တီႈပၢင်ၵုမ်ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၶဝ် မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 26/05/2026 ၼၼ်ႉ မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇလၢတ်ႈၵႂႃႇဝႃႈ တေၵေႃႇသၢင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢၼ်ယၼ်ၼိူဝ် တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ လႄႈ ၾႅတ်ႊတရႄႊ၊ ၾႅတ်ႊတရႄႊၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ပၼ်ၸွမ်းၼႃႈလိၼ်ၵွႆး၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဢၼ်ပၼ်တႃႇၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႆဝႃႇ။ ၵဵဝ်ႇလွင်ႈတေပၼ် ၾႅတ်ႊတရႄႊၼႆႉ မိူဝ်ႈပီ 2023 ၼၼ်ႉၵေႃႈ မၼ်းယၢမ်ႈလၢတ်ႈမႃးယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ တေႃႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၵေႃႈဢမ်ႇမီးၽႂ်လႂ်ယုမ်ႇယမ်။ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ တႂ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းၼႆႉ ဢမ်ႇမီးတီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ၊ တႂ်ႈလွၵ်းပိူင်ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၼႆႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈၾႅတ်ႊတရႄႊၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးၼႆ ၾႅတ်ႊတရႄႊဢၼ်မၼ်းလၢတ်ႈၼႆႉ တေၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈၸိူင်ႉႁိုဝ်၊ ၸွင်ႇမၼ်းမၢႆထိုင် ၾႅတ်ႊတရႄႊတီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ဢၼ်ၵူႈၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ်ၼၼ်ႉႁိုဝ်။
ပေႃးမႃးယၼ်ၼိူဝ်ငဝ်းလၢႆးၵၢၼ်သိုၵ်း ဢိၵ်ႇပႃးၵၢၼ်မိူင်းသေ ၼပ်ႉသၢင်ႈ တူၺ်းၼႆ တႃႇတေပွႆႇႁႂ်ႈ ၸႄႈမိူင်းၽႂ်မၼ်း ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃဢၼ်ဝႃႈ ၼၼ်ႉ တိုၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈလႆႈ။ ၶိုၵ်ႉၼႃႇၵေႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းယူၽၢႆႇၼိူဝ်ၵုမ်းၵမ်သေ တေပွႆႇႁႂ်ႈၸတ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်ၼႃႈၵၢၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ ၵႂႃႇ ၼိုင်ႈပွတ်းၼိုင်ႈတွၼ်ႈ ၼၼ်ႉၵွႆးသႄႈ။
တီႈတေႉၵေႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းၼႆႉ ၾႅတ်ႊတရႄႊဝႃႇ တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ဝႃႇၸိူဝ်းၼႆႉ သင်ပဵၼ်လႆႈမၼ်းဢမ်ႇၶႂ်ႈ ပၼ်လႃးလႃး၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးလင်ပီ 2021မႃးၼႆႉ တေ ၸုၵ်းတီႈ မိူင်းၸိုင်ႈလဵဝ် unitary state သေ ၵုမ်းၵႂႃႇမိူၼ်ၵဝ်ႇ ဢမ်ႇလႆႈယဝ်ႉ၊ ၸေႊလႂ်တွၼ်ႈၼၼ်ႉ တႅၵ်ႇယႅၵ်ႈပဵၼ်ၽႂ်ပဵၼ် မၼ်းမူတ်း။ တူၺ်းဢဝ်ၼႂ်း ၸုမ်းဢူၺ်းလီၶဝ်ၽၢၵ်ႈၼိူဝ်ၵွႆးၵေႃႈ တႂ်ႈUWSA ပဵၼ်ဝႆႉၼႃႈတီႈဢုပ်ႉ ပိူင်ႇႁင်းၶေႃ၊ ၼႂ်းလႅၼ်ၶႄႇၵဝ်ႈၵၢင်ႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပိူင်ၶႄႇပဵၼ်ယႂ်ႇ၊ တၢင်းပလွင်ႈၵုမ်းၵမ်ၵေႃႈ ၶိၼ်ၸႂ်ႉၾိင်ႈၶဝ်သုမ်ႇငုမ်း၊ ယေႃႈ ၼႂ်းလႅၼ်ၶၢင် KIA ၵွၼ်းၵုမ်းသမ်ႉ ႁဵတ်းမိူၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵူႈၶႅင်ႇတေႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈဝႆႉ။ ၵမ်းၼႆႉ တူၺ်းၵႂႃႇထႅင်ႈ တၢင်းမိူင်း ယၢင်းလႅင်ၵေႃႈ တင်ႈပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၶၢဝ်းၵၢင်ၸူဝ်ႈသေ ၵုမ်းယူႇပဵၼ်ၸိုင်ႈၼိုင်ႈဝႆႉ၊ တီႈတၢင်းယၢင်း လႄႈ ၶျၢင်းၵေႃႈ တေႃႈႁဵတ်ႈယူႇႁူးၽႂ် တၢင်းမၼ်း၊ ဢႃႇၼႃႇၸၢၵ်ႈသုၼ်ၵၢင်ၼႆႉ ဢမ်ႇတၢႆးထိုင်ၶဝ်လႆႈယဝ်ႉ။ ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ တေဢၢၼ်းယူႇတီႈသုၼ်ၵၢင်သေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၵႂႃႇၵမ်းသိုဝ်ႈ မိူၼ်မိူဝ်ႈ ဢွၼ်တၢင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇၶႆႈၸႂ်တႃႇငူပ်ႉငီႉတေႃႇ ၼႃႈတီႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်မႃးၵွႆးသႄႈ။ ၼႃႈတီႈသူ သူဢုပ်ႉပိူင်ႇလႃႈ၊ လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈၼႃႈတီႈၵေႃႈ သူဢဝ်ၽွင်ႈလႃႈ၊ ၽွၼ်းလီမၢၵ်ႈမီးၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇမႅင်ႇၵၼ်ၸတ်းၵႂႃႈ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ႇပွင် လႄႈ ၸၼ်ႉတပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈမိူင်းတႄႉ ၼေႇပျီႇတေႃႇတေယိပ်းဝႆႉ လႅပ်ႈၶႂ်ႈ ဝႃႈၼႆယူႇ။ လၢတ်ႈထႅင်ႈလၢႆးၼိုင်ႈၸိုင် ၸႄႈမိူင်းလႄႈတိူင်းၼႆႉ တေၸႅၵ်ႇပၼ် ဢႃႇၼႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်ႈယူႇ၊ တႃႇတွၼ်ႈလိၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵေႃႈ တေၸႅၵ်ႇပၼ်ပၢတ်ႉၵျႅတ်ႉၽွင်ႈယူႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ႇပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းဝႃႇ ၵၢၼ်ႁူမ်ႇလူမ်ႈၸိုင်ႈမိူင်းဝႃႇ ၵၢၼ်တပ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းဝႃႇ ငိူၼ်ႈငဝ်ႈတိုၼ်းလၢင်းႁိၼ်ႁႄႈၶိုၵ်ႉၶၢႆးဝႃႇတႄႉ ယူႇတီႈ သုၼ်ၵၢင်တေၵုမ်းၵမ် ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၶွင်လၵ်း မိူင်းမၢၼ်ႊပွတ်းၵၢင်ၵွႆး မၼ်းၵွၼ်းပေႃးဢမ်ႇလူမ်ႈလႆႈ ယဝ်ႉလႄႈ ၼေႇပျီႇတေႃႇၼႆႉ ၵႃႈလႆႈယွၼ်ႇယၢၼ်းသွၼ်ႈတႂ်ႈသေ လႅၵ်ႈလၢႆးလဵၼ်ႈတေႃႇၸိူဝ်းၸုမ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၽွင်ႈယူႇယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ လၢႆးလဵၼ်ႈမိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇၼႆႉ ၸွင်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊႁႃႉ၊ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈသႄႈ။ တိုၵ်ႉမီးယူႇၼႂ်းပၢႆးႁပ်ႉႁၼ်ၵဝ်ႇၵဝ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်တေလႆႈပဵၼ်ပိူင်လဵဝ်၊ ဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ႇပွင် တေလႆႈပဵၼ်ဢၼ် ၼိုင်ႈဢၼ်လဵဝ်၊ တပ်ႉသိုၵ်းၶဝ်ၵွႆး တေပၼ်လႆႈႁူမ်ႇလူမ်ႈတဵမ်တီႈၼၼ်ႉယူႇမႅၵ်းမႅၵ်းယဝ်ႉ။ တႃႇဝႃႈ ၵူႈၸႄႈမိူင်း တေလႆႈမီးဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ႇပွင်ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ၶဝ်တိုၼ်းဢမ်ႇယွမ်းႁပ်ႉသေၶႆး။ ၼင်ႇၼႆ တေမၢႆထိုင်ပဵၼ်ပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊၼႆ ၸႄႈမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလႂ် တေယွမ်းႁပ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ယူႇတီႈပေႃႈလဵင်ႉၶဝ် မိူင်းၶႄႇလူင်တႄႉ တေလႆႈၸႂ်ယူႇ။ ၼင်ႇႁဝ်းၶႃႈၵႆႉၵႆႉတူၵ်ႇၼေၵၼ်ယဝ်ႉ၊ ပေႃးယင်းဝႃႈ ငဝ်းလၢႆးလႅၼ်လိၼ် ၼိမ်တဵင်ႈ၊ သၢႆၵၢၼ်ၵႃႉၵူးပွင်ႇလေႃႈလီ၊ သၢႆၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၵွတ်ႇလူၵ်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈသေ လိူင်ႈၵျႃၽႅၼ်ႇၵေႃႈ ႁူမ်ႈၵႅတ်ႇၶေတိုၵ်းယႃႉၼႆပႄႇ ယူႇတီႈၶႄႇတႄႉ တၵ်းယွမ်းႁပ်ႉၵမ်ႉယၼ် ဢမ်ႇႁၢင်ႉသႄႈ။
ၵူၺ်းၼၼ်သေတႃႉ ပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊဢၼ်တေႉၼႆႉ ဢမ်ႇၵႃးမွၵ်ႈမိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇဝႃႈ တေပၼ်ၼၼ်ႉလူး။ ဢမ်ႇပႃး သုၼ်ႇၽွတ်ႈတပ်ႉႁၢၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ၊ ဢမ်ႇပႃးသုၼ်ႇၵဵပ်းၶွၼ်ႇၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ဢမ်ႇပႃးသုၼ်ႇၵုမ်းၵမ် ႁိၼ် ႁႄႈတိုၼ်းပဵၼ်၊ ဢမ်ႇပႃးသုၼ်ႇတတ်းသိၼ်ႁင်းၶေႃ၊ ဢမ်ႇပႃးသုၼ်ႇတႅမ်ႈသၢင်ႈ ပၵ်းပိူင်ၸႄႈမိူင်းႁင်းၶေႃၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႈပေႃးၼႆ ႁိုဝ်တေၸႂ်ႈလႆႈ လွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႊတရႄႊ။ ၵွမ်ႉတေယွမ်းယွၼ်ႇပၼ် လွင်ႈသုၼ်ၵၢင် ၵုမ်းၵမ် ဢွၼ်ႇဢိတ်းဢွတ်းသေ ၼေၼႃႈတိူဝ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၾႅတ်ႊတရႄႊၵွႆးတႄႉ ဢမ်ႇပဵၼ်ပၢင်လႆႈသႄႈ။
ၾႅတ်ႊတရႄႊ ဢၼ်တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ လႄႈ ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ႁပ်ႉႁၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၸႅၵ်ႇမႅင်ႇ ဢႃႇၼႃႇၵွႆး၊ တီႈသုၼ်ၵၢင်ၼႆႉ ၸဵမ်ပိုင်းတိုၼ်းမီးဝႆႉဢႃႇၼႃႇ၊ ပႅင်ႈၼင်ႇပိုၼ်ႉတီႈၵိုင်ႇလႆႈၼၼ်ႉ ယူႇတီႈ သုၼ်ၵၢင် တေၸႅၵ်ႇမႅင်ႇပၼ် ၼႆယဝ်ႉ။ ၽၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းႁပ်ႉႁၼ်ၸမ်ႉ ၸႄႈမိူင်းဢၼ်မႃး ႁူမ်ႈတင်ႈ ပျီႇထွင်ႇၸု ၼႆႉ ၸဵမ်ပိုင်းတိုၼ်းမီး ဢႃႇၼႃႇဝႆႉ၊ ၼႂ်းဢႃႇၼႃႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တႃႇၵမ်ႈၽွင်ႈၵွႆး ႁူမ်ႈၵၼ်မွပ်ႈ ပၼ်တီႈ ပျီႇထွင်ႇၸု၊ ပိူင်ႈၵၼ်ဝႆႉ ၼင်ႇ ၼႆၶႃႈလူးၼေႃႈ။ ၾႅတ်ႊတရႄႊၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမွၵ်ႈ autonomy ဢၼ်သုၼ်ၵၢင်လူတ်းယွၼ်ႇပၼ်၊ ၾႅတ်ႊတရႄႊ ၼႆႉ တေလႆႈပဵၼ် self-determination သုၼ်ႇလႆႈငဝ်ႈပိုင်း ၼႆ ၵူႈၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလၢတ်ႈမႃး သူပ်းပေႃးၶႂ်ႈၸမ် ၽၢႆႉယဝ်ႉၵေႃႈ ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသုၼ်ၵၢင်ၶဝ် တိုၵ်ႉၶႂ်ႈသိုပ်ႇႁဵတ်းၵႅင်ႈယွင်ႇယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၸဵမ်မိူဝ်ႈ ပီ 1961 ႁူဝ်ၼႃႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းမိူင်းတႆး လႄႈ ၶၢင်၊ ၶျၢင်း၊ မွၼ်း၊ ယၢင်းလႅင် ၸိူဝ်းၼႆႉတုၵ်းယွၼ်းမႃး ၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်၊ ပဵၼ်ဢူၺ်းလီ ႁူဝ်မႃႇပဵင်းၵၼ်တင်း ၸၢဝ်းမၢၼ်ႊၶဝ်လူး၊ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ် ၵေႃႇသၢင်ႈမႃးလူၺ်ႈ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်ၼႆႉ ပဵၼ် Coming together Federalism ဢၼ်ႁူမ်ႈႁႅင်းၵၼ်သၢင်ႈပဵၼ်၊ လုၵ်ႉတီႈၸိုင်ႈၽႂ်မိူင်းမၼ်း ဢၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈသေ မီးဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ႇပွင်ႁင်းၽႂ်မၼ်းၼၼ်ႉ မႃးႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် လူၺ်ႈၵၢင်ၸႂ်တူဝ်ၵဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ Holding Together Fd; ဢၼ်ယူႇၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈလဵဝ်သေ တႅၵ်ႇၵိင်ႇပဵၼ်ၸႄႈမိူင်းမႃး၊ တေဝႃႈ Putting Together Fd; ဢၼ်ဢထမ်ႇမ တဵၵ်းလိပ်းတဵၵ်းလႅင်သေ ၸၼ်လၢၵ်ႈၶွၼ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉ ၶႅၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မီးသၢႆပိုၼ်းလိပ်းၶီးတႅၵ်ႇလႅင်းဝႆႉတႂ်ႈၼႃႈတႂ်ႈတႃယူႇသႅၵ်ႇလႅၵ်ႇၶႃႈလူး။ ၸင်ႇဝႃႈ တႅၼ်းတီႈသုၼ်ႇလႆႈ ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼၼ်ႉ တေ ဢၢၼ်းဢဝ်သုၼ်ႇလႆႈဢုပ်ႉပိူင်ႇပိုၼ်ႉတီႈဢွၼ်ႇ မႃးၵျေႃးလွၵ်ႇလႅၼ်ၵၼ်ထႅင်ႈၵမ်းၼိုင်ႈယူႇၼႆႉ မိူၼ်တင်းဢမ်ႇယွမ်းၼပ်ႉသွၼ်ႇပဵၼ်ၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပဵင်းၵၼ်ၵွႆးႁိုဝ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းဢိၵ်ႇၸုမ်းၸဝ်ႈ ဢႃႇၼႃႇသုၼ်ၵၢင်ၼႆႉ တိုၼ်းဢမ်ႇမီးၸႂ်ၶႂ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၸွမ်းထမ်းသေဢိတ်းႁႃႉၼႆ တေပဵၼ်ၶေႃႈထၢမ်လူင် တႃႇသႅၼ်းႁုၼ်ႈမႂ်ႇၶဝ် ဢဝ်ငမ်းငဝ်းၵႂင်ၵႃးၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈၶၢဝ်းၵႆယူႇယဝ်ႉဢေႃႈ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ