ၵူႈပီပီ ပေႃးႁွတ်ႈထိုင်လိူၼ်ၾႄႊၿိဝ်ႊရီႊၸဵတ်းဝၼ်း (7 Feb .) ၸိုင် ၵႆႉမီးပၼ်ႁႃ တေလႆႈႁွင်ႉဝၼ်းၼႆႉၸိူဝ်ႉႁိုဝ်?။
- ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး/ဝၼ်းၶိူဝ်းတႆး/ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆး/ဝၼ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး
- ဝၼ်းမိူင်းတႆး
- ဝၼ်းတႆး
ၵမ်ႈၽွင်ႈၸိူဝ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈမီးပၼ်ႁႃၽိတ်းၵၼ်ထဵင်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇမႃးတင်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ “ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး” ၼႆၵေႃႈမီး။
ပၼ်ႁႃၼႆႉတႄႇမႃးတီႈဢၼ်ႁဝ်းယိူင်ႈၸွမ်းထုင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ။ ထွႆႈၵႂၢမ်းဢိင်းၵလဵတ်ႈသမ်ႉဢမ်ႇတႅၵ်ႇလႅင်း၊ ဢွၵ်ႇတီႈပွင်ႇၼမ်လႄႈ ပဵၼ်မႃးၼႆၵေႃႈဝႃႈလႆႈ။
ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း (Nation) ၼႆၼၼ်ႉ ၼႂ်းဢၽိထၢၼ်ႇၼႄဝႆႉဝႃႈလုၵ်ႉတီႈထွႆႈလႃးတိၼ်ႊ (Latin) Natio မႃး။ Natio ၼၼ်ႉၵူၺ်းၵေႃႈ လုၵ်ႉတီႈ Nasci ပွင်ႇဝႃႈ ၵိူတ်ႇ တႄႇပဵၼ်မႃး။ ၸႂ်ႉ တိုဝ်းလၢႆတီႈ
- ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းလဵၵ်ႉလဵၵ်ႉဢွၼ်ႇ မိူၼ် သူႊ (Sioux) ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႊရိၶိူဝ်ႊ။
- ၵူၼ်းမိူင်းတင်းသဵင်ႈ ဢမ်ႇလိူၵ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဢၼ်ယူႇသဝ်းၵိၼ်ထင်ၼႂ်းမိူင်း လုၵ်ႈၼိုင်ႈ။
- မိူင်းလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးဝူင်းယွမ်ႇ ၸုမ်းၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်ၽႃသႃ ၾိင်ႈငႄႈ ငိူၼ်ႈပိုၼ်း ပိုၼ်ႉတီႈလဵဝ်ၵၼ် ႁူမ်ႈယူႇတႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်လဵဝ်။
ၼွၵ်ႈသေၼၼ်ႉ ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၽႃသႃ ၾိင်ႈငႄႈငိူၼ်ႈပိုၼ်း ပိုၼ်ႉတီႈ မိူၼ်ၵၼ်သေ ၵေႃႇတင်ႈမိူင်းၵွၼ်းၶေႃယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ မႃးႁွင်ႉဝႃႈ Nation State (ၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း) ထႅင်ႈလႄႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်လွင်ႈၵႂင်ၸႂ်တႃႇၵူၼ်းတႆးတင်းၼမ် ဢၼ်တိုၵ်ႉပိုတ်ႇႁူပိုတ်ႇတႃ ငွၵ်ႈတူၺ်းလုမ်ႈၾႃႉ ႁွပ်ႈႁွပ်ႈတူဝ်ႁဝ်း။
ၵမ်းၼႆႉ ႁဝ်းမႃးတူၺ်းလွင်ႈဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း (National Day) ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉပွင်ႇသင်။ ၼႆႉၵေႃႈ မီးတီႈပွင်ႇတင်းၼမ် ၼင်ႇၵဝ်ႇ။
- ဝၼ်းမၵ်းမၢႆလွင်ႈပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼိုင်ႈၼႂ်းမိူင်းၵွၼ်းၶေႃ။
- ဝၼ်းမၵ်းမၢႆလွင်ႈပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼိုင်ႈၼႂ်းမိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇမီး/ဢမ်ႇဢဝ်သုၼ်ႇလႆႈၵွၼ်းၶေႃ (non-sovereign country)။
လွင်ႈတၢင်းဢၼ်မၵ်းမၢႆ ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူင်းၼိုင်ႈတင်းမိူင်းၼိုင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
- မၢင်မိူင်းပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ တႄႇတိုၵ်းဢဝ်ၵွၼ်းၶေႃ မိူၼ်ၼင်ႇၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမေႊရိၶိူဝ်ႊ (4.7.1776) ။
- မၢင်မိူင်းပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ်သိုၵ်းတိုၵ်းဢဝ် ၵွၼ်းၶေႃတႄႇပဵၼ်မႃး မိူၼ်ၼင်ႇမိူင်းဢလ်ၵျီႊရီႊယိူဝ်ႊ (Algeria) 1.11.1954 ။
- မၢင်မိူင်း ပဵၼ်ဝၼ်းၵွၼ်းၶေႃၵမ်းလဵဝ်၊ မိူၼ်ၼင်ႇဢၾ်ၵၼ်ၼိသထၼ် 19.8.1919 ။
- မၢင်မိူင်း ဢဝ်ဝၼ်းယႂ်ႇဝၼ်းလူင်သေပိူင်ပိူင်ၼႂ်းပိုၼ်း မၵ်းမၢႆပဵၼ်ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း၊ ၸိူဝ်ႉၼင်ႇသပဵၼ်ႊ (Spain) ဢဝ်ဝၼ်းၶူဝ်ႊလမ်ႊၿသ်ႉ (Christopher Colunbus) ၶူၼ်ႉႁၼ်ၵုၼ် ဢမေႊရိၶိူဝ်ႊ (12.10.1949) ။
- ၸိူဝ်ႉၼင်ႇမိူင်းၶႄႇသမ်ႉ ဢဝ်ဝၼ်းဢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႈဝၢၼ်ႈမိူင်းပဵၼ် မိူင်းၶွမ်ႊမိဝ်ႊၼိတ်ႉ (1.10.1949) ပဵၼ်ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း။
- မၢင်မိူင်းသမ်ႉ ဢဝ်ဝၼ်းယႂ်ႇဝသၼ်းလူင်ၵဵဝ်ႇၵပ်း ၽူႈယႂ်ႇၽူႈၼမ်းလူင်ၶဝ်မၵ်းမၢႆပဵၼ်ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း။ မိူၼ်ၼင်ႇမိူင်းထႆး ဝ်သၼ်းၵိူတ်ႇၸဝ်ႈႁေႃၶမ်း ၽူႈမိၽူၼ်ႊဢၻုၼ်ႊလယၻဵတ်ႇ (Bhumibol Adulyadej) 5.12.1927 ပဵၼ်ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း။
ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်ဢမ်ႇႁွင်ႉဝႃႈဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းသေတႃႉ ၸတ်းႁႅၼ်းၶိုၵ်ႉယႂ်ႇၸိူင်ႉၼင်ႇဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း။
တီႈၼႆႈထွႆႈၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉ လုၵ်ႉလႂ်မႃး။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈႁွင်ႉဝႃႈ ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ။ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆႉပဵၼ်ထွႆႈၵႂၢမ်းထႆး။
ဢိင်ၼိူဝ်ထွႆႈလႃႊတိၼ်ႊ Natio ၼၼ်ႉ ပွင်ႇဝႃႈ ၵိူတ်ႇ လႄႈ ဢဝ်ၵႂၢမ်းပႃလိ ၸႃတိ (ၵိူတ်ႇ) မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်းဢွၵ်ႇသဵင်ပဵၼ် ၸၢတ်ႈ (သဵင်ထႆးဝႃႈ ၶျၢတ်ႉ)။ ၸႂ်ႉတိုဝ်းတႅၼ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ Nation လႄႈ National ။
တီႈပွင်ႇၽႃသႃၵႂၢမ်းထႆးသမ်ႉ ပေႃးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ( เชื่อชาติ ၶျိူဝ်ႉ + ဢႃႉ ၶျၢတ်ႉ) ၼႆႉသမ်ႉဢမ်ႇပွင်ႇဝႃႈ Nation/National ။ ပွင်ႇဝႃႈၼိူဝ်ႉလိူတ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း (race) ယွၼ်ႉၼၼ် ပေႃးတႆးသမ်ႉၵဵပ်းဢဝ်ထွႆႈၵႂၢမ်းၼႆႉမႃးပိၼ်ႇ National Day ဝႃႈ ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢမ်ႇဝႃႈ ဝၼ်းၸၢတ်ႈ ၼႆၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပီႈၼွင်ႉထႆးၶဝ်ၵႂင်။ ပုၼ်ႈတႃႇပီႈၼွင်ႉထႆးၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ ဝၼ်း ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆး/ထႆးယႂ်ႇ ၼႆၵေႃႈ ၶဝ်ၶဝ်ႈၸႂ် (ပွင်ႇၸႂ်) ဝႃႈ ပဵၼ်တႃႇတႆးၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇ ပဢူဝ်း ပလွင်ႈ ဝႃႉ လႃးႁူႇ ၸိူဝ်းယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆး။ ပေႃးဝႃႈ ဝၼ်းၸၢတ်ႈတႆး/ထႆးယႂ်ႇၼႆ ၸင်ႇပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ဝၼ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵူၼ်းမိူင်းတႆးပတ်းပိုၼ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် National Day ဝၼ်းၸၢတ်ႈၼၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၸွမ်း ၵွၼ်းၶေႃ ၼမ်လႄႈ ၸိူဝ်းမီးဢႃႇၼႃႇ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ႁဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႅပ်ႈထုၵ်ႇၸႂ်။ ၸင်ႇဝႃႈ ဢဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ် ဝၼ်းၸႄႈမိူင်းတႆး ဢမ်ႇၼၼ် ဝၼ်းၸိုင်ႈတႆး (Shan State Day) မႃး။
ထႅင်ႈပိူင်ၼိုင်ႈၵေႃႈ ၵဵဝ်ႇလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် ဝၼ်းၸၢတ်ႈ (National Day) ၼႆႉ တီႈပွင်ႇမၼ်း ပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈတင်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ မိူဝ်ႈၽူႈတႅမ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ ပေႃးထိုင် 7 Feb . ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း/ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ႁူမ်ႈပႃးသေၸတ်းႁႅၼ်းပွႆး။ ယႂ်ႇမႃးသမ်ႉ လႆႈႁၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈမႃးၼမ်။
ပေႃးႁွင်ႉ Shan National Day (ဝၼ်းၸၢတ်ႈတႆး) မၼ်းၵေႃႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈတင်း တႆး ၵူၺ်း၊ ဢမ်ႇၵဵဝ်ႇၵၼ်တင်း ပဢူဝ်း ပလွင်ႈ လႃးႁူႇ ဝႃႉ သင်။ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၵေႃႈ တၵ်းလႆႈမီးဝၼ်း ၸၢတ်ႈၶဝ်ႁင်းၶေႃ၊ ပဵၼ်ၼၼ်မႃး။
ၸင်ႇဝႃႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပၼ်ႁႃဢၼ်ဝႃႈတေလႆႈႁွင်ႉ ဝၼ်းၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး/ဝၼ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈတႆး၊ ဝၼ်းၸၢတ်ႈတႆး ႁိုဝ် ဝၼ်းၸိုင်ႈတႆး/ဝၼ်းမိူင်းတႆး ႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉ တၵ်းလႆႈမီးဝၼ်းႁဝ်း ၶွၼ်ႈတုမ်ၵုမ်ၵေႃ ႁူမ်ႈၵၼ်တႅပ်းတတ်း ထႅင်ႈယူႇ။
ပေႃးႁဝ်းဢမ်ႇတႅပ်းတတ်းလႆႈၸိုင် ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈထွႆႈၵႂၢမ်းသေ ၵုမ်ႇၽိတ်းၵၼ်ၽႅၵ်ႇၵၼ် တႅၵ်ႇယၢႆႈၵၼ်တိၵ်းတိၵ်း။ ပေႃးတႅပ်းတတ်းလႆႈ ၸင်ႇတေပဵၼ်ဢၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈ လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးပတ်းပိုၼ်ႉသေ ယၢင်ႈၵႂႃႇၸူးတီႈယိူင်းဢၢၼ်း ဢၼ်ဝႃႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵတ်းယဵၼ် လႄႈ လွတ်ႈလႅဝ်း။
ၸၢႆးၶိုၼ်းသႂ် (9/2/2010)
ၶေႃႈမုလ်း- ပပ်ႉၵွၼ်းၶေႃ မၢႆ 264 လိူၼ်သၢမ် ပီတႆး 2104 Vol.27, No 264, February 2010
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ