ပေႃးလႆႈယိၼ်းၸိုဝ်ႈၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼႆ ၵူၼ်းၵမ်ႈၼမ်တေလႅၼ်ႈႁၼ်ပွႆးၽြႃးၸၢမ်ၵဝ်ႈတွၼ်ႈလႄႈၵူၼ်း ၸုၵ်းၽၢႆးႁိူဝ်း – ၶႃႈၼၼ်ႉၵူၺ်း။ လပ်ႉလင်တၢင်းႁၢင်ႈလီလႄႈတီႈၶီႇႁိူဝ်း ၼႂ်းၼွင်ၵႂၢင်ႈ လႄႇၵျေႃႇ ၼၼ်ႉ – ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ၼွင်သၽႃႇဝတၢင်းႁၢင်ႈလီၼႆႉ ၾၢင်ႁၢင်ႈၾိင်ႈတိုၼ်းမၼ်း ယူပ်ႈယွမ်းလူင်း ၵူႈမိုဝ်ႉၵူႈဝၼ်း။ ၼွင်တိုၼ်ႈမႃး၊ပႃဢႄႇမႃး၊ ၵုၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼမ်မႃးသေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ဢမ်ႇလီလႄႈ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်။ ၵူၼ်းမႃးဢႅဝ်ႇယဵမ်ႈၵေႃႈဢမ်ႇၼမ်ပဵင်း ၵွၼ်ႇၼႃႈ တၢင်းပဵၼ်ၶူဝ်ႊဝိတ်ႉ လႄႈၵွၼ်ႇၼႃႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း။ ဢိင်ၼိူဝ်လွင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ တႃႇတေႁၵ်ႉသႃ လုမ်းလႃးၼွင်ႁၢႆးယႃႈ တီႈဢၼ်ႁဝ်းဝႃႈပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်မီး ၽြႃးၸၢမ်ၵဝ်ႈတွၼ်ႈထွတ်ႈမျၢတ်ႈၼၼ်ႉ တေႁဵတ်းႁိုဝ်- ၼႆ ၽႂ်ဢမ်ႇလႃႈလီႈၶုၵ်းၸႂ်လႆႈ။  

မိူဝ်ႈၽွင်း ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၼႂ်းထုင်ႉ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ လႆႈၺႃးၽေးသၽႃႇဝ ၼမ်ႉၼွင်းထူမ်ႈ လၢႆ ၵမ်းထပ်းၵၼ်မႃးၼႆႉ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၸိူဝ်းမီးတူဝ်ထူပ်း ၼႂ်းၵၢၼ်ၸတ်းပွင် လွင်ႈၶူဝ်းၶွင်သၽႃႇဝၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်တူၵ်ႇလၢတ်ႈ တိုၵ်းသူၼ်းဝႃႈ လူဝ်ႇလႆႈၼႅတ်ႈၸွႆႈၵၼ်တူၺ်းထိုင် ထိင်းသိမ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ၼွင်ၼမ်ႉ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႃႇ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆ။

ၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင် ယွၼ်ႉၵူၼ်းၼႂ်းၼွင်ၶဝ် ဢဝ်တိၼ်သေၾၢႆးႁိူဝ်း၊ ပဵၼ်ၼွင်ၼမ်ႉ ရေချိုကန် ဢၼ်ယႂ်ႇလိူဝ်ပိူၼ်ႈထီႉသွင် ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ၊ ထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၶူဝ်းပူၺ်ႈၼႂ်း ဢႃႊသီႊယၼ်ႊ (အာဆီယံအမွေအနှစ်ဥယျာဉ်) ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 2 ပီ ထပ်းၵၼ်မႃးၼႆႉ ႁိူၼ်းယေး ဢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈဝႆႉ ၼႂ်းၼွင် (ဢၼ် ပဵၼ် မဵတ်ႇမၢႆ ၼႂ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈ) ၼၼ်ႉ ၺႃးၽေးၼမ်ႉၼွင်းထူမ်ႈ ၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇလင် ။

တႃႇတေတူၺ်းထိုင် ထိင်းသိမ်း ၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ်ၵေႃႈ ႁဵတ်းသၢင်ႈမႃး ယူႇ၊ လွင်ႈၸွႆႈထႅမ်တီႈၼွၵ်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ယၢမ်ႈလႆႈမႃးယူႇသေတႃႉ  လွင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းၼွင် လႆႈႁူပ်ႉၺႃးၽေး ၼမ်ႉၼွင်းထူမ်ႈဝႆႉယူႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်ဢၼ်ပိူင်းၼႄဝႃႈ လူဝ်ႇလႆႈၸွႆႈၵၼ် တူၺ်းထိုင်ထိင်းသိမ်း ၼွင်ႁၢႆးယႃႈယဝ်ႉ ၼႆယူႇ။

ၶီႈၵူမ်ႇငႂ်ႈ ၼႂ်းၼွင်ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး

ၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼႆႉ မီးဝႆႉၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈ၊ ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းၸၢၼ်း။ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းယွင်ႁူၺ်ႈသမ်ႉ မီးဝႆႉမူႇဝၢၼ်ႈ 400 ပၢႆ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ မူႇဝၢၼ်ႈႁိမ်းၸမ် 200 ၼႆႉမီးဝႆႉၼႂ်းၼွင်။

ယၢမ်းလဵဝ် ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၼႂ်းၼွင် လႄႈ ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းယွင်ႇႁူၺ်ႈ လႆႈဢွၼ်ၵၼ်ၶၢမ်ႇတၢမ်ႇ ၽေးၼမ်ႉၼွင်းထူမ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼႆ – ဢူးၶိၼ်ႇမွင်ႇလႅတ်ႉ ၽူႈၼမ်းၼႂ်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၸုမ်း Save The Inle Lake လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ၸုမ်း Save The Inle Lake ၼႆႉပဵၼ်ၸုမ်း တူင်ႉၼိုင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ၸွႆႈတူၺ်းထိုင် ထိင်းသိမ်း ၼွင်ႁၢႆးယႃႈမႃး ၶၢဝ်းတၢင်းႁူဝ်သိပ်းပီ ။

သင်တူၺ်းၶိုၼ်း ၼႂ်းပိုၼ်းၸိုင် လွင်ႈၼမ်ႉၼွင်းထူမ်ႈ ၼႂ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ႁၢဝ်ႈႁႅင်းသုတ်းၼႆႉ ပဵၼ်မိူဝ်ႈပီ 1992 ၊ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၼမ်ႉၼႂ်းၼွင်ၶိုၼ်ႈသုင်ထိုင် 9 ထတ်း(ပေႇ)ပၢႆ။

ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉထႅင်ႈ ၶၢဝ်းတၢင်း 30 ပီပၢႆ၊ ထိုင်မႃးၼႂ်းလိူၼ်သႅပ်ႊတိၼ်ႊပိူဝ်ႊ ပီ 2024 ၽွင်းၵူၼ်း မိူင်းလႆႈထူပ်းၽေးၼမ်ႉထူမ်ႈၼၼ်ႉသမ်ႉ  ၼမ်ႉၼႂ်းၼွင်ၶိုၼ်ႈသုင်ထိုင် 12 ထတ်း(ပေႇ)ပၢႆ။

ၼႂ်းပီ 2025 လိူၼ် June ၊ July လႄႈ August ၼႆႉ ၼမ်ႉၼွင်းထူမ်ႈထပ်းၵၼ်ဝႆႉသေ တေႃႇထိုင် ၵၢင်လိူၼ် August ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ၼမ်ႉၼႂ်းၼွင်ၶိုၼ်ႈသုင်ထိုင် 7 ထတ်း(ပေႇ)ပၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈၵူႈပီပူၼ်ႉမႃး ပေႃးၾူၼ်တူၵ်းႁႅင်းၼႆ ၼမ်ႉၵႆႉၼွင်းထူမ်ႈယူႇသေတႃႉ ၼမ်ႉဢမ်ႇလႆၶဝ်ႈထိုင် ၼႂ်း ႁိူၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ တႄႇဢဝ်ပီ 2024 မႃးထိုင် 2025 (ၶၢဝ်းတၢင်း 2 ပီထပ်းၵၼ်မႃးၼႆႉ) ၼမ်ႉၼွင်းထူမ်ႈမႃး ထိုင်ၼႂ်းႁိူၼ်းယေး ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး သူၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ(သူၼ်ထူဝ်ႇ၊ သူၼ်ၶဝ်ႈ) ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၺႃးၼမ်ႉ ၼွင်းထူမ်ႈၵႂႃႇ ႁိမ်းၸမ် 1 သႅၼ်ဢေႊၶိူဝ်ႊ ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈၽွင်းၽႅၼ်ႇလိၼ်ဝႆ(သဵၼ်ႈတၢင်းလိူၼ်ႈၽႅၼ်လိၼ် ၸေႈၵႅင်း) ႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼႂ်းလိူၼ် မၢတ်ႉသ် ၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁိူၼ်းယေးၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းထုင်ႉၼွင်ႁၢႆးယႃႈ လႆႈလူႉၵွႆၵႂႃႇမွၵ်ႈ 2000 ။

တႄႇဢဝ်ႁၢင်လိူၼ် ဢေႃးၵႅတ်ႉသ် တေႃႇထိုင်ၼႂ်းဝူင်ႈတီႈသွင် လိူၼ်သႅပ်ႊတိၼ်ႊပိူဝ်ႊၼႆႉၵေႃႈ ၼမ်ႉ ၼႂ်းၼွင်းႁၢႆးယႃႈ တိုၵ်ႉတေၼွင်းၶိုၼ်ႈသုင် ယူႇဝႆႉတီႈၸၼ်ႉသီလႅင်ယူႇၼႆ – ဢူးဝိၼ်းၼၢႆႇ ၽူႈလူင်ႉ လႅၼ်ႇၾၢႆႇၾိင်ႈၾႃႉၾူၼ်လူမ်း လၢတ်ႈပၼ်ၾၢင်ႉဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

ႁွင်ႈၼမ်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်လႆၶဝ်ႈၼႂ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼႆႉတၢင်းမူတ်း မီး  29 ႁွင်ႈ၊ ႁွင်ႈၼမ်ႉလူင်မီး 4 ႁွင်ႈၼႆ သေတႃႉ ဢွင်ႈတီႈ ၼမ်ႉလႆဢွၵ်ႇၶိုၼ်းသမ်ႉ ပဵၼ်တီႈၾၢႆမိူင်းပၢႆး လႄႈ ၼမ်ႉၽီလူး (ဢၼ်လႆလူင်း ၵႂႃႇ ၸူးတီႈ ႁႅင်းထၢတ်ႈၾႆးၾႃႉ လေႃးပိတ) ၼၼ်ႉၵူၺ်း။

ပေႃးၾူၼ်တူၵ်းၼႆ ၼမ်ႉ၊ ၶီႇၵူမ်ႇငႂ်ႈ၊ ယုၵ်းယၢၵ်းၸိူဝ်းၼႆႉ လႆၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈ မူတ်း။ ၶီႇၵူမ်ႇငႂ်ႈ ဢၼ်လႆၶဝ်ႈမႃးမႂ်ႇလႄႈ ဢၼ်မီးဝႆႉၼၼ်ႉ မႃးႁူမ်ႈၵၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶီႈၵူမ်ႇငႂ်ႈၼႂ်းၼွင်ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးၼႆ – ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ် ဢၼ်ယၢမ်ႈႁဵတ်းၵၢၼ် ၼႂ်းႁွင်ႈၵၢၼ်ၾၢႆႇႁွင်ႈမိူင် မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ လၢတ်ႈၼင်ႇ ၼႆ။

မိူၼ်ၼႆ ၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ထတ်းသၢင်ဝႃႈ  ယွၼ်ႉသဵၼ်ႈတၢင်းတႃႇၼမ်ႉလႆဢွၵ်ႇ ဢေႇ၊ ၶီႇၵူမ်ႇ ငႂ်ႈ ၼႂ်းၼွင်ၼမ် လႄႈ ၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉၼွင်းထူမ်ႈ ။ ယွၼ်ႉငဝ်းလၢႆးၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၼႂ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ၼႆႉ သင်ၾူၼ်တူၵ်းၸိုင် ၼမ်ႉတေၸၢင်ႈၼွင်းထူမ်ႈၵႂႃႇ တိၵ်းတိၵ်း ၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ

ၶေႃႈၶဵင်ႇတႃႉ ဢၼ်ၼွင်ႁၢႆးယႃႈလႆႈထူပ်းဝႆႉယူႇ ယၢမ်းလဵဝ်သမ်ႉ –

• ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၼမ်ႉ(ရေဝေရေလဲ ဧရိယာ) ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၶႂၢၵ်ႈတီႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပႃႇထိူၼ်ႇမူၺ်ႉႁၢႆ
• ဢမ်ႇဢဝ် ၶီႈၵူမ်ႇငႂ်ႈ ၼႂ်းၼွင်ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈလႆႈ ႁႂ်ႈထိုင်တီႈ
• ၵုၼ်ၽူးတႃႇၽုၵ်ႇသွမ်ႈ (ကျွန်းမျောစိုက်ခင်း ဧရိယာ) ၼႂ်းၼွင်ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး

ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ် ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၵူၼ်းတူင်ႉၼိုင် ထိင်းသိမ်းသၽႃႇဝသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး တႂ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ် လၢတ်ႈဢွၵ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ဝႆႉ ။

ပိုၼ်ႉတီႈ ၼႃႈလိၼ်ၼမ်ႉ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး၊ ၵၢတ်ႇလေႃႉ၊ လွၵ်ႉၸွၵ်ႇ၊ ယွင်ႁူၺ်ႈ ၾၢႆၶုၼ်၊ သီႇသႅင်ႇ၊ ပၢင်လွင်း၊ ႁူဝ်ပူင်း၊ ယႂႃႇငၢၼ်ႇ လႄႈ ပၢင်လႃႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ ။

ၸွမ်းၼင်ႇ ၸုမ်းပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်း လွင်ႈပႃႇထိူၼ်ႇမူၺ်ႉႁၢႆၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ(Global Forest Watch) ႁၢႆး ငၢၼ်းဝႆႉသေ မိူဝ်ႈပီ 2024 ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ပႃႇထိူၼ်ႇၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းတူၼ်ႈတီး မူၺ်ႉႁၢႆၵႂႃႇႁိမ်းၸမ် 3 ႁဵင် ဢေႊၶိူဝ်ႊ။ မိူဝ်ႈပီ 2020 ၼၼ်ႉမီး 2.69 လၢၼ်ႉဢေႊၶိူဝ်ႊသေ ၶၢဝ်းတၢင်း 4 ပီပႃႇထိူၼ်ႇမူၺ်ႉႁၢႆၵႂႃႇ ႁိမ်းၸမ် 3 ႁဵင်ဢေႊၶိူဝ်ႊ ၼႆယဝ်ႉ။

လိူဝ်သေ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီးယဝ်ႉ တၢင်ႇဝဵင်းၸိူဝ်းၵိုတ်းလိူဝ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၶႂၢၵ်ႈတီႈလိၼ် သူၼ်ၽုၵ်ႇ သွမ်ႈ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး မိူၼ်ၼင်ႇ သူၼ်ဢႃႇလူး ၸိူဝ်းၼႆႉ ။

မိူဝ်ႈပီ 2023 ၼၼ်ႉ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်းၶဝ် ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉဝႃႈ – ၽွင်းပီ 2007 ၼၼ်ႉ တၢင်းၵႂၢင်ႈ ၼွင် ႁၢႆးယႃႈမီးမွၵ်ႈ 63 လွၵ်းလၵ်းပၼ်ႇမူၼ်းၼႆသေတႃႉ  ထိုင်မႃးယၢမ်းလဵဝ် တၢင်းၵႂၢင်ႈၼွင်မီး မွၵ်ႈ ၵႃႈႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈႁၼ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ သမ်ႉဝႃႈ ဢမ်ႇႁူႉလႆႈတူဝ်ၼပ်ႉတူဝ် တႅတ်ႈ တေႃး သေတႃႉ ၽူႈတူင်ႉၼိုင် ထိင်းသိမ်းသၽႃႇဝသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်တႄႉ လၢတ်ႈဝႃႈ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈၵႅပ်ႈမႃးလိူဝ်သေ ၵဝ်ႇ ဝႃႈၼႆ။

ၸၢၵ်ႈၸုပ်ႇၶီႈၵူမ်ႇငႂ်ႈ ဢၼ်ဢမ်ႇပဵၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း

တႃႇတေလုမ်းလႃး ထိင်းသိမ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼႆသေ မိူဝ်ႈပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တဵင်းၸဵင်ႇၼၼ်ႉ ၸုမ်းတူင်ႉ ၼိုင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းလႄႈ ၽူႈတႅၼ်းၽွင်းသၽႃးၶဝ် ႁူမ်ႈၵၼ်တုၵ်းယွၼ်း ႁႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသိုဝ်ႉပၼ် ၸၢၵ်ႈၸုပ်ႇၶီႇၵူမ်ႈငႂ်ႈ တႃႇတေဢဝ်ၶီႈၵူမ်ႇငႂ်ႈ ၼႂ်းၼွင်ဢွၵ်ႇ။

ထိုင်မႃးၼႂ်းပီ 2015 ၸင်ႇလႆႈမႃး ၸၢၵ်ႈၸုပ်ႇၶီႇၵူမ်ႇငႂ်ႈ ဢၼ်ၵိုင်ႇၵႃႈၶၼ်ငိုၼ်း 1 လၢၼ်ႉတေႃႇလႃႇ – ဢူးဢွင်ႇၵျီႇဝိၼ်း လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

ၼႂ်းပီ 2010 ထိုင် 2015 ၼၼ်ႉမၼ်းၸၢႆး ပဵၼ်တႅၼ်းၽွင်းသၽႃး မိူင်းတႆး၊ ယၢမ်းလဵဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ဝႆႉ ၽွင်းလူင်ၾၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၼႂ်းၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး တႂ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈၵုမ်းၵမ်။

မိူဝ်ႈၽွင်းၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇ ႁူမ်ႈၵၼ်တုၵ်းယွၼ်းသေ လႆႈမႃးၸၢၵ်ႈၸုပ်ႇၶီႈၵူမ်ႇငႂ်ႈ ဢၼ်မိူင်းၼႄႊ ထိူဝ်ႊလႅၼ်ႊ ႁဵတ်းဢွၵ်ႇသေတႃႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇလူင်ႉလႅၼ် ၾၢႆႇလွၵ်းလၢႆးပၢႆးပိင်ႇၺႃႇ တႃႇတေၸႂ်ႉတိုဝ်း၊ သိုဝ်ႉၽိတ်း သႅၼ်းမၼ်းလႄႈ ဢၼ်လူဝ်ႇလႄႈ ဢၼ်လႆႈဢမ်ႇမႅၼ်ႈဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်။

ၼႂ်းၸၢၵ်ႈၸုပ်ႇၶီႈၵူမ်ႇငႂ်ႈၼၼ်ႉ ၸႅၵ်ႇၽႄဝႆႉ သႅၼ်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ၼမ်ႉႁွင်ႈ၊ ၼမ်ႉၼွင် ၼႆၸိူဝ်းၼႆႉ။

ယွၼ်ႉသိုဝ်ႉမႅၼ်ႈၺႃး သႅၼ်းဢၼ်ၸႂ်ႉၼႂ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၼၼ်ႉလႄႈ မိူဝ်ႈၽွင်းဢဝ်မႃးၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်း ၼွင်ၼၼ်ႉ ၸၢၵ်ႈၵွႆၵႂႃႇ၊ တႃႇတေသင်ႇသိုဝ်ႉၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈမႃးမႄးၵေႃႈ ဢမ်ႇငၢႆႈလႄႈ လႆႈပႅတ်ႈဝႆႉ ႁိမ်းၸမ် ၶၢဝ်းတၢင်း 10 ပီယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်ၸၢၵ်ႈဢၼ်မီးဝႆႉသေ ၸုပ်ႇၶီႈၵူမ်ႇငႂ်ႈဢွၵ်ႇ တႃႇၵႂႃႇမႃးလႆႈ၊ ၵႄႈလိတ်ႈၵႂႃႇ တႃႇၶၢဝ်းပွတ်းၵူၺ်း။ တႃႇၶၢဝ်းယၢဝ်းတႄႉ တေလႆႈပဵၼ်ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၶၢဝ်း ယၢဝ်းသေ ႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇ ၸင်ႇတေထိုင်တီႈ ဝႃႈၼႆ။

တႃႇတေဢဝ် ၶီႇၵူမ်ႇငႂ်ႈ ၼႂ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈဢွၵ်ႇ ႁႂ်ႈပေႃးထိုင်တီႈလႆႈၼၼ်ႉ လူဝ်ၸၢၵ်ႈၸုပ်ႇၶီႇၵူမ်ႇငႂ်ႈ ၼပ်ႉႁူဝ်ပၢၵ်ႇ ဢၼ်ၵွၼ်ႇ။ ယွၼ်ႉၶီႇၵူမ်ႇငႂ်ႈ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးလႄႈ သူၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႂ်းၼွင် မိူၼ်ၼင်ႇ သူၼ်မၢၵ်ႇၶိူဝ်သူမ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ၶၢႆႉၵႂႃႇၽုၵ်ႇတီႈၼမ်ႉလိုၵ်ႉ၊ ပိုၼ်ႉတီႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၵေႃႈ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးလိူဝ်သေၵဝ်ႇလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသဵၼ်ႈတၢင်းၵႅပ်ႈ တႃႇႁိူဝ်းၸၢၵ်ႈ တေၵႂႃႇမႃး။

ယွၼ်ႉလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လၢႆဢၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ၊ မိူၼ်ၼင်ႇငဝ်းလၢႆးတေႃႈလဵဝ်ၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈဢွၼ်ၵၼ်ထိင်းသိမ်း ၶၼ်ၶၼ်ဝႆးဝႆးယဝ်ႉ၊ သင်ဢမ်ႇထိင်းသိမ်းသေ ပွႆႇၵႂႃႇၸိူင်ႉၼႆၸိုင် ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 50 ပီမိူဝ်းၼႃႈ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈတေၸၢင်ႈ ႁၢႆၵႂႃႇလႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။

ၸွႆႈၵၼ်ထိင်းသိမ်း ၼွင်ႁၢႆးယႃႈယူႇသေတႃႉၵေႃႈ …

မိူဝ်ႈပီ 2003 ၼၼ်ႉ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၶူဝ်းပူၺ်ႈၼႂ်းဢႃႊသီႊယၼ်ႊ (အာဆီယံအ မွေအ နှစ်) သေဢမ်ႇၵႃး ၼႂ်းပီ 2015 ၼၼ်ႉသမ်ႉ ယူႇတီႈ UNESCO မၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ တႃႇၵူၼ်းတေမေႃဝႆႉၵႃႈၶၼ်ၶူဝ်းၶွင်သၽႃႇဝပၼ် ပထမဆုံး လူသားနဲ့ ဇီဝအဝန်းနယ်မြေ ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼႆႉ ထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် ၶူဝ်ႈပူၺ်ႈသၽႃႇဝ မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႂ်းပီ 2018 ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ်ၼမ်ႉၼွင် ရမ်ႊသႃႊ ရမ်ဆာရေဝပ်ဒေသ (Ramsar site)၊ ပီ 2020 သမ်ႉထုၵ်ႇမၵ်းမၼ်ႈပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းၼူၵ်ႉမိၼ် ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဢေးသျႃးပွတ်းဢွၵ်ႇ – ဢေႃးသတေးလီးယိူဝ်း ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ယွၼ်ႉပႃႇထိူၼ်ႇမူၺ်ႉႁၢႆ ၊ တိူဝ်းၶႂၢၵ်ႈတီႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ မႃးလႄႈ တႃႇတေလုမ်းလႃးထိင်းသိမ်းၼွင်ၶိုၼ်းၼႆသေ မိူဝ်ႈပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ တဵင်းၸဵင်ႇ တႄႇဢဝ် ပီ 2015 မႃးၼၼ်ႉ 1 ပီ လႆႈတမ်းဝၢင်းပၼ်ငိုၼ်းၵွင်ႈၵၢင်တႃႇ 700 သႅၼ်ပျႃး ။

တေႃႇထိုင်မႃး ၶၢဝ်းတၢင်း 10 ပီၵေႃႈ တိုၵ်ႉၸွႆႈထႅမ်ဝႆႉပၼ် မိူၼ်ၵဝ်ႇယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ယွၼ်ႉၵႃႈၶၼ်ၶူဝ်း ၵုၼ်ႇၶိုၼ်ႈသုင်မႃးသေ ဢမ်ႇမီးၵႃႈၼမ်ႉမၼ်း တႃႇတေတေႃႉဢဝ် ၶီႇၵူမ်ႇငႂ်ႈၵႂႃႇပႅတ်ႈ ဢွင်ႈတီႈၵႆ ၵၼ် တၢင်း ၼွင်ၼၼ်ႉလႄႈ လႆႈပႅတ်ႈဝႆႉႁိမ်းၶၢင်ႈၼွင် ၼၼ်ႉၵူၺ်း။ပေႃးၾူၼ်တူၵ်းသေ ၼမ်ႉၶိုၼ်ႈ မႃး ၸိုင် ၶီႈၵူမ်ႇငႂ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းလွင်ႈလႆၵႂႃႇၸွမ်းၼမ်ႉ၊ ၵွပ်ႈၼၼ် တေႃႉၶီႈၵူမ်ႇငႂ်ႈ ဢွၵ်ႇပႅတ်ႈယူႇ ၵေႃႈ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈလၢၵ်ႇလၢႆးသင်မႃး။

မိူဝ်ႈပၢၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼူၵ်ႉယုင်း (NLD) ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ်မီး ၽႅၼ်ၵၢၼ်ၶၢဝ်းပွတ်း၊ ၶၢဝ်းယၢဝ်းဝႆႉယူႇ။ တႃႇတေလုမ်းလႃး ထိင်းသိမ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼႆသေ တႄႇဢဝ်ပီ 2012 မႃး ယူႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းၼေႃႊဝုၺ်ႊၵေႃႈ လႆႈၶဝ်ႈပႃးၸွႆႈထႅမ်ဝႆႉ ။

 ၽွင်းပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူၼ်းမိူင်း  ၼႂ်းပီ  2018 ၼၼ်ႉၵေႃႈ တႃႇလုမ်းလႃးထိင်းသိမ်း ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ ၼႆသေ ယူႇတီႈၶပ်ႉမၢႆႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (UNDP) တၢင်း လုမ်းၽွင်းတၢင် ၼေႃႊဝုၺ်ႊ လႆႈတူၵ်းလူင်းၵၼ်ဝႆႉ တႃႇတေၸွႆႈထႅမ်ပၼ်ငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်။ ၵူၺ်းၵႃႈ တေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၸွင်ႇတိုၵ်ႉသိုပ်ႇ ႁူမ်ႈၵၼ်ၸွႆႈထႅမ်ဝႆႉႁိုဝ်ၼႆၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇလႆႈႁူႉၸွမ်း။

တႃႇတေလုမ်းလႃး ထိင်းသိမ်းၼွင်ႁၢႆးယႃႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈထိင်းသိမ်းပၼ် ပႃႇထိူၼ်ႇ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၼႃႈ လိၼ်ၼမ်ႉ ၼွင်ႁၢႆးယႃႈ၊ တေလႆႈၵူတ်ႇထတ်းၶိုၼ်း တီႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ဢၼ်တိူဝ်းၶႂၢၵ်ႈမႃး၊ ၵုမ်းထိင်း ၶိုၼ်း တီႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈၼႂ်းၼွင် (ကျွန်းမျောစိုက်ခင်း) ၸိူဝ်းၼႆႉ ။

ၵူၺ်းၵႃႈ တႃႇတေႁဵတ်းသၢင်ႈလႆႈ ၼင်ႇဝႃႈမႃးၼႆႉသမ်ႉ ဢဵၼ်ႁႅင်းၵူၼ်းမိူင်း ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၊ ၸုမ်းတူင်ႉ ၼိုင်တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း၊ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸေႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉၵူၺ်းတႄႉ ပႆႇပဵင်းပေႃး။ လူဝ်ႇလႆႈပဵၼ် ၸၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း ဝၢင်းၽႅၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈၵႂႃႇၵွၼ်ႇ ၸင်ႇတေထိုင်တီႈလႆႈ – ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၾၢႆႇထိင်း သိမ်း သၽႃႇဝသိင်ႇသႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ် လၢတ်ႈတိုၵ်းသူၼ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

ၶေႃႈမုၼ်းဢိင်ဢဝ်မႃးတီႈ BBC ၶႃႈဢေႃႈ။