ၸဵမ်မိူဝ်ႈလၢႆသိပ်းပီ ပူၼ်ႉမႃးၵေႃႈ မိူင်းထႆးၼႆႉ လီဢိၵ်ႇၸႃႉ ၶဝ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ လႆႈၸႂ်ယႂ်ႇ လႆႈပိုင်ႈဢိင်မႃးတႄႉတႄႉ ။ ၶၢဝ်းၸွမ်ၸိၵ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈမိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇယိုတ်းမိူင်းမႃး ၶၢဝ်းတၢင်း 4 ပီ ၸမ် 5 ပီၼႆႉၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လႆႈပၢႆႈၽေး ၶဝ်ႈသွၼ်ႈမိူင်းထႆးမီးတၢင်းၼမ် ။ ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆးၵေႃႈ ၵႃႈလႆႈဝူၼ်ႉသွၼ်ႇ ၸတ်းပွင်ပႃးလွင်ႈၵူၼ်းပၢႆႈၽေးမိူင်းမၢၼ်ႈ ။ ၼႂ်းႁူဝ်လိူၼ်ဢွၵ်ႊထူဝ်ႊပိူဝ်ႊ 2025 ၼႆႉ ၾၢႆႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၸတ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်း တႃႇပၼ်သုၼ်ႇ ႁႂ်ႈၵူၼ်းပၢႆႈၽေးမီးၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၽႂ်မၼ်း ။ ပၵ်းပိူင်တႃႇတူၺ်းလူၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၸိူင်ႉၼႆ တိုၵ်ႉပဵၼ်ပွၵ်ႈၵမ်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်း လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆ။

ဝၼ်းတီႈ 2/10/2025 ၵၢင်ဝၼ်း 1 မူင်းထိုင် 5 မူင်း ႁူဝ်ၶမ်ႈ  ၾၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းလႄႈပူၵ်းပွင်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း Center for Ethnic Studies and Development  တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ၵဵင်းမႂ်ႇ ၸိုင်ႈထႆး ၸတ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ် လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈလႄႈ လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉၼႂ်းၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၼႂ်းမိူင်းထႆး ผู้ลี้ภัย: สิทธิและข้อท้าทายการทำงานในประเทศไทย ။  

ၼႂ်းပၢင်ၼႆႉ ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈ မီး 100 ပၢႆ။  လႆႈဢုပ်ႇၵၼ်လွင်ႈၵူၼ်းပၢႆႈၽေး ဢၼ်လုၵ်ႉမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ မႃးထင်သဝ်းမိူင်းထႆး ၶၢဝ်းႁိုင်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ။ ဢုပ်ႇပႃးၶေႃႈတူၵ်းလူင်း ဢၼ်ဢုပ်ႇၵၼ်ဝႆႉ မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 8/8/2025 ၼၼ်ႉ လွင်ႈဝႃႈ  ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းပၢႆႈသွၼ်ႈယူႇၼႂ်းမိူင်းထႆး ႁႂ်ႈမီးသုၼ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်။

ၸွမ်းၼင်ႇ ၾၢႆႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵဵပ်းဝႆႉသဵၼ်ႈမၢႆတႄႉ ၼႂ်းမိူင်းထႆးၼႆႉ မီးဝႆႉ ပၢင်သဝ်းၵူၼ်းပၢႆႈၽေး 9 တီႈ မီးႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း 86,569(8 မိုၼ်ႇပၢႆ) ၵေႃႉ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်တေၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈၵမ်းသိုဝ်ႈ မီး 42,601 (4 မိုၼ်ႇပၢႆ)ၵေႃႉ ။

ၸွမ်းၼင်ႇဢၼ်ဢုပ်ႇၵၼ်ၼႂ်းပၢင်ႁူပ်ႉထူပ်းၼႆႉတႄႉ ပၢင်သဝ်းၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၼႆႉ မီးတီႈ မႄႈႁွင်ႈသွၼ် 4 တီႈ ၊ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈ တၢၵ်ႇ 3 တီႈ ၊ ၵၼ်ႊၸၼပူႊရီႊ မီး 1 တီႈ လႄႈ ရၢတ်ႉပူႊရီႊ မီး 1 တီႈ ။

တႃႇပၼ်သုၼ်ႇၵူၼ်းပၢႆႈၽေးႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်ႁဵတ်းၼႆႉ ၾၢႆႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၶဝ် လႆႈဢုပ်ႇၵၼ်မႃး 10 ပီပၢႆယဝ်ႉသေတႃႉ ပႆႇလႆႈၶေႃႈတူၵ်းလူင်းသင်။ၼႂ်းပီၼႆႉ ၸင်ႇမီးမႃးၶေႃႈတူၵ်းလူင်း။

တႄႇဢဝ် ဝၼ်းတီႈ 1/10/2025 ၼႆႉၵႂႃႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆး တူၵ်းလူင်းဢၼုၺၢတ်ႈပၼ် ႁႂ်ႈၵူၼ်းပၢႆႈၽေးမီးသုၼ်ႇလႆႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းမိူင်းထႆး ။ ၵၢၼ်ဢၼ် ၵူၼ်းပၢႆႈၽေး မီးသုၼ်ႇႁဵတ်းၼႆႉ တေမီးၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၊ ၵၢၼ်လဵင်ႉသတ်း ၊  ႁူင်းၵၢၼ်ဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၵိၼ်ယႅမ်ႉ ၊ ၵေႃႇသၢင်ႈ ၊ ၵၢၼ်ယဵပ်ႉၽႃႈယဵပ်ႉၽႅၼ်ႇလႄႈ ထႅင်ႈလၢႆသႅၼ်း ။ တေႁႂ်ႈၶဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၸွမ်းၼင်ႇပိူင်တမ်းဝႆႉ။

ဢၼ်ၵူၼ်းပၢႆႈၽေး တေၸၢင်ႈၵႂႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈၼႂ်းမိူင်းထႆးၼႆႉ တေမီး 43 ၸႄႈတွၼ်ႈ ။ မိူင်းထႆးတွၼ်ႈၼိူဝ် 17 ၸႄႈတွၼ်ႈ ၊ တွၼ်ႈၵၢင် 18 ၸႄႈတွၼ်ႈ ၊ ပွတ်းဢွၵ်ႇ 8 ၸႄႈတွၼ်ႈ ။

ၵူၼ်းပၢႆႈၽေး တေမီးသုၼ်ႇႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈၸိူင်ႉၼႆၼႆႉ လႆႈဝႃႈ ပဵၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းလီတႃႇၵူၼ်းပၢႆႈၽေး ၸိူဝ်းလႆႈပႂ်ႉၵူၼ်းမႃးၵမ်ႉမႃး ၸွႆႈ ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ပၢႆႈၽေးမႃးမိူဝ်ႈလဵဝ် ႁဵတ်းလႆႈမိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉဢမ်ႇၸႂ်ႈ ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ဢၼ်လူင်ပွင်ႈၸိုင်ႈထႆး ၼပ်ႉသွၼ်ႇဝူၼ်ႉပၼ်ၼႆႉ တေဝႆႉၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၸိူဝ်းမႃးယူႇထင်သဝ်းၶၢဝ်းယၢဝ်း ။ ၸိူဝ်းမႃးထင်ဝႆႉ ႁိုင်41 ပီပၢႆ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၼႆ – ၽူႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈ။

Hay Soe Independent scholar ဢၼ်ၶဝ်ႈႁူမ်ႈပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၼၼ်ႉ လၢတ်ႈဝႃႈ – ” ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၵမ်ႈၼမ် တိုၵ်ႉၶၢတ်ႇၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉဝႆႉလၢႆလွင်ႈ ၸဵမ်ဢဝ်လိၵ်ႈလၢႆးလႄႈၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ တႃႇၸႂ်ႉၼႂ်းမိူင်းထႆး။ ပႃးၸဵမ်ပၢင်ၾိုၵ်းၽွၼ်ႉတႃႇၶဝ်ႈၼႂ်းၼႃႈတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉ။ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်းၵေႃႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၶဝ်မီးသုၼ်ႇလႆႈႁဵၼ်းလႆႈသွၼ် ” –  ဝႃႈၼႆ။

ၼၢႆႊပၼ်ႊၽူတ်း ၵေႃႇၵဵတ်ႇၵျရိူၼ်ႊ ႁူဝ်ပဝ်ႈၸုမ်းၵူၼ်းၵႃႉၸႄႈတွၼ်ႈတၢၵ်ႇ လၢတ်ႈၼႂ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၼႆႉဝႃႈ –

ပိူင်ဢၼ်တေပၼ်သုၼ်ႇၵူၼ်းပၢႆႈၽေးႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆႉ ႁၼ်လီၸွမ်းတႄႉတႄႉ ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈတၢၵ်ႇၼႆႉ မီးၵူၼ်းပၢႆႈၽေးတၢင်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ပၢႆႈမႃးသွၼ်ႈဝႆႉၼမ်ၼႃႇ ။ သင်ဝႃႈ ပိုတ်ႇႁပ်ႉၶဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈၼႆတႄႉ တေၸၢင်ႈၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃလွင်ႈယူႇလွင်ႈၵိၼ်ၶဝ် ။ၵွပ်ႈဝႃႈ ၶၢဝ်းတၢင်း 41 ပီမႃးၼႆႉ ၵုမ်ႇလႆႈယူႇၼႂ်းပၢင်သဝ်းၵူၺ်း ” ဝႃႈၼႆ။

ၼၢႆႊဝုတ်းထိၼၼ်ႊ ၽဵတ်းသီငိုၼ်း ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၾၢႆႇႁူင်းၸၢၵ်ႈဢိတ်ႇဢွၵ်ႇၵုၼ်ႇၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်း ၸႄႈတွၼ်ႈတၢၵ်ႇၵေႃႈ လၢတ်ႈၼႂ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၼႆႉဝႃႈ – “ တီႈၸႄႈတွၼ်ႈတၢၵ်ႇၼႆႉ လူဝ်ႇၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် 5000 ပၢႆ ။ တေဢဝ်ၵူၼ်းဢႃယု 18-50 ပီ ။ လွင်ႈၼႆႉ လႆႈၵပ်းသိုပ်ႇၵပ်းသၢၼ်ၵၼ်တင်းႁွင်ႈၵၢၼ်ၾၢႆႇႁႅင်းၵၢၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ ၊ သင်ဝႃႈ ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၸိူဝ်းၼႆႉ တေၶဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႆ တေဢမ်ႇႁႂ်ႈသဵင်ႈၵႃႈၸၢင်ႈၼၢႆးၼႃႈလႄႈ တေဢမ်ႇႁႂ်ႈၸုမ်းလႂ်ၵိၼ်သူးၵိၼ်လၢပ်ႈၼိူဝ်လွင်ႈၼႆႉ ။ သင်ဝႃႈ ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၵႂႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈၵႆၼႆ  တေပၼ်သုၼ်ႇၵူၼ်းႁူမ်ႈႁိူၼ်းၵႂႃႇသူႇၸႂ်းၵၼ်လႆႈ ” – ဝႃႈၼႆ။

Ner Kaw Htoo ႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်းၵူၼ်းပၢႆႈၽေးယၢင်းလႅင် ၶဝ်ႈႁူမ်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းဝႃႈ – ဝၢႆးသေ ၺႃးတတ်းငိုၼ်းၵမ်ႉၸွႆႈယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၵေႃႈ ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတႃႇယူႇလွတ်ႈၽႂ်မၼ်း ။ ၸင်ႇဝႃႈ လွင်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးတေမီးၵၢၼ်ၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်တၢင်းမုင်ႈမွင်းယႂ်ႇလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈ”  -ဝႃႈၼႆ။

မိူဝ်ႈလဵဝ် ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးမၢင်ၸိူဝ်း ၽွမ်ႉတႃႇတေၶဝ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ယဝ်ႉ မၢင်ၸိူဝ်း ၶႂ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်လဵင်ႉသတ်း ၊ မၢင်ၸိူဝ်းၶႂ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းႁူင်းၵၢၼ် ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်းသမ်ႉ ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၸိူဝ်းၼႆႉ တၵ်းလူဝ်ႇမေႃသိုဝ်ႇသၢၼ်ၵၼ်တၢင်းၸဝ်ႈၶွင်ႈၵၢၼ်(ပေႃႈလဵင်ႉ-ၼၢႆးၸၢင်ႈ) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ တၵ်းတေလႆႈမေႃပွင်ႇၸႂ် ၾိင်ႈမိူင်းမိူင်းထႆး ၸဵမ်ဢဝ် ပၵ်းပိူင်ၼႂ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းဝဵင်းလႄႈ လွင်ႈယူႇလွင်ႈၵိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉထႅင်ႈ ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမေႃဢမ်ႇပဵၼ်ၵေႃႈ တေပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈလိၵ်ႈလၢႆးထႆး ၼႆ Ner Kaw Htoo သိုပ်ႇလၢတ်ႈ။

ဢိင်ၼိူဝ် တေပၼ်သုၼ်ႇၵူၼ်းပၢႆႈၽေးမီးၵၢၼ်ႁဵတ်းၼႆႉသေ ၼႂ်းပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၼႆႉ လႆႈထတ်းသၢင် ဢွၵ်ႇမႃး မီးဝႆႉ ၶေႃႈၶဵင်ႇတႃႉယူႇ လၢႆဢၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ – ဢမ်ႇမေႃၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈထႆး – ယွၼ်ႉဝႃႈ ၼႂ်းပၢင်သဝ်းၵူၼ်းပၢႆႈၽေး ႁၢမ်းၵၢၼ်ႁဵၼ်းဝႆႉ။ သင်ဝႃႈ လႆႈၵၢၼ်ႁဵတ်းမႃးၵေႃႈ ၸၢင်ႈထူပ်းပိူၼ်ႈၵိၼ်ၸိၵ်းတွၵ်ႇၸွၵ်း ။ သင်ဝႃႈ ႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈၵႆ ၵူၼ်းၵိုတ်းတင်းလင်သမ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းထဝ်ႈလႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇလဵၵ်ႉ တေလႆႈၸတ်းပွင်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ” – ၼႆၸိူဝ်းၼႆႉ။ 

မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ ၵူၼ်းပၢႆႈၽေး လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆး ဢမ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်ႁႅင်းၵၢၼ် ၊ ယဝ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇတွၼ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ မႃး ပဵၼ်ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၶၢဝ်းယၢဝ်း ၊ ၵူၺ်းႁပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းမႃးသွၼ်ႈယူႇၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၼႆၵူၺ်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵူၼ်းၼႂ်းပၢင်သဝ်းပၢႆႈၽေးၵေႃႈ ဢမ်ႇသူႈလႆႈသုၼ်ႇလီတႃႇႁဵတ်းၵၢၼ်တၢင်းၼွၵ်ႈ။ မၢင်ၸိူဝ်းဢွၵ်ႇႁႃႁဵတ်းၵၢၼ်လူၺ်ႈလၢႆးၽႂ်လၢႆးမၼ်း။မၢင်ၸိူဝ်းလႆႈလီလႆႈပဵၼ်သေတႃႉ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ ၺႃးပေႃႈလဵင်ႉၼၢႆးၸၢင်ႈၵိၼ်ၸိၵ်းတွၵ်ႇၸွၵ်း။ ပေႃးမီးပိူင်တူၺ်းထိုင်ပၼ်ႁဵတ်းၼႆတႄႉ တေၶႅၼ်းၸႂ်ၽွင်ႈၼႆ ႁႅင်းၵၢၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈ။

ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆးပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလၢတ်ႈဝႃႈ ဢွင်ႈတီႈၵူၼ်းပၢႆႈၽေး မီး 9 တီႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၼပ်ႉပႃး ၵူၼ်းပၢႆႈၽေးၸိူဝ်းမီးဝႆႉပွတ်းတၢင်းၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းမႂ်ႇလႄႈ ၼႆႉၵေႃႈ ၶႂ်ႈႁႂ်ႈၾၢႆႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၶဝ် ဝႆႉၼၵ်းဝူၼ်ႉသွၼ်ႇပၼ်ပႃးၼႆ တႆးယၢၼ်မိူင်းၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈ။