မိူဝ်ႈၼႆႉ ဝၼ်းတီႈ 16 ယၢမ်းၵၢင်ၼႂ်မွၵ်ႈ 7 မူင်းပၢႆ ႁိူဝ်းမိၼ်တိုၵ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်း ပွႆႇမၢၵ်ႇလူင်သႂ်ႇ ၼႂ်းႁိမ်းဝတ်ႉလိၼ်းယွင်ႇၶျီႇ (လင်းရောင်ခြည် ဘုန်းကြီးကျောင်း) ဝၢၼ်ႈမႂ်ႇဢူင်းၵၢႆး (အုန်းကိုင်းရွာသစ်)၊ ပွၵ်ႉသူၺ်ႇၵူႇ ပွတ်းဢွၵ်ႇဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ။
ယွၼ်ႉမၢၵ်ႇလူင်ႁိူဝ်းမိၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ တူၵ်းတႅၵ်ႇလႄႈ တိူဝ်ႉၺႃးႁိူၼ်းယေးၵူၼ်းမိူင်းလူႉၵွႆၵႂႃႇႁၢဝ်ႈႁႅင်း မွၵ်ႈ 5 လင်။ ၸၢၵ်ႇမၢၵ်ႇလူင်သဵၼ်ၵႂႃႇတိူဝ်ႉၺႃးၼၢင်းယိင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ မၢတ်ႇၸဵပ်းၵႂႃႇၸွမ်းၼႆ ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ်ႉတီႈ ၼႂ်းဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ လၢတ်ႈၼႄၼင်ႇၼႆ။
“ၼႂ်ၼႆႉမၢၵ်ႇလူင်မႃးတူၵ်းသႂ်ႇ 2 လုၵ်ႈ။ မိူဝ်ႈလိူၼ်ပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶဝ်မႃးပွႆႇသႂ်ႇၼႂ်းပွၵ်ႉၼၼ်ႉ 2 ၵမ်း။ ၵူၼ်းတၢႆၵႂႃႇၸွမ်း ၼမ်ထူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ပွၵ်ႈၼႆႉတႄႉ ဢမ်ႇမီးၵူၼ်းတၢႆ။ မီးၵူၼ်းမၢတ်ႇၵႂႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈယူႇ။”
လႆႈႁူႉဝႃႈ ဢွင်ႈတီႈၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈမႃးပွႆႇမၢၵ်ႇႇလူင်သႂ်ႇ ပွၵ်ႈၵမ်းၼႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်တီႈလဵဝ်ၵၼ် ဢၼ်ၺႃးမၢၵ်ႇႁိူဝ်းမိၼ်တိုၵ်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈမိူဝ်ႈလိူၼ်ဢေႃႊၵတ်ႉသ်ပူၼ်ႉမႃး ဝၼ်းတီႈ 14 တီႈဢၼ်မီးၼၢင်းယိင်း၊ မႄႈမၢၼ်း လႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇလဵၵ်ႉ လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း လူႉတၢႆၵႂႃႇၸွမ်းမွၵ်ႈ 30 ပၢႆ ၼႆယဝ်ႉ။
ဝၢႆးလင်ၸွမ်ၸိၵ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်း မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇ ၵေႃႉယုၵ်ႉယွင်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸၼ်ႉ ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇ မိူင်းၶႄႇပွၵ်ႈမႃးၼႆႉ ၸႂ်ႉႁိူဝ်းမိၼ်တိုၵ်းပွႆႇမၢၵ်ႇၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ၸႂ်ႉတိုဝ်းပႃးၶိူင်ႈတရူၼ်ႊ ပွႆႇမၢၵ်ႇသႂ်ႇ ၼႂ်းဝဵင်းသီႇပေႃႉ၊ ၵျွၵ်ႉမႄး မိူင်းၵုတ်ႈ ဢွင်ႈတီႈၸုမ်းသိုၵ်း တဢၢင်းၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၸူဝ်ႈၶၢဝ်းၼၼ်ႉ။
တင်ႈတႄႇသိုၵ်းတဢၢင်းၵုမ်းယိုတ်းလႆႈသေ မေႃႇသႅင်ယႂ်ႇလူင်တီႈဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈၵဵပ်းၶွၼ်ႇဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်သင်ႇပိၵ်ႉဝႆႉ။ မေႃႇဢွၼ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈတႄႉ ၶဝ်ပၼ်ႁႂ်ႈၸဝ်ႈငိုၼ်းသႃး မႃးၶုတ်း တင်ႈတႄႇလိူၼ်သႅပ်ႊထႅမ်ႊပိူဝ်ႊ ပီ 2024 မႃးတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ။
သႅင်လီသႅင်လႅင်ဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ် လႄႈဢၼ်လုမ်ႈၾႃႉမၵ်းမၼ်ႈႁပ်ႉသိုဝ်ႉ ၼႆႉပဵၼ်သႅင်ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိုင်ႈတႆး သႅင်မိူင်းၵုတ်ႈလႄႈသႅင်မိူင်းသူႈ။ သႅင်မိူင်းၵုတ်ႈၼႆႉသမ်ႉ ၼွၵ်ႈလိူဝ်မီးၼမ်ႉၼၵ်းမီးၵႃႈၶၼ်ယဝ်ႉ သမ်ႉဢွၵ်ႇၼမ်ထႅင်ႈ။ သႅင်မိူင်းမၢၼ်ႈဢၼ်သူင်ႇၶၢႆၼွၵ်ႈမိူင်း 90 ပိူဝ်ႊသႅၼ်ႊၼႆႉပဵၼ်သႅင်ဢၼ်ဢွၵ်ႇမိူင်းၵုတ်ႈ။
ၸွမ်းၼင်ႇ ၽိုၼ်ႁၢႆးငၢၼ်း Global Witness ဢွၵ်ႇဝႆႉလွင်ႈသႅင်မိူင်းၵုတ်ႈ လိုၼ်းသုတ်းမိူဝ်ႈပီ 2021 ၼၼ်ႉဝႃႈ – ပီ 2014 တေႃႇထိုင် 2017 ၼႆႉ လွင်ႈၶုတ်းသႅင်မိူင်းၵုတ်ႈဢွၵ်ႇၶၢႆပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် လႆႈငိုၼ်း 436 လၢၼ်ႉၻေႃႊလႃႊ။ ပေႃးပႃးဢၼ်ဢမ်ႇတၢင်ႇသဵၼ်ႈမၢႆပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်သေၶုတ်းၶၢႆယူႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉတႄႉ ငိုၼ်းၶဝ်ႈလႅပ်ႈတေဢမ်ႇယွမ်း 2000 လၢၼ်ႉၻေႃႊလႃႊ ဝႃႈၼႆ။ ယွၼ်ႉၼၼ်လႄႈ ဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈသုမ်းမိူင်းၵုတ်ႈပၼ်သိုၵ်းလွႆတဢၢင်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈၸဵပ်းၸႂ်လူင်လၢင် ဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ။ ၸင်ႇဝႃႈယူႇယူႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈဢဝ်ႁိူဝ်းမိၼ် ပိုတ်းယိုဝ်းမၢၵ်ႇၵွင်ႈလူင်သႂ်ႇ ဝဵင်းမိူင်းၵုတ်ႈ။
ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ တႃႇၸတ်းပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈလႆႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ၊ ၼင်ႇႁိုဝ်တေၵုမ်းဢဝ်လႆႈၶိုၼ်း ၸႄႈဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်၊ ၵျွၵ်ႉမႄး၊ သီႇပေႃႉ၊ မိူင်းၵုတ်ႈ ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းၸုမ်းသိုၵ်းတဢၢင်းၵုမ်းၵမ်ဝႆႉဝၢႆးလင်ပၢင်တိုၵ်းၽႅၼ်ၵၢၼ်ယၼ်ႇသိုၵ်း 1027 ၼၼ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸတ်းပွင်ၶိုင်ၵူႈလၢႆးတၢင်း။ ႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင်ယၢမ်းလဵဝ် ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ တင်း ၸုမ်းသိုၵ်းတဢၢင်း ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇ ၶဵင်ႈၶႅင်ၵၢၼ်သိုၵ်း ပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ်ယူႇဢမ်ႇထၢတ်ႇ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင်ဝဵင်းၼွင်ၶဵဝ်- မိူင်းၵုတ်ႈ၊ ၼွင်ၶဵဝ်-ၼွင်ပိင်-ၵျွၵ်ႉမႄး ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။
တႅမ်ႈ-ၽူၺ်းၼုမ်ႇ
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ