သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းမိူင်းမႃး ၶၢဝ်းတၢင်း 4 ပီပၢႆၼႆႉ လွင်ႈလူႉသုမ်းၵေႃႈၶဝ်မီး လွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်ၵေႃႈ ၶဝ်လႆႈမိူၼ်ၵၼ်။ ၵၢၼ်တိုၵ်းတေႃးတႄႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉလူႉသုမ်းၼမ်သေတႃႉ ၾၢႆႇၵုမ်း ထတ်းၵူၼ်းမိူင်းတႄႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈသမ်ႉ တိုၵ်ႉပၼ်ႇၵၢၼ်လႆႈလီ။

ၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်မိူင်း ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉသၢၼ်ၶတ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်တႄႉ လႆႈဝႃႈ သိုၵ်း မၢၼ်ႈ ၵုမ်းလႆႈတႄႉလႄႈ ၸိူဝ်းလႆႈ ပၢႆႈၵေႃႈပၢႆႈ ၸိူဝ်းၺႃးတူၵ်းၶွၵ်ႈၵေႃႈတူၵ်း။ ၸိူဝ်းႁဵတ်း CDM သေ ၶိုၼ်းလႆႈယူႇတႂ်ႈၶဝ်ၵေႃႈမီး။ သိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉလွၵ်းလၢႆးပၵ်းတႃ ပႂ်ႉဢဝ်တၢင်းၽိတ်းၵူၼ်းမိူင်း လူၺ်ႈလွၵ်းလၢႆး 5 ပိူင်ၼႆယဝ်ႉ။

ၶၢဝ်းတၢင်း 4 ပီပၢႆမႃးၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း ဝႆႉသေဢမ်ႇၵႃး ႁႃလၢႆးတၢင်းၵမ်ၵိၼ်း ၵူၼ်းမိူင်းယူႇတႃႇသေႇ။ ၼႂ်းၵႄႈၼႆႉ ဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းဢၼ်ဝႃႈ ထိုင်ၶၢဝ်းလူဝ်ႇ ၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၵူၼ်း ၼႆသေ လူင်းၵဵပ်းသဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈၵူၼ်းမိူင်းထႅင်ႈ ။

သင်ဝႃႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵတ်းယဵၼ်တႄႉ လွင်ႈၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၵူၼ်းၼႆႉ မၼ်းၵမ်ႉယၼ်ပၼ် တီႈတွၼ်ႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၼၼ်ႉယူႇ ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်လူင်းၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၵူၼ်းၵမ်းလိုၼ်းၼႆႉတႄႉ လႆႈဝႃႈ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်းတႃႇသိုၵ်း မၢၼ်ႈဢမ်ႇႁၢင်ႉ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ၶဝ်မီးတိုဝ်ႉတၢင်း လႆႈသွၵ်ႈလႆႈၶူၼ်ႉပႃး ၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်သၢၼ်ၶတ်းၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ။

မိူဝ်ႈ 2022 ၼၼ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈတဵၵ်းၸႂ်ႉ ႁႂ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းသိုဝ်ႉသိမ်ႊၾူၼ်း ဢၼ်လႆႈတၢင်ႇပႃးမၢႆ ၾၢင် မိူၼ်ၼင်ႇ ႁႂ်ႈသႂ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈ ၊ တီႈယူႇလႄႈ ၶေႃႈမုလ်းသုၼ်ႇတူဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉထႅင်ႈ။ ၼႆႉၵေႃႈ ၶဝ်ႈ တၢင်းတိုဝ်း တႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢမ်ႇႁၢင်ႉ။

မိူဝ်ႈ 2024 ၼၼ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလၢႆးဢၢႆႊထီႊသေ လူင်းၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ၵူၼ်း ၵူၼ်းမိူင်း ။ ယွၼ်ႉပိူင်ဢၼ်ၼႆႉသေ ၶေႃႈမုလ်းၵူၼ်းမိူင်း 32 လၢၼ်ႉၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈႁူႉလႆႈငၢႆႈငၢႆႈ။

တႃႇလႆႈၶေႃႈမုလ်းၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ် ၸႂ်ႉၵူၼ်းမိူင်း သၵႅၼ်ႊဢဝ်လၢႆးမိုဝ်း သၵႅၼ်ႊ ဢဝ်မၢၵ်ႇတႃလႄႈ ၵဵပ်းပႃးၶေႃႈမုလ်း (Biometric) ၸိူဝ်းၼႆႉဝႆႉ ၼႂ်း National Database ။

လွင်ႈၼႆႉ ၼႂ်းတူင်ႇတႆးႁဝ်းတႄႉ တေႁူႉၵၼ်ဝႃႈ ဝႂ်သမၢတ်ႉၵၢတ်ႉ Unique Identification (UID) ဢၼ် ပႃးတူဝ်ၼပ်ႉ 10 တူဝ်ၼၼ်ႉ။  ဝႂ်သမၢတ်ႉၵၢတ်ႉၼႆႉ ၵမ်ႉယၼ်ပၼ် တႃႇတူၺ်းႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈ တုမ်ငၢႆႈဝႃႈၼႆသေတႃႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈသမ်ႉ ဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်းၵူၼ်းမိူင်း တႃႇဢဝ်တၢင်း ၽိတ်းၵူၼ်းမိူင်း။

မိူဝ်ႈလဵဝ် သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၵဵပ်းလႆႈဝႆႉၶေႃႈမုလ်းၵူၼ်းမိူင်း 52 လၢၼ်ႉပၢႆယဝ်ႉၼႆ ၵူဝ်ႇပွၵ်ႉ ၽူႈတူင်ႉၼိုင် ၾၢႆႇ ႁူမ်ႇလူမ်ႈၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶၢဝ်းႁွင် လၢတ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

ဢိင်ၼိူဝ် ၶေႃႈမုလ်းၸိူဝ်းၼႆႉသေ သိုၵ်ႈမၢၼ်ႈ ပၵ်းတႃပႂ်ႉဢဝ်တၢင်းၽိတ်း ၵူၼ်းၸိူဝ်းတူင်ႉၼိုင် ၼႂ်း ၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၵူႈၸုမ်းၸုမ်းမႃးတႃႇသေႇ။ တႃႇတီႉၺွပ်းပၼ်တူတ်ႈတၢမ်ႇၵူၼ်းမိူင်းၵေႃႈ ဝၢႆး 2024 ၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ  ႁဵတ်းမႃးလႆႈငၢႆႈငၢႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။

တႃႇယိုတ်းၵုမ်းလႆႈ ၵူၼ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ် ၸႂ်ႉမႃးလွၵ်းလၢႆး 5 ပိူင်ၼႆ  ၾၢႆႇႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶၢဝ်းႁွင်လၢတ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ –

1 – PSMS (Person Scrutinization and Monitoring System) ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ တေၸႂ်ႉဢေႊဢၢႆႊ (AI) သေႁဵတ်းၵၢၼ် ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈဢၼ် မၢႆတွင်းဝႆႉ ပိူင်ၾၢင်ၵူၼ်း သေၵေႃႉ ၵေႃႉ (Facial Recognition) ၊ သိုၵ်းမၢၼ်ႈယူႇတီႈၵႆသေ တူၺ်းလႆႈၼႂ်း CCTV လႆႈၵမ်းသိုဝ်ႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸၢင်ႈထတ်းတူၺ်းလႆႈပႃး (National Database)။

2 – National Service Information Management System – NSIMS ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉသမ်ႉ လၢႆးႁဵတ်း ၵၢၼ်မၼ်း ၶႂ်ႈငၢႆးမိူၼ်ပိူင်ထီႉၼိုင်ႈၼၼ်ႉသေ တၢင်းယိူင်းဢၢၼ်းမၼ်းတေပိူင်ႈၵၼ်။

ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း မိူဝ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ လူဝ်ႇထတ်းတူၺ်း ၵူၼ်းၸိူဝ်းပႃးၼႂ်းသႅၼ်း ပၢၼ်တႃႇႁၢပ်ႇၵၢၼ်သိုၵ်း။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ပႂ်ႉတူၺ်းလႆႈပႃးလွင်ႈၵႂႃႇမႃးၵူၼ်းသေၵေႃႉၵေႃႉသေ ပဵၼ်ပိူင်ဢၼ်ၵမ် ၵိၼ်းၵူၼ်းမိူင်းငၢႆႈငႅမ်ႈတႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ။

3 – ၸႂ်ႉလၢႆးတၢင်း CCTV – ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈယၢမ်ႈၸႂ်ႉမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ပႃႇတီႇၼူၵ်ႉ ယုင်း NLD ပီ 2019 ၼၼ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸွမ်းတႃႈၵုင်ႈ ဝဵင်းလိူဝ် ၼေႇပျီတေႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ် တေႁၢင်ႈဝႆႉၵွင်ႈထၢႆႇ CCTV ၸွမ်းဢွင်ႈတီႈလမ်ႇလွင်ႈတႃႇၶဝ်။

တင်ႈႁူဝ်ၶေႃႈဝႃႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်မိူင်း “Smart City, Safe City” ၼႆသေ သႂ်ႇၵွင်ႈထၢႆႇဝႆႉ ၵူႈႁူးၵူႈတၢင်း တႃႇတီႉ ၺွပ်းလႆႈ ၵူၼ်းဢမ်ႇမိူၼ်ၸႂ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ်။ ဝၢႆးယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၼႆႉၵူၺ်း ၶဝ်ႈသႂ်ႇ CCTV ဝႆႉ ထႅင်ႈလၢႆ ဝဵင်း မိူၼ်ၼင်ႇ မေႃႇလမႅင်ႇ ၊ တႃႈဝၢႆ ၊ တူၼ်ႈတီး ၊ ၽႃဢၢင်ႇ ၊ ဝဵင်းၸေႈၼႃး ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းယႂ်ႇဝဵင်း လူင် ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈတႃႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။

CCTV ဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈၸႂ်ႉၼႆႉ တေဢမ်ႇမိူၼ်သႅၼ်းဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ဝႆႉၸွမ်းႁိူၼ်းၸွမ်းယေးၼၼ်ႉ သေ မၼ်းပႃးဝႆႉပိူင် (Person Scrutinization and Monitoring System- PSMS)  မၼ်းမၢတ်ႈမၢႆဝႆႉလႆႈ ၼႃႈတႃၵူၼ်းလႄႈ မၢႆရူတ်ႉၵႃး ၸိူဝ်းၼႆႉတႅတ်ႈတေႃးၼႆယဝ်ႉ။

မိူၼ်ၼင်ႇ တီႈၶူင်ႇႁိူဝ်းမိၼ် ၊ ၵဵတ်ႉပႂ်ႉၸွမ်းတႃႈၸွမ်းတၢင်းၸိူဝ်းၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸႂ်ႉလွၵ်းလၢႆး ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၵမ်ႈၼမ် ၵွင်ႈထၢႆႇဢၼ်ၶဝ်ၸႂ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈမႃးတီႈၶွမ်ႊပၼီႊႁႂႃႊဝိူၺ်ႊလႄႈ ႁၢႆႊဝီႊသျိၼ်ႊ ၊ ၶွမ်ႊပၼီႊဢၼ်ၶူင်ဢွၵ်ႇပၢႆးၸၢၵ်ႈ ၸီႊၵျၢၼ်ႊတႃႊ ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ။

4 – ၸႂ်ႉ Firewall သေ ပိၵ်ႉဢိုတ်းဢိၼ်ႊထိူဝ်ႊၼႅတ်ႉ – ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွၵ်းလၢႆး ဢၼ်သိုၵ်း မၢၼ်ႈၶဝ် ၵမ်ၵိၼ်းတေႃႇ ၸုမ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶၢဝ်ႇလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းဢၢႆႊထီႊသေ တုမ်ႉ တွပ်ႇၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ။

တေႃႈၼင်ႇ VPN ဢၼ်ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းၽၵ်းၵႃႇ (ထမ်ႊမတႃႊ) ၸႂ်ႉၵူၺ်းၵေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈယင်း ၸႂ်ႉ Firewall သေ ပိၵ်ႉဢိုတ်းပႃး။ ၶဝ်တႄႇၸႂ်ႉလၢႆးၼႆႉမႃး မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 29/05/2024 ၼၼ်ႉ ဝႃႈၼႆ။

5 – Cyber Narrator ပိူင်ဢၼ်ၼႆႉသမ်ႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈဢဝ်ပႂ်ႉတူၺ်း ဢႅပ်ႊပလီႊၶေႊသျိၼ်ႊ ဢၼ်ၵူၼ်း မိူင်းၸႂ်ႉၵူႈဢၼ်ဢၼ်။ ၸဵမ်ဢဝ် ဢႅပ်ႊ App ဢၼ်ၸႂ်ႉတႃႇယေးငိုၼ်း ၊ ဢၼ်တတ်းတေႃႇ ဝီႊတီႊ ယူဝ်ႊ ၶႅပ်းႁၢင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပႂ်ႉၵဵပ်းဢဝ်ၶေႃႈမုလ်းသုၼ်ႇတူဝ်လႆႈ။

ၸႂ်ႉ Cyber Narrator ၼႆႉသေ ၶဝ်ႈၵုမ်း ဝႅပ်ႊသၢႆႊသေဢၼ်ဢၼ်လႆႈ။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ တုမ်ႉတိူဝ်ႉၸုမ်း ဢၼ်ၵဵပ်းၶေႃႈမုလ်းၶၢဝ်ႇသၢၼ်၊ ပိူင်လူင်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၶၢဝ်ႇ ယၢပ်ႇၵိၼ်းတႄႉတႄႉ။

ဢိင်ၼိူဝ် ဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၸႂ်ႉလွၵ်းလၢႆး 5 ပိူင်ၼႆႉသေ ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ် ၺႃးတီႉၺွပ်း ၵုမ်းၶင် ပၼ်တူတ်ႈတၢမ်ႇမႃးတင်းၼမ်။

ၸွမ်းၼင်ႇ Data For Myanmar ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉတႄႉ မိူဝ်ႈပီ 2022 ၼႂ်းၵႄႈလိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 လႄႈ လိူၼ်ထူၼ်ႈ 7 ၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၺႃးတီႉၺွပ်း 1,690 ၵေႃႉ။

ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢၼ်တႅမ်ႈတၢင်ႇ လွင်ႈဢမ်ႇလီသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၼိူဝ်သူဝ်ႊသျႄႊမီႊတီႊယိူဝ်ႊၵေႃႈ ၺႃးတီႉ ၺွပ်း 1,880 ပၢႆ။

ၼႂ်းပီ 2024 ၼႆႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းတႅမ်ႈ လွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၼႂ်းၾဵတ်ႉပုၵ်ႉသ် တိၵ်ႊတွၵ်ႊ တႄႊလီႊၵရမ်ႊ ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ၺႃးတီႉၺွပ်း 374 ၵေႃႉ ၊ 2025 ၼႆႉၵေႃႈ ၼႂ်းၵႄႈလိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 လႄႈ လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ၼႆႉ ၺႃးၺွပ်းယဝ်ႉ 16 ၵေႃႉ လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆ။

ဢၢင်ႈဢိင် – BBC