸိမ်ယူႇႁိမ်သဝ်းမၢၵ်ႈၼမ်ၶိုၼ်ႈ၊ ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ် လဵင်ႉတွင်ႉလဵင်ႉသႆႈယၢပ်ႇယဵၼ်းၶိၼ်ၶိုၼ်ႈၵူႈဝၼ်းလႄႈ မီးၵၢၼ်ၽိုတ်ႉႁိမ်တီႈယူႇတၼ်းသဝ်း ပိုၼ်ႉတီႈႁဵတ်းၵၢၼ် ႁႃၵိၼ် ႁူမ်ႈတင်းၵၢၼ်လမ်ႇမၢၵ်ႈ လေႃးၽတၼ်ႁႃ မၢၵ်ႈၼမ်ၵိုၼ်းပူၼ်ႉ ၵၢၼ်ႁိမ်ၸိင်းၵၼ်ၵေႃႈ ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈ ၵူႈယွမ်ႇယႃႈ။

 ၵၢၼ်ၶွၼ်ႈတုမ်မူႇပီႈၸုမ်းၼွင်ႉသၢႆလိူတ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတူၼ်ႈၶႃႈၵုလ်(တရၵုလ်ႊ)ၽႂ်မၼ်းၵေႃႈၶႂ်ႈပဵၼ်ယႂ်ႇ ၸင်ႇၵိူတ်ႇ ၵၢၼ်ဝႅင်ႇယႅၵ်ႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈၵၢၼ်ၽႄႈလၢႆၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ႁူမ်ႈတင်း ဢမ်းၼၢၸ်ႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး ၵၢၼ်တူင်ႇဝူင်း ၽႃးသႃၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၾိင်ႈႁိတ်ႈထၢၼ်လၵ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ လူၺ်ႈၵၢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇတွၼ်ႉၵိူတ်ႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်မႃးၼႂ်းလႅၼ်လိၼ်ၽိုၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈၸၢင်ႈမီးမႃးၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼႆႉယူႇ။

ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီး လွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆတၢင်းၾိင်ႈႁိတ်ႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ၵၢၼ်ယူႇၵိၼ်သဝ်းလႄႈ ၵၢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆ တင်းၽႃသႃ ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ၸိူင်ႉ ၼင်ႇ – 5 ၸိုင်ႈမိူင်း –

1. ပႃႊပူဝ်ႊၼိဝ်ႊၵိၼီႊ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးၵႂၢမ်းလၢၵ်ႇလၢႆတၢင်းၽႃးသႃလိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆႉမိူၼ်ၵၼ်  ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ မီးၵုမ်ႇၸၢတ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းလၢႆႁဵင်ၵုမ်ႇ ႁိုဝ်လၢႆၶိူဝ်းၵူၼ်း ၵွႆးၵႃႈၵုမ်ႇဢၼ်မီးၵၢၼ်ႁမ်ႉႁဵၼ်းလႄႈ ၾိင်ႈႁိတ်ႇတူဝ်ၵဝ်ႇၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ မီးၽႃးသႃပႃႊပူဝ်ႊၼိဝ်ႊၵိၼီႊ မၢင်ၽႃးသႃဢၼ်ဢမ်ႇမီး ၵၢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈသင်သိင်ၵၼ် သေဢိတ်း ႁူမ်ႈဝႃႈယူႇၸမ်ၵၼ်သုတ်း တိတ်းၼႃႈလိၼ်ၵၼ်ၵေႃႈလီ။

2. ၸိုင်ႈမိူင်းထႅၼ်ႊသႃႊၼီႊယ် မီးၵုမ်ႇၸၢတ်ႈၶိူဝ်းၽႃးသႃဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းယူႇထင်သဝ်းၼမ်လိူဝ်100 ၵုမ်ႇလိူဝ်လိူဝ် လၢႆၵုမ်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်း လၢႆၵုမ်ႇဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၽႃးသႃတူဝ်ၵဝ်ႇ ၼွၵ်ႈလိူဝ်သေၼႆႉ မီးၸၢဝ်းတၢင်ႇၸၢတ်ႈ မႃးဢိင်ပိုင်ႈ သဝ်းယူႇၼႂ်းထႅၼ်ႊသႃႊၼီႊယ်တင်းၼမ် သူၼ်ႇယႂ်ႇလုၵ်ႉတၢင်ႇတီႈၶဝ်ႈမႃး ၸိူင်ႉၼင်ႇၼႂ်းၵုၼ်ဢႅၾႅၾ်းၾရိၵႃႊ ဢေႊသျိူဝ်ႊ လႄႈ ယူႊရူပ်ႉ မူၼ်းမူႇၾုင်ၵူၼ်းၶွင်ထႅၼ်ႊသႃႊၼီႊယ် မီး 55,572,201ၵေႃႉ။

3. ၸိုင်ႈမိူင်းၻီႊမွၵ်ႉၶရေႊသီႊၶွၼ်ႊၵူဝ်ႊ မီးၵူၼ်းမိူင်း 81,680,000 လၢၼ်ႉၵေႃႉ မီးၵုမ်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်းယူႇ 200 ၵုမ်ႇပၢႆ ၸႂ်ႉတိုဝ်းၽႃးသႃၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ 242 ၽႃးသႃ လႄႈၸႂ်ႉၽႃးသႃၶွင်ၾရင်ႇသဵတ်ႈ ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း

4. ၸိုင်ႈမိူင်းယူႊၵၼ်ႊၻႃႊ ထႅင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းၼိုင်ႈ ၼႂ်းၵုၼ်ဢႅၾ်ႊၾရိၵႃႊၵေႃႈပဵၼ်တီႈယူႇထင်သဝ်းၶွင်ၵုမ်ႇၸၢတ်ႈ ၶိူဝ်းလၢၵ်ႇလၢႆမိူၼ်ၵၼ် ၵုမ်ႇၸၢတ်ႈၶိူဝ်းဢၼ်ယႂ်ႇသုတ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၿႃႊၵၼ်ႊၻႃႊ ၿႃႊယၼ်ႊၶူဝ်ႊလေႊ လႄႈ ၿႃႊသူဝ်ႊၵႃႊ ၼပ်ႉသွၼ်ႇပဵၼ်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ16.9%, 9.5% လႄႈ 8.4% ၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းတင်းၸိုင်ႈမိူင်းၸွမ်းၶပ်ႉမၢႆ။

5. လႆႊၿီႊရေႊယ် ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႂ်းၵုၼ်ဢႅၾ်ႊၾရိၵႃႊ မိူၼ်ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူဝ်ႁႅၵ်ႈႁူဝ်တီး ဢၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း  လႆႊၿီႊ ရေႊယ် ထႅင်ႈမိူင်းၼိုင်ႈ ၼႂ်းၵုၼ်ဢႅၾ်ႊၾရိၵႃႊ တိတ်းၸၼ်ႉတီႈ 5 ၶွင်လူၵ်ႈၼႂ်းၵၢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆ တင်းၵုမ်ႇ ၸၢတ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်းၶွင်လႆႊၿီႊရေႊယ် မီးယူႇမွၵ်ႈ 4,503,000 ၵေႃႉ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိုၼ်ႉမိူင်းဢႅၾ်ႊၾရိၵႃႊ သွၼ်ႇၼပ်ႉ ၸမ်ၸမ် 95% ၶွင်ၵူၼ်းမိူင်း လႆႊၿီႊရေႊယ် ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉမီးၵုမ်ႇၸၢတ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း မွၵ်ႈ 28 ၵုမ်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်းၵုမ်ႇလႂ် ၵုမ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈမီးၽႃးသႃတူဝ်ၵဝ်ႇ လူၺ်ႈၽႃးသႃၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၶွင်ၶိူဝ်းၵူၼ်းၸၢဝ်း လႆႊၿီႊရေႊယ် ဝႅင်ႇဢွၵ်ႇ ပဵၼ် 3 ၵုမ်ႇလၵ်းလၵ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇၸၢဝ်းမၼ်ႊၻေႊ ၸၢဝ်းၶရူႊ လႄႈ ၸၢဝ်းမူလ်ႊ။

ၸိုင်ႈမိူင်းၼႂ်းၵုၼ်ဢႅၾ်ႊၾရိၵႃႊ ပဵၼ်တီႈၼိုင်ႈ ၼႂ်းလၢႆးၸိုဝ်ႈၼႆႉ တေလႆးႁၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉမီးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းလၢၵ်ႇလၢႆၼမ်သုတ်း 10 ၸိုင်ႈမိူင်းပဵၼ်ၸၼ်ႉတီႈ 1  ၼႂ်းလူၵ်ႈလုၵ်ႈၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈဝႃႈတင်းမူတ်းပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ယူႇၼႂ်းၵုၼ်ဢႅၾ်ႊၾရိၵႃႊ ယူၵ်ႉဝဵၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းလဵဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸိုင်ႈမိူင်း ပႃႊပူဝ်ႊၼိဝ်ႊၵိၼီႊ ပဵၼ်ၵၢၼ် ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသုတ်းၶွင်ဢႅၾ်ႊၾရိၵႃႊ ၶႄႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈတင်းၾိင်ႈႁိတ်ႈပိုၼ်ႉလၵ်းၶွင်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁုင်ႈႁိူင်း မႃးတေႃႇဝၼ်းၼႆႉ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီလူၺ်ႈၵၢၼ်ပဵၼ်ယူႇၶွင်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ၽွင်းၸဝ်ႈၾႃႉၽွင်းမိူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၵ်ႉသမ်ႉ ၾိင်ႈငႄႈႁိတ်ႈလၵ်းပိုၼ်ႉၵၢၼ်ယူႇၵိၼ်ၶွင်ၸီးဝိတ်ႉၵူႈဝၼ်းဝၼ်း မၢင်လိူင်ႈမၢင်ယၢင်ႇ ႁူမ်ႈတင်းၽႃးသႃၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးပၺ်ႁႃၵၢၼ်ယူႇႁူမ်ႈၵၼ် ဢမ်ႇဝႃႈၸဝ်ႈမိူင်းႁိုဝ် ၸဝ်ႈၾႃႉၽူႈပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄၶီႈၼဵၵ်းတဵၵ်းႊတဵင်လူဝဝ်ထၢင်ႇလဵၵ်ႉ ပူၼ်ႉပႅၼ်ၵၼ်ၼႂ်းၵူၼ်းၶိူဝ်းၼိုင်ႈလႄႈၶိူဝ်းၼိုင်ႈ ပဵၼ် ၵၢၼ်ယူႇႁူမ်ႈၵၼ်လူၺ်ႈမီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတဵင်ႈထမ်းၵူႈပိုၼ်ႉတီႈယွမ်ႇယႃႈ။

လူၺ်ႈၵၢၼ်ပဵၼ်ယူႇထမ်းမၸၢတ်ႈၶွင်ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၽႂ်မၼ်းတႂ်ႈၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းပၵ်းလဵဝ်ပိူင်လဵဝ်ၵၼ် ၵူႈ ပိုၼ်ႉတီႈ ႁူမ်ႈလူၺ်ႈၵၢၼ်ထၢင်ႇႁၢင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းၽူႈၵူၼ်းလႄႈၶိူဝ်းၵူၼ်း မီးလွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းတဵင်ႈထမ်းၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း တူဝ်ႈၼႃႈတၼ်းတႃ။

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ)