ဝၼ်းတီႈ 8 လိူၼ်သႅပ်ႊတိၼ်ႊပိူဝ်ႊၼႆႉ  UNESCO မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ဝၼ်းၵူၼ်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၵူႈမိူင်းမိူင်း တေလႆႈမေႃလိၵ်ႈလၢႆး  ဝႃႈၼႆ။ ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ ဝၢႆးသေ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းယဝ်ႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇႁိမ်းၸမ် 7 လၢၼ်ႉၵေႃႉ လႆႈသုမ်းသုၼ်ႇႁဵၼ်းသွၼ် ငဝ်ႈၶၢမ်ႇပိုၼ်ႉပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇဝႆႉယူႇ – ၸုမ်း ISP Myanmar ၵဵပ်း ၶေႃႈမုလ်း ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။   လၢႆလၢႆၸိုင်ႈမိူင်းၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၽွင်းတိုၵ်ႉၶေႉၶဵင်ႇၵၼ်ႁဵတ်းတႃႇႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် ၼႂ်းပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ – ၵၢၼ်မိူင်း ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ယူႇၵူႈလွင်ႈလွင်ႈၼႆႉ ယွၼ်ႉသင်လႄႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈသမ်ႉ တူၵ်းလႃႈတူၵ်းလိုၼ်းၵႂႃႇၵူႈၾၢႆႇၵူႈတၢင်း။  

ၸုမ်း ISP Myanmar ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းဢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်သိုၵ်း၊ ၵၢၼ်မိူင်း ၼႂ်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ။

သိုၵ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၸႂ်ႉႁိူဝ်းမိၼ်သေ ပွႆႇမၢၵ်ႇတိုၵ်းတေႃးသႂ်ႇ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢၼ်သိုၵ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ် ၵုမ်း ၵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၶိူဝ်းယႂ်း။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸိူဝ်းမီးဝႆႉ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ်ၵုမ်း ၵမ် လႄႈ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ လႆႈပိၵ်ႉဢိုတ်းဝႆႉၵမ်ႈၼမ်။

ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ် ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ မၢင်တီႈၼၼ်ႉ လိူဝ်သေ ၽေးႁိူဝ်းမိၼ် ပွႆႇမၢၵ်ႇ (ၽေးဢၼ်ၵူၼ်းႁဵတ်းဢဝ်) ယဝ်ႉ မီးပႃးၽေးသၽႃႇဝထႅင်ႈ။ ၼႂ်းၵႄႈ လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ လႄႈ မီးၽေးၶဵၼ်ၼႆႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် လႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈဝႆႉ ?  မေႃသွၼ်ၶဝ်လူး လႆႈႁူပ်ႉ လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇဝႆႉ ၸိူင်ႉႁိုဝ်?

ယွၼ်ႉၽေးၶဵၼ် ႁိူဝ်းမိၼ်ပွႆႇမၢၵ်ႇလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈသွၼ်လိၵ်ႈ တီႈႁူင်းႁဵၼ်း(လႆႈငိူင်ႉဝႄႈ ႁူင်းႁဵၼ်း သေ သွၼ်လိၵ်ႈ)

ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလိူဝ်ပိူၼ်ႈ လႄႈ လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇႁႅင်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်း တႃႇတေႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈလၢႆး လႆႈၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ဢွင်ႈတီႈယူႇသဝ်း။ ယွၼ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢဝ်ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ တင်ႈပဵၼ် ပဝ်ႉမၢႆၵၢၼ်သိုၵ်းသေ တိုၵ်းတေႃးလႄႈ လႆႈငိူင်ႉဝႄႈဢွင်ႈတီႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဝႆႉ။

မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉ ၸွမ်းဝၢၼ်ႈသူၼ် ဢွၼ်ၵၼ် ပိုင်ႈဢိင်ၸႂ်ယႂ်ႇ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈသေ ႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈ လၢႆးမႃး။ မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵူႈပွၵ်ႈ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈလႄႈ ဝတ်ႉဝႃးၽႃသိူဝ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်တီႈဢၼ်လွတ်ႈၽေးလႄႈႁူမ်ႇလူမ်ႈသုတ်းတွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်း။  ၵူၺ်းၵႃႈ ယၢမ်းလဵဝ် ဢိင်ၼိူဝ်ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ၵၢၼ်သိုၵ်းသေ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ၊ ဝတ်ႉဝႃးၽႃႇသိူဝ်ႇယဵၼ်းပဵၼ်တီႈဢၼ်မီးၽေးသုတ်းတွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းမိူင်း။   ႁိူဝ်းမိၼ် သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပွႆႇမၢၵ်ႇသႂ်ႇတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ငိူင်ႉဝႄႈ။

လိူဝ်သေ ႁူင်းႁဵၼ်း တင်း ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈယဝ်ႉ ႁိူၼ်းယေး ဢၼ်ႁပ်ႉသွၼ်လိၵ်ႈလၢႆးပၼ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၺႃးသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ် ပွႆႇမၢၵ်ႇသႂ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ မိူဝ်းၽွင်းႁဵၼ်း သွၼ်လိၵ်ႈလၢႆးယူႇၼၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉသတိ ၽေးၶဵၼ် ႁိူဝ်းမိၼ်ပွႆႇမၢၵ်ႇဝႆႉယူႇတႃႇသေႇ။

ဢဵၼ်ႁႅင်း မေႃသွၼ် လႄႈ ၶိူင်ႈၵမ်ႉၵႅမ်ၼႂ်းၵၢၼ်သွၼ်ႁဵၼ်း ဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈ

လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈသမ်ႉ ဢဵၼ်ႁႅင်းမေႃသွၼ် လႄႈ ၶိူင်ႈၵမ်ႉၵႅမ် တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၵၢၼ် သွၼ်ႁဵၼ်း ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၵုမ်ႇထူၼ်ႈ။

မူႇဝၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းဢမ်ႇမီးဢဵၼ်ႁႅင်း မေႃသွၼ်ၵုမ်ႇထူၼ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇႁွင်ႉမေႃသွၼ် တၢင်ႇတီႈသေ မႃးသွၼ်ပၼ်။   တႃႇၸွႆႈထႅမ်ပၼ် ငိုၼ်းလိူၼ်မေႃသွၼ် လႄႈ ၵႃႈၼမ်ႉမၼ်းရူတ်ႉ ၵႂႃႇ မႃးၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်လႄႈ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈ  မီးလွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ  ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၶိူင်ႈၵမ်ႉၵႅမ် တႃႇၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၵၢၼ်သွၼ်ႁဵၼ်းလိၵ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉသိုၵ်း မၢၼ်ႈ မီးလွင်ႈပိၵ်ႇဢိုတ်းႁႄႉႁၢမ်ႈ ဢမ်ႇပၼ်တေႃႉဢဝ်ၵႂႃႇမႃးလွတ်ႈလႅဝ်းလႄႈ လႆႈႁႃသိုဝ်ႉယၢပ်ႇ ၵႃႈ ၶၼ်သုင်။ မိူၼ်ၼင်ႇ ပပ်ႉႁဵၼ်းလိၵ်ႈ (ပုံနှိပ်စာအုပ်) ၼၼ်ႉ မၢင်ပိုၼ်ႉတီႈ မေႃသွၼ် လႆႈလၢတ်ႈ ႁႂ်ႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၾၢင်ႉသေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလီလီ ပိူဝ်ႈတႃႇတေသိုပ်ႇယိုၼ်ႈပၼ်ၵၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၵႂႃႇထႅင်ႈၼႂ်းပီတေမႃးပီၼႃႈ ဝႃႈၼႆ။

ၸွမ်းၼင်ႇ ပၵ်းပိူင်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်လႅၵ်ႈဝႆႉမႂ်ႇသေ ၼႂ်းၸၼ်ႉ 12 (G-12) ၼၼ်ႉ ပႃးဝႆႉတွၼ်ႈဢၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်ၶဝ် တေလႆႈၸႂ်ႉ ၶွမ်ႊပိဝ်ႊတိူဝ်ႊ လႄႈ ဢိၼ်ႊထိူဝ်ႊၼႅတ်ႊ သေႁဵၼ်းလိၵ်ႈ။

ၵူၺ်းၵႃႈ  ၾႆးၾႃႉ ၺႃးတတ်းၶၢတ်ႇဝႆႉတင်းၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းလႆႈၵႂႃႇႁႃဢွင်ႈတီႈဢၼ်ႇမီးဢိၼ်ႊထိူဝ်ႊၼႅတ်ႊသေ ၸႂ်ႉၾူၼ်းႁဵၼ်းလိၵ်ႈလၢႆးၵႂႃႇ။

ယွၼ်ႉလႆႈ ႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ်လိၵ်ႈလၢႆး ၼႂ်းၵႄႈၽေးၶဵၼ် တင်း လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇလၢႆလွင်ႈလႄႈ လုၵ်ႈ ႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် ဢိၵ်ႇတင်း လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်ၶဝ် ၵမ်ႈၽွင်ႈဢွၼ်ၵၼ်လိူၵ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်း ဢွၵ်ႇ ယၢၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၵႂႃႇ  ။

ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၽွင်းပၢၼ်တိုၵ်ႉလူဝ်ႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းႁိမ်းၸမ် ၼိုင်ႈၶိုင်ႈ  လႆႈ ႁၢမ်းသုၼ်ႇႁဵၼ်းသွၼ် လိၵ်ႈလၢႆးဝႆႉ

ISP Myanmar ၸီႉၸမ်ႈၼႄဝႃႈ – ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉတၢင်းၼမ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၸိူဝ်းတိုၵ်ႉလူဝ်ႇၶိုၼ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်း မီးဢေႇလိူဝ်သေ ဢၼ်ၵိုင်ႇလီလႆႈမီး ဝႃႈၼႆ။

မိူဝ်ႈပီၵၢၼ်ႁဵၼ်း 2019 – 2020 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸိူဝ်းပၼ်သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈ တႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း (ဢၢပ်ႈ ၵျွင်း) မီး 9.7 လၢၼ်ႉပၢႆ။

သင်ဢိင်ၼိူဝ် သဵၼ်ႈမၢႆမုင်ႉႁေႃႁိူၼ်းၵူၼ်း ပီ 2019 တင်း ၸုမ်းငိုၼ်းၵွင်ၵၢင် ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၸၢတ်ႈ  ၸိုင်ႈ လုမ်ႈၾႃႉ (UNFPA) ဝႃႈၸိုင် ၼႂ်းပီၵၢၼ်ႁဵၼ်း 2025 – 2026 ၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉတၢင်းၼမ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၸိူဝ်းလူဝ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းမီးယူႇ 13 လၢၼ်ႉပၢႆ ဝႃႈၼႆ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးလင်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းမႃး ႁိုင်ၶၢဝ်းတၢင်း 4 ပီပၢႆ ၼႂ်းပီးၵၢၼ်ႁဵၼ်း 2025-2026 ၼႆႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸိူဝ်းသႂ်ႇသဵၼ်ႈမၢႆတႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း (ဢၢပ်ႈၵျွင်း) မီး 6.1 လၢၼ်ႉ (47%) ၵူၺ်း၊ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸိူဝ်း ဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်းႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁၢမ်းသုၼ်ႇလႆႈႁဵၼ်းသွၼ် လိၵ်ႈ လၢႆးၼႆႉ မီးယူႇမွၵ်ႈ 7 လၢၼ်ႉ (53%) ၼႆယဝ်ႉ။

ႁူဝ်ၼပ်ႉဢၼ်ၼႆႉၼႄဝႃႈ   လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ 1000 ၵေႃႉၼၼ်ႉ ဢၼ်လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းမီး 496 ၵေႃႉသေ ၸိူဝ်းဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းသမ်ႉမီး 531 ၵေႃႉ ဝႃႈၼႆ။

လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶဝ် ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတႃႇတေႁဵၼ်းသွၼ်ဢဝ် လိၵ်ႈလၢႆးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉ ၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးတူၵ်းတႅမ်ႇ၊ ငိုၼ်းၶဝ်ႈငိုၼ်းဢွၵ်ႇ ဢမ်ႇၵိုင်ႇငၢမ်ႇၵၼ်၊ ယွၼ်ႉပၼ်ႁႃ ပတိၵ်ႈ ၶၢတ်ႈ ပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းသိူဝ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢမ်ႇမီးလွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႆယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၵႄႈလွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ လၢႆလွင်ႈၼၼ်ႉ လၢႆလၢႆၾၢႆႇၸွႆႈၵၼ်သေ ႁႄႉႁၢမ်ႈၼင်ႇႁိုဝ် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ တေလႆႈသိုပ်ႇႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈလၢႆးၵႂႃႇၼႆသေတႃႉ မၢင်ၸိူဝ်းဢမ်ႇမီးတၢင်းလိူၵ်ႈလႄႈ လႆႈဢွၵ်ႇၵႂႃႇႁႃ ႁဵတ်းၵၢၼ် တၢင်ႇတီႈတၢင်ႇဝဵင်း ၊ တၢင်ႇမိူင်း ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈမီး။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ယွၼ်ႉၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢမ်ႇတဵမ်ထူၼ်ႈလႄႈ မိူဝ်ႈၽွင်းၵႂႃႇႁႃႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇ လႆႈၼႃႈၵၢၼ်ဢၼ်လီ၊ လႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၵ်း ၵၢၼ်ၵျၢမ်းဢၼ်ဢမ်ႇၵိုင်ႇၵၼ်တၢင်း ဢႃယုဢသၢၵ်ႈ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ယွၼ်ႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ႁၢမ်းသုၼ်ႇတိုဝ်ႉတၢင်း လႆႈႁဵၼ်းသွၼ်လိၵ်ႈလၢႆးၼႆႉသေ ႁဵတ်း ႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၸိုင်ႈမိူင်း တူၵ်းတႅမ်ႇၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃး ဢဵၼ်ႁႅင်းၵူၼ်း ၼုမ်ႇ ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႃႈထႅင်ႈ။

ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၸုမ်းႁူမ်ႈႁွမ်းၾၢႆႇႁႄႉၵင်ႈပၼ် ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ တူဝ်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (GCPEA) ပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်ဝႆႉဝႃႈ – ႁႂ်ႈၸုမ်းၸိူဝ်းၸွႆႈထႅမ်ပၼ်ၾၢႆႇၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ၊ ၸဝ်ႈတႃႇၼ လႄႈ ၸုမ်းၸွႆႈထႅမ်ၵူၼ်းၼင်ႇၵၼ်ႁၼ်ထိုင်ၵၼ် ၵူႈမိူင်းမိူင်း လူင်းပၼ်တၢင်းၸွႆႈထႅမ်တီႈ ၸုမ်းၸွႆႈ ထႅမ် ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်ၵမ်းသိုဝ်ႈ ဝႃႈၼႆ။

ဢၢင်ႈဢိင်- BBC