သိုၵ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ႁူႉဝႃႈၶႂ်ႈၸတ်းႁဵတ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၵူၺ်း ဢမ်ႇဝူၼ်ႉသွၼ်ႇပၼ် လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈလႄႈ လွင်ႈလွတ်ႈၽေး ၵူၼ်းမိူင်း ။ ၸုမ်းပႃႇတီႇၸိူဝ်းပၼ်သဵၼ်ႈမၢႆတေၶဝ်ႈလိူၵ်ႈတင်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁႃသဵင်လီလီ ။ ၽူႈထတ်းသၢင်ၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ သိုၵ်းယိုတ်းမိူင်းတေၸတ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈၼႆႉ မၼ်းမိူၼ်ငဝ်းလၢႆးမိူဝ်ႈပီ 1951 – 1952 ။ တေၸႅၵ်ႇၸတ်းၵႂႃႇပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈ ။ ပိူင်မၼ်းၵေႃႈယုင်ႈ ၊ လၢႆးသူၼ်းတုမ်ၵေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈႁႄႉႁၢမ်ႈၵမ်ၵိၼ်းဝႆႉလၢႆလွင်ႈ ။

ယႃႇဝႃႈ တေၸၢင်ႈမီးလွင်ႈမုင်ႈမွင်း ၼႂ်းၵၢၼ်ဢွင်ႇပေႉ ၊ တႃႇလူင်းပိုၼ်ႉတီႈႁႃသဵင်ၵူၺ်း ပေႃး ဢမ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈ ၊ ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ လႆႈသုၵ်ႉၸႂ်ၸွမ်း ။ ၸွင်ႇတေပဵၼ်ႁူးလွတ်ႈပၼ်ႁႃၵၢၼ်မိူင်းတႄႉယူႇႁိုဝ်ၼႆ ၸုမ်းပႃႇတီႇၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်း ၊ ၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈၵႂင် ။

ဢမ်ႇႁိုင်သင် ထႅင်ႈလၢႆဝၼ်းၵူၺ်း ၸမ်တေထိုင် ဝၼ်းဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ တႃႇၸတ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ပွၵ်ႈထူၼ်ႈၼိုင်ႈယဝ်ႉၼႆလႄႈ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈပၼ်ႁႅင်းသိုၵ်းယိုတ်းမိူင်းသေတႃႉ ၵႃႈလႆႈပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်းငဝ်းလၢႆးမၼ်း။

ယူႇတီႈၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း လၢႆတီႈလၢႆတၢင်းတႄႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်လုၵ်ႉသၢၼ်ၶတ်း ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ လူၺ်ႈလၢႆးတၢင်းတဵတ်ႇယဵၼ် ၼႂ်းဝၼ်းသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းလုမ်ႈၾႃႉ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 10 တီႊသႅမ်ႊပိူဝ်ႊၼႆႉ။

လွၵ်းလၢႆးပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈတေၸတ်းၵေႃႈ သမ်ႉၸႂ်ႉၶိုၼ်း ပိူင်ဢၼ်ယၢမ်ႈၸတ်းမႃးမိူဝ်ႈပၢၼ် 1951-1952 ၼၼ်ႉ ၊ ၸတ်းပွၵ်ႈလဵဝ်ယဝ်ႉတူဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈသေ တေလႆႈၸႅၵ်ႇသေၸတ်းၵႂႃႇ ပဵၼ် 3 ပွၵ်ႈဝႆႉ။ လွၵ်းလၢႆးၸိူင်ႉၼႆ လၢတ်ႈလႆႈဝႃႈ ႁိုင်ၵႂႃႇ 70 ပီပၢႆယဝ်ႉၸင်ႇမီးမႃးၶိုၼ်း ၽွင်းသိုၵ်းယိုတ်းမိူင်း။

ပွၵ်ႈထူၼ်ႈၼိုင်ႈၼႆႉ တေတႄႇၸတ်းၵႂႃႇ 28/12/2025 ၼႆႉသေ ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈတေၸတ်းၼၼ်ႉ မီး 102 ဝဵင်း ။ ပွၵ်ႈထူၼ်ႈသွင်သမ်ႉ တေၸတ်းၵႂႃႇ 11/01/2026 တႃႇ 100 ၸႄႈဝဵင်း ၊ ပွၵ်ႈထူၼ်ႈသၢမ်သမ်ႉ တေၸတ်း 25/01/2026 ၼႆ သိုၵ်းမၢၼ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉၼင်ႇၼၼ်။

ပေႃးတူၺ်းလၢႆးသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸႅၵ်ႇၶၢဝ်းယၢမ်းလႄႈ ၸႅၵ်ႇၸႄႈဝဵင်းမၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မိူၼ်တၢင်းမၼ်းပိူင်းၼႄဝႃႈ ဢၼ်ၶဝ်ၵုမ်းလႆႈ ယိုၼ်းမိုဝ်းထိုင်လႆႈ ၶဵတ်ႇပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈတႄႉတႄႉၼႆႉ မီးၼႂ်းၵႄႈ 35% လႄႈ 40 % ၵူၺ်းၼႆ ၽူႈပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်း ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ထတ်းသၢင်ဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

ယူႇတီႈၸုမ်း ISP-Myanmar တႄႉ ဢိင်ၼိူဝ်ၶေႃႈမုလ်းဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉဝႆႉ ထိုင် လိူၼ်သႅပ်ႊထိမ်ႊပိူဝ်ႊ 2025 ၼႆႉသေ ယၢမ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉဝႃႈ ၼႂ်းပီ 2025 ၼႆႉ ၼႃႈတီႈသိုၵ်းမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ – သိုၵ်းမၢၼ်ႈၵုမ်းလႆႈထိုင် 67 % သေ ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ် ၵုမ်းလႆႈဝႆႉ 33 % ဝႃႈၼႆယူႇ။ ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၶႂ်ႈႁိပ်ႈၸတ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ။

သင်ဝႃႈ ထိုင်ဝၼ်းလိူၵ်ႈတင်ႈမႃး ပေႃးဝႃႈတွတ်ႈပၼ်ၵၢင်ၸႂ်ယဝ်ႉတူဝ်ႈယဝ်ႉ တေပိုၼ်ၽၢဝ်ႇပၼ် ႁူဝ်ၼပ်ႉၶႅပ်းၵၢင်ၸႂ်ၵမ်းလဵဝ် ဝႃႈပႃႇတီႇလႂ်ပေႉ။ ၼေႃႇတႅၼ်းၵေႃႉလႂ် ထုၵ်ႇလိူၵ်ႈၼႆၼၼ်ႉတႄႉၵေႃႈ ပေႃးပၢင်လိူၵ်ႈယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇ တင်းသၢမ်ပွၵ်ႈ ၸင်ႇပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလၢတ်ႈ ဝႃႈၼႆ။

မိူဝ်ႈပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ 2010- 2015 လႄႈ 2020 ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ၸတ်းလိူၵ်ႈတင်ႈပတ်းပိုၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း ဝၼ်းလဵဝ်သေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇႁူဝ်ၼပ်ႉၶႅပ်းသဵင်ၵၢင်ၸႂ် ၶမ်ႈၼၼ်ႉၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ် ၼႆ ၽူႈမီးတူဝ်ထူပ်းၼႂ်းၵၢၼ်လိူၵ်ႈတင်ႈဢၼ်ပူၼ်ႉမႃး လၢတ်ႈၼႄၼင်ႇၼႆ။

လိူဝ်သေ ပိူင်လိူၵ်ႈတင်ႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵဝ်ႇယဝ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ လွၵ်းလၢႆးလူင်းသူၼ်းတုမ်ႁႃသဵင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵဝ်ႇ။ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵေႃႈ ႁႅင်းဢေႇ ၊ ၵူၼ်းပဵၼ်မူႇပဵၼ်ၵေႃတၢင်းလႂ်ၵေႃႈ ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ် ၸွမ်းတွင်ႈၸွမ်းထၢမ်ယူႇတႃႇသေႇ ။

မိူဝ်ႈပၢၼ် 2020 ပုၼ်ႉတႄႉ သင်ဝႃႈ ပႃႇတီႇလူင်းပိုၼ်ႉတီႈသူၼ်းတုမ် ႁႃသဵင်ၼႆ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းပႃႇတီႇၽႂ်မၼ်းသေ ၵႂႃႇႁူမ်ႈၵၼ်မူၼ်ႈမူၼ်ႈသိူဝ်းသိူဝ်း ပေႃးပၼ်းလူင်ၵႂႃႇၸွမ်းတၢင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇႁၼ်ၽႂ်ႁၢမ်ႈ ။ ပီၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇမိူၼ်ၼၼ်ၼႆ ၼေႃႇတႅၼ်းၽွင်းၼၢင်းယိင်း မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼႄဝႆႉၼင်ႇၼႆ –

လွင်ႈသူၼ်းတုမ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵူႈပွၵ်ႈ ၊ သမ်ႉမိူၼ်ႁိုဝ်ၼႆ ပေႃးၵႂႃႇႁႃသဵင်ၼႆႉ တေဢမ်ႇလႆႈၵႂႃႇၵူၼ်းၼမ် ၊ ပေႃးဝႃႈ ဢဝ်လူတ်ႉၵႃးၵႂႃႇၼမ်ၵေႃႈ ၼိုင်ႈလမ်းလႄႈၼိုင်ႈလမ်းၼၼ်ႉ တေလႆႈႁၢင်ႇၵၼ် 90 ထတ်း ၸမ်ၸမ် 50 ဝႃး ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈၽုၺ်ႇၵႂၢမ်း ဝႃႈ ။ ဢမ်ႇလႆႈပူၵ်းၸွမ်ပိဝ်သေၵႂႃႇ။ၵူႈပီတႄႉ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းသေ ၵႂႃႇမူတ်းၵေႃႈလႆႈ ပီၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇလႆႈႁဵတ်းၼၼ်ၶႃႈ

မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႃႈလုမ်းပႃႇတီႇၽႂ်မၼ်းၼႆၵေႃႈ တႃႇပူၵ်းပၢႆႉ ပူၵ်းၸွမ်ပိဝ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်ၵူၺ်းၵေႃႈ ယၢပ်ႇတႄႉတႄႉ ။ ၼႂ်းပၢႆႉၼၼ်ႉ ပႃးႁၢင်ႈပႃးၸိုဝ်ႈ ၼေႃႇတႅၼ်းၽွင်းၵူၺ်း ပႆႇယဝ်ႉ ။ တၵ်းတေလႆႈပႃး ၸိုဝ်ႈႁူင်းဢိတ်ႇလိၵ်ႈ ၼၼ်ႉလႄႈ မၢႆၾၢင်ဢၼ်ပၼ်ၶႂၢင်ႉဢိတ်ႇမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉပႃး ၼႆ ၼေႃႇတႅၼ်းၽွင်းၼၢင်းယိင်းၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼႄဝႆႉၼင်ႇၼႆ –

တေႃႈလဵဝ်တႄႉ ၵိၼ်းႁေဢၼ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉၼႃႇၼေႃ ၊ 2020 ၼၼ်ႉ လွတ်ႈလႅဝ်းဢိၼ်ႉ ၊ တေႃႈလဵဝ်တႄႉ ၵိၼ်းႁေၵဝ်ႇ ၊ ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵေႃႈ မီးၼမ်ၼႃႇ ၊ တႃႇတၢင်ႇပၢႆႉပႃႇတီႇ ဝီႊၼၢႆႊ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵမ်ႉၸႂ်ႉသႂ်ႇမဵဝ်းမဵဝ်း ၊ ၵမ်ႉဝႃႈ ၸႂ်ႉသႂ်ႇ ၸိုဝ်ႈၽူႈဢိတ်ႇလိၵ်ႈဝႃႈ ၵမ်ႉဝႃႈ ၸႂ်ႉသႂ်ႇ မၢႆၾၢင်ပၼ်ၶႂၢင်ႉဢိတ်ႇလိၵ်ႈဝႃႈၼႆၸိူဝ်းၼႆႉထႅင်ႈ။ပေႃးပႃး ဢၼ်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈတၢင်ႇၼၼ်ႉၼႃႇ

ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ ၊ ၸုမ်းဢႃႊသီႊယၼ်ႊၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ဢွၵ်ႇလိၵ်ႈတိုၵ်းသူၼ်းႁႂ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၵိုတ်းလွင်ႈ ႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉ တေႃႇၵူၼ်းမိူင်း ၊ လွင်ႈၸႂ်ႉႁိူဝ်းမိၼ်ပွႆႇမၢၵ်ႇသႂ်ႇဝၢၼ်ႈသႂ်ႇဝဵင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၵိုတ်း။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ တိုၵ်းသူၼ်းပႃး ႁႂ်ႈ လုမ်း ICJ ၊ ICC ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢဝ်လိူင်ႈပၼ်တၢမ်ႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ။

ၵႃႈပႆႇမူၼ်ႉမႄးလႆႈပိူၼ်ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉတႄႉ ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈတေၸတ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူၼ်တင်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုင်ႈယႂ်ႇ ၊ မီးဢႃယုယိုၼ်းယၢဝ်းၵႂႃႇထႅင်ႈၵူၺ်း ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၵႃႈပႆႇပွႆႇပၼ်ၵူၼ်းတူၵ်းၶွၵ်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၵႃႈပႆႇဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်လႆႈၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၵူႈၸုမ်းၸုမ်းလႄႈ သိုၵ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူႈၸုမ်းၸုမ်း တႄႉ ပႆႇၵိုင်ႇလီမီးပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈ သင် ၼႆ ၽူႈထတ်းသၢင်ၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်လၢတ်ႈၼႄဝႆႉၼင်ႇၼႆ။