ၼႂ်းမိူင်းၶူင်းၵၢင်လူင်ၼႆႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်လူႉသုမ်းၵႂႃႇသေ ဢမ်ႇၸၢင်ႈလႆႈမႃးၶိုၼ်းၼၼ်ႉ ပႃး “ၶဵဝ်ႈ”ႁဝ်း ၶႃႈ ၶႃႈဢေႃႈ။ ၶဵဝ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းတွၼ်ႈၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇလူင် ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလႆႈမႃးတီႈ သၽႃႇဝ၊ ပိူဝ်ႈတႃႇတေၸႂ်ႉတိုဝ်း ၵဵဝ်ႉတၢင်းၵိၼ်တၢင်းယမ်ႉ၊ တႃႇတေလၢတ်ႈၵႂၢမ်း ႁႂ်ႈသဵင်ပီႇၸႅင်ႈလႅင်းလီလႄႈ တႃႇတေယုမ်ႉၶူဝ်လႆႈႁႂ်ႈပေႃးႁၢင်ႈလီ။

ၶူဝ်ႈတွၼ်ႈၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇလူင် ဢၼ်လႆႈမႃးတီႈသၽႃႇဝၼႆႉ သင်ဢမ်ႇတူၺ်းထိုင်လုမ်းလႃးဝႆႉလီလီၸိုင် ဝၢႆး လိုၼ်းမႃး တေၸၢင်ႈပဵၼ် ၶဵဝ်ႈၸဵပ်း၊ ႁိူၵ်ႇၵႂ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ လႆႈသုမ်းၶဵဝ်ႈၵႂႃႇ။ တႃႇၶဵဝ်ႈတေမူတ်းသႂ် ၵႅၼ်ႇၶႅင်လီၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီႁဵတ်းႁိုဝ်လၢႆလၢႆ  ။

သီၶဵဝ်ႈ ၼိုင်ႈဝၼ်း သွင်ပွၵ်ႈ

ဝၢႆးလင်ၵိၼ်ၶဝ်ႈၼႂ်ယဝ်ႉ သီပၼ်ၶဵဝ်ႈ ပၼ်ၵမ်းၼိုင်ႈလႄႈ မိူဝ်ႈၸမ်တေၼွၼ်းၼၼ်ႉၵမ်းၼိုင်ႈ  ။ လုၵ်ႉဢဝ် တီႈ ငဝ်ႈၶဵဝ်ႈ/တီႈႁိူၵ်ႇၼၼ်ႉသေ ဢဝ်မႆႉသီၶဵဝ်ႈၵိူင်းမွၵ်ႈ 45 ၻီႊၵရီႊယဝ်ႉ ပတ်းၶိုၼ်ႈပတ်းလူင်းၾၢႆႇတႂ်ႈ၊ ၾၢႆႇၼိူဝ်လွႆးလွႆး။

ပွတ်ႈသီပၼ်ပႃး ၾၢႆႇတၢင်းၼွၵ်ႈ တၢင်းၼႂ်းၶဵဝ်ႈ၊ ၶဵဝ်ႈလူင် ၶဵဝ်ႈၶႅပ်ႇၸိူဝ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႉ တၢင်းၵိၼ်ဝႆႉၸိူဝ်းၼႆႉ ပွတ်ႈသီ ပၼ် ႁႂ်ႈပေႃးၸွတ်ႇၸေးၵူႈၸွၵ်ႉၵူႈတီႈ။ ၶၢဝ်းယၢမ်းသီၶဵဝ်ႈၼိုင်ႈပွၵ်ႈၼႆႉ ထုၵ်ႇလီလႆႈႁိုင်ထိုင် 2 မိတ်ႉၼိတ်ႉ ။ လိူဝ်သေၶဵဝ်ႈယဝ်ႉ ႁႂ်ႈပွတ်ႈသီႁဵတ်းလွင်ႈမူတ်းသႂ်ပၼ် လိၼ်ႉပႃး။

• ၸႂ်ႉတိုဝ်းယႃႈသီၶဵဝ်ႈဢၼ်မီးပႃး Fluoride မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ

ယႃႈသီၶဵဝ်ႈ ၸိူဝ်းတမ်းၶၢႆဝႆႉ ၼႂ်းၵၢတ်ႇၼၼ်ႉမီးဝႆႉယူႇ လၢႆယၢင်ႇလၢႆသႅၼ်း။ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း တႄႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈလိူၵ်ႈ ယႃႈသီၶဵဝ်ႈ ဢၼ်ပႃး Fluoride တၢင်းၼမ်ၼႂ်းၵႄႈ 1000 ppm – 1500 ppm ။

Fluoride ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉပဵၼ်ထၢတ်ႈမဵဝ်းၼိုင်ႈ ဢၼ်ထႅမ်ႁႅင်းပၼ် – မၼ်း/ၵႅဝ်ႈ ဢၼ်ႁူမ်ႇၶဵဝ်ႈႁဝ်းဝႆႉၼႆႉ ႁႂ်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်၊ မီးႁႅင်းၶၢမ်ႇလႆႈထၢတ်ႈဢႅတ်ႊသိတ်ႊ ဢၼ်မူင်ႈမႅင်း ပႅၵ်ႊထီႊရီႊယႃႊ ၼႂ်းပၢၵ်ႇႁဝ်း ပွႆႇဢွၵ်ႇသႂ်ႇ။ ပေႃးၸႂ်ႉယႃႈသီၶဵဝ်ႈဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈ Fluoride ၸိုင် တေႁဵတ်းႁႂ်ႈသီၶဵဝ်ႈႁဝ်းၶၢဝ်/ ႁိူဝ်ႈလီသေ ႁႄႉၵင်ႈလႆႈတၢင်းပဵၼ်ၶဵဝ်ႈမႅင်း ႁိူၵ်ႇၵႂ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။

သင်ပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸိုင် ထုၵ်ႇလီလိူၵ်ႈၸႂ်ႉ ယႃႈသီၶဵဝ်ႈ ဢၼ်ပႃး Fluoride ဢၼ်တႅမ်ႇလိူဝ် 600 ppm ။ ယႃႈသီၶဵဝ်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဵဝ်ႈၶၢဝ်(whitening toothpaste)၊ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶဵဝ်ႈၵႅၼ်း (Desensitizing toothpaste) ႁၢႆၶႅၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈမီးလႄႈ လူဝ်ႇလႆႈမေႃလိူၵ်ႈၸႂ်ႉ ဢၼ်တေ ထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းႁဝ်း ၼၼ်ႉၵူၺ်း။

• လိူၵ်ႈမႆႉထူၶဵဝ်ႈ ႁႂ်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇ

လိူၵ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းမႆႉသီၶဵဝ်ႈ ဢၼ်မီးယုမ်ဢူၼ်ႈၼူၼ်း၊ ဢၼ်ၸၢင်ႈ ပွတ်ႈထူသီလႆႈၼႂ်းၵႄႈၶဵဝ်ႈ ၵူႈၸွၵ်ႉၵူႈၸဵင်ႇၵူႈယွင်း။ မႆႉသီၶဵဝ်ႈ ဢၼ်ႁဝ်းၸႂ်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵဵပ်းသိမ်းဝႆႉဢွင်ႈတီႈဢၼ်မူတ်းသႂ်၊ ထုၵ်ႇလီလၢႆႈ မႆႉသီၶဵဝ်ႈ သၢမ်လိူၼ်လႂ် ၼိုင်ႈပွၵ်ႈ။

• ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸိူၵ်ႈ ဢၼ်ပွတ်ႈထူပၼ်ၶဵဝ်ႈ (dental floss)

တႃႇတေႁႂ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈၶဵဝ်ႈသွင်သိၵ်ႈမီးလွင်ႈမူတ်းသႂ်ၼၼ်ႉ သီပၼ်ၶဵဝ်ႈၵူၺ်းၵေႃႈ ပႆႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈပဵင်း ပေႃး။ တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ ဢၼ်ၵိၼ်ၵႂႃႇယူႇၵူႈဝၼ်းၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈမၼ်းၵႂႃႇၶမ်ဝႆႉၼႂ်းၵႄႈ ၶဵဝ်ႈ မႃးၶၢဝ်းႁိုင်ၸိုင် တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶဵဝ်ႈမႅင်း ၊ ႁိူၵ်ႇၵႂ်ႈ၊ ဢၢႆသူပ်းမဵၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။

ပေႃးဢဝ်မႆႉသေ သႄႇၵႄႈၶဵဝ်ႈသမ်ႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ႁိူၵ်ႇ/ၼိူဝ်ႉ ဢၼ်ႁေႃႇၶဵဝ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ တႅမ်ႇလူင်း  သေ ၶဵဝ်ႈ တေႁၢင်ႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ထုၵ်ႇလီၸႂ်ႉ ၸိူၵ်ႈ(dental floss)သေ ႁဵတ်းပၼ်လွင်ႈမူတ်းသႂ်၊ ၶႅၵ်း ၶေႇပႅတ်ႈတၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ၶမ်ဝႆႉၼႂ်းၵႄႈၶဵဝ်ႈၼၼ်ႉ ၼိုင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈပွၵ်ႈ ။ ၼင်ႇႁိုဝ်လုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇ တေမေႃၸႂ်ႉတိုဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ  ႁႂ်ႈသွၼ်ဝႆႉပၼ်ပႃး။

• ႁႂ်ႈၾၢင်ႉသတိ လွင်ႈၶဵဝ်ႈၵႆႉၵႅၼ်း

လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဵဝ်ႈၵႅၼ်းၼႆႉ မီးတၢင်းၼမ်တၢင်းလၢႆ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ သင်ဝႃႈၶဵဝ်ႈႁဝ်းမၢင်၊ လွၵ်းလၢႆးသီၶဵဝ်ႈ ဢမ်ႇမႅၼ်ႈၵေႃႈ ၶဵဝ်ႈမေႃၵႅၼ်းမိူၼ်ၵၼ်။ သင်ဝႃႈ ဢမ်ႇမီးၶဵဝ်ႈမႅင်းသေ ၶဵဝ်ႈၵႆႉ ၵႅၼ်း၊ ၵိၼ်ၼမ်ႉၵတ်းၵူၺ်းၵေႃႈ ၶဵဝ်ႈၵႅၼ်းၼႆၸိုင် ႁႂ်ႈလိူၵ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းယႃႈသီၶဵဝ်ႈ ဢၼ်တိုၼ်း တင်ႈ ၸႂ် ႁဵတ်းဢွၵ်ႇဝႆႉပၼ် တႃႇယူတ်းယႃၶဵဝ်ႈၵႅၼ်း ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။

• ယွမ်းၵိၼ် တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈၸဵမ်း/ၵိူဝ်ဝၢၼ်

ၵူၼ်းႁဝ်းၵမ်ႈၼမ် တေမၵ်ႉတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ဝၢၼ်ဢၼ်ၸဵမ်း။ ထၢတ်ႈၸဵမ်းဝၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ တေၵႂႃႇၶေႃႇၸပ်းဝႆႉတီႈၶဵဝ်ႈႁဝ်းသေ သင်ၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်မႃးၸိုင် တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶဵဝ်ႈ မႅင်း။

ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ထုၵ်ႇလီလူတ်းယွမ်း လွင်ႈၵိၼ်တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်ဝၢၼ်ၸဵမ်း။ တၢင်းၵိၼ် ၸိူဝ်း သူမ်ႈႁႅင်း လႄႈ ၼမ်ႉဝၢၼ်ၼမ်ႉသူမ်ႈၼမ်ႉၸဵမ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၶဵဝ်ႈႁဝ်း လႄႈ ထုၵ်ႇလီငိူင်ႉဝႄႈယူႇ။

• လိူၵ်ႈၵိၼ် တၢင်းၵိၼ်ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၶဵဝ်ႈ လႄႈ သူပ်းပၢၵ်ႇႁဝ်း ယူႇလီၵႅၼ်ႇၶႅင်

ၼမ်ႉၼူမ်း လႄႈ ၶႆႇၵႆႇၼႆႉ ၸွႆႈႁႂ်ႈလုပ်ႇ တင်း ၶဵဝ်ႇ ၵႅၼ်ႇၶႅင်လႄႈ ထုၵ်ႇလီလႆႈၵိၼ်ပၼ် ၼမ်ၼမ် ယူႇ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵိၼ်ပၼ်ၼမ်ႉၼမ်ၼမ်။ တႃႇပၢႆးယူႇလီႁိူၵ်ႇသမ်ႉ ၵိၼ်ပၼ်ၽၵ်းယွတ်ႈ ၼၢင်းၶဵဝ် လႄႈ မၢၵ်ႇမႆႉမၢၵ်ႇတွၵ်ႇ ဢၼ်မီးထၢတ်ႈ Vitamin C လႄႈ Vitamin A ၸိူဝ်းၼႆႉ။

• ႁၢမ်ႈလုတ်ႇ လႅၼ်းယႃႈ

ၵၢၼ်လုတ်ႇလႅၼ်းယႃႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ပွတ်ႇ လႄႈ ႁူဝ်ၸႂ်၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တုမ်ႉတိူဝ်ႉ ပႃးပၢႆးယူႇလီ ၶဵဝ်ႈ လႄႈ သူပ်းပၢၵ်ႇ၊ ၽွင်းယၢမ်းလၢတ်ႈတေႃႇပိူၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢၢႆသူပ်းတေမဵၼ် လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈယုမ်ႇယမ်တူဝ်ယွမ်းလူင်း။

ၵွပ်ႈၼၼ် ၼင်ႇႁိုဝ်တၢင်းယုမ်ႉတေႁၢင်ႈလီ လႄႈ ၼင်ႇႁိုဝ်တေလီယၵ်ႉလီတူၺ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇ ထုၵ်ႇလီလုတ်ႇလႅၼ်းယႃႈ။

တီႈၼႂ်းလႅၼ်းယႃႈၼႆႉပႃးၶိူင်ႈသၢၼ်ၶေႊမီႊ မိူၼ်ၼင်ႇ nicotine၊ tar ၊ carbon monoxide ၸိူဝ်းၼႆႉ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပၢႆးယူႇလီ ၼႂ်းသူပ်းပၢၵ်ႇ လႄႈ ၶဵဝ်ႈ။ သင်လုတ်ႇလႅၼ်းယႃႈၼမ်လူၼ်ႉ လိူဝ်ႁႅင်းၸိုင် ၸၢင်ႈပဵၼ်ၶႅၼ်ႊသႃႊ ၼႂ်းသူပ်းၼႂ်းပၢၵ်ႇ ထႅင်းလူးၵွၼ်ႇ။

• ႁၢမ်ႈၵိၼ်ပူႉ

လွင်ႈၵိၼ်ပူႉၼႆႉ ယိုင်ႈၶႅၼ်းႁၢႆႉႁႅင်းလိူဝ်သေ လုတ်ႇလႅၼ်းယႃႈ။ ၵၢၼ်ၵိၼ်ပူႉၼႆႉ ယႃႉႁၢင်ႈၾၢင် ၾၢႆႇ ၼွၵ်ႈသေဢမ်ႇၵႃး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃး ပၢႆးယူႇလီၶဵဝ်ႈ လႄႈ ၼႂ်းသူပ်းၼႂ်းပၢၵ်ႇ မိူၼ်ၵၼ်။

သင်ၵိၼ်ပူႉ ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်ၸိုင် တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဵဝ်ႈၵွႆ၊ ႁိူၵ်ႇယူပ်ႈ၊ ၶဵဝ်ႈၶွၼ်း လႄႈ ၸၢင်ႈပဵၼ် ထိုင် ၶႅၼ်ႊသႃႊ ၼႂ်းသူပ်းၼႂ်းပၢၵ်ႇ။

ၵူၼ်းၸိူဝ်း ႁၢင်ႈၾၢင်လူႉၵႂႃႇ ယွၼ်ႉပဵၼ်ၵႅၼ်ႊသႃႊ ၼႂ်းသူပ်းၼႂ်းပၢၵ်ႇ လႄႈ ၸိူဝ်းလူႉတၢႆၵႂႃႇ ယွၼ်ႉၵိၼ်ပူႉၼႆႉ မီးတၢင်းၼမ်။ ၵၢၼ်ၵိၼ်ပူႉၼႆႉ ဢမ်ႇပၼ်ၽွၼ်းလီသင်လႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းပႆႇမၵ်ႉ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီၸၢမ်းၵိၼ်တူၺ်း၊ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမီးၾိင်ႈယၢမ်ႈၵိၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ထုၵ်ႇလီ တတ်းပႅတ်ႈဝႆးဝႆးယူႇ။

ငိူင်ႉဝႄႈ လွင်ႈၵိၼ်လဝ်ႈၼမ်ပူၼ်ႉလူၼ်ႉလိူဝ်

ၵၢၼ်ၵိၼ်လဝ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇတုမ်ႉတိူဝ်ႉသႂ်ႇ ၶဵဝ်ႈ လႄႈ ပၢႆးယူႇလီသူပ်းပၢၵ်ႇ ၵမ်းသိုဝ်ႈ သေတႃႉ သင်ဝႃႈ ၵိၼ်ၼမ်လူၼ်ႉလိူဝ်ထပ်းၵၼ်ၵူႈဝၼ်းၼႆၸိုင် ၼမ်လႄႈဢေႇတႄႉ ၸၢင်ႈမီးလွင်ႈတုမ်ႉ တိူဝ်ႉယူႇ။ ၵွပ်ႈၼၼ် တႃႇပၢႆးယူႇလီ ၶဵဝ်ႈ၊ သူပ်းပၢၵ်ႇလႄႈ ပၢႆးယူႇလီတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေၶႅမ်ႉ လႅပ်ႈလီ ၼၼ်ႉ ထုၵ်ႇလီလူတ်းယွမ်းလွင်ႈၵိၼ်လဝ်ႈယူႇ။

ၵူတ်ႇထတ်းႁဵတ်းလွင်ႈမူတ်းသႂ်ပၼ်ၶဵဝ်ႈ 6 လိူၼ်ၼိုင်ႈပွၵ်ႈ

ၵူၼ်းႁဝ်းၵမ်ႈၼမ် တေဢွၼ်ၵၼ်ၼၵ်းၸႂ် တႃႇတေၵႂႃႇတီႈ ႁွင်ႈယႃ/ႁူင်းယႃၾၢႆႇၶဵဝ်ႈ။ မၢင်ၸိူဝ်း တေၵူဝ်မေႃယႃၾၢႆႇၶဵဝ်ႈ၊ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ တေၵူဝ်ၶိူင်ႈၶူဝ်း ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ် ႁဵတ်းလွင်ႈ မူတ်းသႂ် ယူတ်းယႃၶဵဝ်ႈ။

တီႈတႄႉမၼ်း ထုၵ်ႇလီတူၺ်းထိုင်လုမ်းလႃးပၼ်ၶဵဝ်ႈႁဝ်း၊ ယူတ်းယႃပၼ် ၵွၼ်ႇငဝ်းလၢႆးပႆႇႁၢႆႉႁႅင်း သေ လႆႈထူၺ်ႈၶဵဝ်ႈဢွၵ်ႇပႅတ်ႈၼၼ်ႉယူႇ။ ၶၢဝ်းတၢင်း 6 လိူၼ် ဢမ်ႇၼၼ် ၼိုင်ႈပီ 2 ပွၵ်ႈတႄႉ ထုၵ်ႇလီၵႂႃႇ ႁဵတ်းလွင်ႈမူတ်းသႂ်ၵူတ်ႇထတ်းပၼ်ၶဵဝ်ႈႁဝ်းယူႇ။