ၵၢၼ်ၵိူတ်ႇၸႂ်သတ်ႉထႃႇတေႃႇသိင်ႇလႂ်သိင်ႇၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်လူၺ်ႈတင်းယွၼ်ႉမီးၸႂ်ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၸွမ်းလူၺ်ႈၾိင်ႈႁိတ်ႈၵၢၼ်တိုဝ်းၵမ်မႃး ယၢဝ်းၼၢၼ်း ႁိုဝ် ယိူင်ႈႁဵတ်းၸွမ်း ၾိင်ႈထုင်းပိူၼ်ႈသေ ပဵၼ်မႃးၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၸႂ်သတ်ႉထႃႇ ဢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးၸွမ်းလွင်ႈတၢင်းလၢတ်ႈမႃးတၢင်းၼိူဝ်ၼႆႉၼၼ်ႉ တေမီး ၽွၼ်းလီလႄႈ ၽွၼ်းၸႃႉၸိူင်ႉႁိုဝ် – ပၺ်ၺႃ ႁဵတ်းႁိုဝ်မီးမႃး ။

 သတ်ႉထႃႇၼိူဝ် ပုတ်ႉထသႃသၼႃၼၼ်ႉ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတႆးတႄႉ ၵမ်ႈၼမ် ၵိူတ်ႇလူၺ်ႈၸႂ်ယုမ်ႇယမ် ၊  ၾိင်ႈႁိတ်ႈ ၵၢၼ်တိုဝ်းၵမ် ၵိူတ်ႇလူၺ်ႈတူင်ႇဝူင်းဢွၼ်ၼမ်းလႄႈပဵၼ်ၵၢၼ်ၸုင်ၸႂ် ၸဵမ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉၼွႆႉ။ လုၵ်ႈလၢၼ်ဢႃယုတိုၵ်ႉလႆႈ 5-6 ၶူပ်ႇၵူၺ်းၵေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်ပေႃႈမႄႈၼႆႉ ၼုင်ႈပၼ်ၶူဝ်းတႆးဢွၼ်ႇသေ ဢွၼ်ၵႂႃႇဝတ်ႉဝႃးၽႃသိူဝ်ႇ ႁဵတ်းတၢင်းလီၼႃးမုၼ်ၵုသူလ်မႃး ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်။

 ဢိင်ၼိူဝ်ငဝ်းလၢႆးၵူႈလွင်ႈလွင်ႈသေ ၶိူဝ်းတႆးလႆႈလိူၼ်ႈယၢႆႉၶၢႆႉတီႈၶဝ်ႈယူႇထိုင်မိူင်းထႆး မိူင်းမၢၼ်ႈ မိူင်းလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ  တိုၼ်းႁႃၶဝ်ႈဝတ်ႉၶဝ်ႈဝႃး ႁဵတ်းတၢင်းလီ။

ၵၢၼ်လူႇ ၵၢၼ်တၢၼ်း လူၺ်ႈသတ်ႉထႃႇ / လူၺ်ႈၵၢၼ်ယုမ်ႇယမ် /လူၺ်ႈၵၢၼ်ငမ်းငဝ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၾိင်ႈႁိတ်ႈႁွႆး ၼႆႉ မၢင်ပွၵ်ႈမႃး ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵူၺ်းၵေႃႈတေဢမ်ႇတႅၵ်ႇလႅင်း၊ ယႅၵ်ႈၵၼ်ဢမ်ႇဢွၵ်ႇ။    ၵူၺ်းၵႃႈတိုၼ်းပဵၼ်လွင်ႈႁၢၼ်ႉၸႂ်ပဵင်းပေႃးႁင်းၽႂ်မၼ်း။

သတ်ႉထႃႇလႄႈၵၢၼ်ငမ်းငဝ်း တႅၵ်ႈၵၼ်တီႈလႂ်။ တေဢဝ်ႁဵတ်ႇၽူလ်(ႁေတုၽလ)သေထတ်းႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် တေဢဝ် ပၺ်ႁႃၵၢၼ်ငမ်းငဝ်းၼၼ်ႉ ထတ်းထွင်။  

သတ်ႉထႃႇ  – ဢၼ်မီးႁဵတ်ႇၽူလ် (ႁူႉလွင်ႈႁူႉတၢင်း)လႄႈ ႁူႉလူၺ်ႈၺၢၼ်ႇပၺ်ၺႃတႅပ်းတတ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်  ဢၼ်ၵမ်ႉထႅမ်ႁႂ်ႈမီး တၢင်းႁူႉၺၢၼ်ႇသုင်ၶိုၼ်ႈမႃးထႅင်ႈ။

ပၺ်ၺႃ –  ပၢႆးဝူၼ်ႉသွၼ်ႇထတ်းထွင်  ၵႄႈလိတ်ႈပၺ်ႁႃ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇယႂ်ႇသုင်လီၶိုၼ်ႈမႃးထႅင်ႈ။

ပေႃးမီးသတ်ႉထႃႇလႄႈ ပၺ်ၺႃ ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးၼႆႉၼႆ တေမီးတၢင်းသိူဝ်း ၼႂ်းတူဝ်လႄႈတင်းၸႂ်။ တၢင်းသိူဝ်း ဢၼ်လၢတ်ႈမႃးၼႆႉသမ်ႉ တေၸၢင်ႈႁူႉႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းၼိူဝ်ပိူင်ပဵၼ်- ၵမ်ႊမသတ်ႉထႃႇ “ယုမ်ႇယမ်ၵမ်(ၵၢမ်ႇ)” ဝိပႃၵ သတ်ႉထႃႇ “ယုမ်ႇၵၢၼ်ပဵၼ်ၵမ် (ၵၢမ်ႇ)”  ၵမ်မသ်ႉသၵတႃ သတ်ႉထႃႇ(ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ဝူတ်ႈၽႂ်ၵၢမ်ႇမၼ်း) လႄႈ တထႃၶတ်ႉတ ၶေႃႈသွၼ်သတ်ႉထႃႇ (ယုမ်ႇၶေႃႈပူင်သွၼ် ၵႂၢမ်းပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ) – ၼႆၸိူဝ်းၼႆႉမႃး။

ၸႂ်ငမ်းငဝ်း

ၸႂ်ငမ်းငဝ်းၼႆႉတႄႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉဢမ်ႇႁူႉလွင်ႈႁၼ်တၢင်းဢၼ်ၸႅင်ႈလႅင်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ  ဢမ်ႇဝူၼ်ႉၶွပ်ႈထီႇထူၼ်ႈ၊ ဢၼ်လႂ်ပဵၼ်ႁႅင်းၼၢဝ်ႉၼွင်ၸႂ် ၵေႃႈ ၵႂႃႇဝူၼ်ႉလွင်ႈၼၼ်ႉသေထိုင်တီႈပဵၼ်မႃး ၸႂ်ငမ်းငဝ်း ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁႃ တၢင်းဢွၵ်ႇလႆႈ။  ပေႃးပဵၼ်ပၺ်ႁႃပၼ်ႇတူင်ႇမႃးၸိူင်ႉၼႆ – ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢမ်ႇမီးတၢင်းထတ်းထွင်သၢႆႇသၢင်လႆႈ။ လွႆးလွႆးမႃးၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၸႂ်ႁဝ်းၵူဝ်ႁႄ။

ပေႃးပဵၼ်ၸိူင်ႉၼၼ်မႃး တေႁဵတ်းႁႂ်ႈဝူၼ်ႉထိုင်ၶေႃႈယုမ်ႇယမ် ၵၢမ်ႇၸႃႇတႃႇမႃး၊ ၼွၵ်ႈလိူဝ်ပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ တေၶႂ်ႈၵိူဝ်းယမ်ၽီသၢင် ၊ တၢင်ႇၽီဝၢၼ်းၽီ ႁႂ်ႈမီးသူးမီးလၢပ်ႈ(လႃႇၽ)။  

တီႈတႄႉမၼ်း ၵၢၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈလွင်ႈလီၼႆႉ –  ႁဵတ်းလႆႈမွၵ်ႈ- လွင်းသွမ်း(သႂ်ႇၿၢတ်ႇရ်) ၊ လူႇတၢၼ်းဝတ်ႉထု ငိုၼ်းတွင်း ၵႃႈၶူဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း၊  ၵႃႈရူတ်ႉၵႃး လွင်ႈၵႂႃႇမႃးၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၵၢၼ် ၵမ်ႉထႅမ် ၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းလိၵ်ႈလၢႆးတၢင်းႁူႉ ။ သင်ၶၸဝ်ႈဢမ်ႇၸႂ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းထမ်းပိူင် လဵဝ် ယင်းလႆႈႁဵၼ်းပႃးတၢင်းလူၵ်ႈထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။

ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတၢင်းထမ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်မႅတ်ႇပႅင်းပႂ်ႉပႃးသႃသၼႃၼႆသေတႃႉၵေႃႈ သင်ၶၸဝ်ႈၶဝ် မိူဝ်ႈလႆႈႁဵၼ်း တၢင်းလူၵ်ႈ(လေႃးၵီႇ) ထႅင်ႈၸိုင် တၵ်းလႆႈႁူႉပႃး ပၺ်ႁႃၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းလႄႈၵၢၼ်ပူၵ်းၵၢၼ်ၸွႆႈထႅမ်ပၼ်တၢင်းႁူႉ ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၵေႃႈႁင်းမၼ်းလႄႈပဵၼ်ၵၢၼ်ပိၼ်ႇပၢႆႇ ၸွႆႈထႅမ်ၵၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈလူၵ်ႈႁၢင်ႈလီငၢမ်းၾၢႆႇၼိုင်ႈ။

ပဵၵ်ႉသမ်ႉမိူဝ်ႈပၢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈၼၼ်ႉ သင်ၶၸဝ်ႈလႄႈၵူၼ်းႁိူၼ်းယူႇႁၢင်ႇႁိူၼ်ၵၼ် ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶွင်ႈၵဵဝ်ႇၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးၵႂၢမ်းပွၼ်ႈသွၼ်ၵၢၼ်သၢင်ႈၵုၼ်းငၢမ်းၵႂၢမ်းလီ ႁႂ်ႈမီးသိလ်ထမ်းၼၼ်ႉၵူၺ်းသေတႃႉ ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ် သင်ၶ လႄႈၵူၼ်းႁိူၼ်းယူႇၸမ်ၵၼ်။  လိူဝ်သေပွၼ်ႈသွၼ်ပၼ်တၢင်းႁူႉတင်းၾၢႆႇထမ်းယဝ်ႉ သင်ၶၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈႁဵၼ်းသုတ်းယဝ်ႉၸၼ်ႉလိၵ်ႈ လႆႈႁပ်ႉၸုမ်ႈၶူးပဵၼ်ၻွၵ်ႉတိူဝ်ႊရ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ မီးတင်းၼမ်လႄႈ ယင်းလႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉၾၢႆႇတၢင်းလူၵ်ႈမႃးပွၼ်ႈသွၼ်ပၼ်ၵူၼ်းႁိူၼ်းတင်း ၼမ်ဢမ်ႇဢေႇ ၵူႈပွၵ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၵိူတ်ႇမႃးတီႈၼႂ်းဝတ်ႉဢွၼ်တၢင်းလူးၵွၼ်ႇ ၸင်ႇမႃးမီးႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ။

မိူၼ်ၼင်ႇမီးၸႂ် သတ်ႉထႃႇ – ယုမ်ႇယမ် – ၾိင်ႈႁိတ်ႈတိုဝ်းၵမ် ႁဵတ်းၸွမ်းတူင်ႇဝူင်း ဢၼ်ပဵၼ်ႁႅင်းၸုင်ၸႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉၼၼ်ႉၼႆ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ လွင်ႈငမ်းငဝ်းၵေႃႈႁူႉတၵ်းတေမီး ။

ၵူၺ်းၵႃႈပေႃးမႃးဝူၼ်ႉသွၼ်ႇတူၺ်းလီလီၸိုင် ယွၼ်းသူးႁႂ်ႈလႆႈသူးလၢပ်ႈ ႁႂ်ႈမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်  ႁႂ်ႈလႆႈထိုင်ၼိပ်ႉပၢၼ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆ ၼႂ်းၵႂၢမ်းသွၼ်ပုတ်ႉထၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈဢမ်ႇတွၼ်ႉမီးမႃးသေပွၵ်ႈ။  ၵူၺ်းမီးဝႃႈ ႁဵတ်းလီလႆႈလီ ႁဵတ်းၸႃႉလႆႈၸႃႉ ၼႆၼၼ်ႉၵူၺ်း။

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ)