ၵၢပ်ႇပၢၼ်မႂ်ႇၼႆႉ ပၼ်ႁႃၵူႈလွင်ႈလွင်ႈၵေႃႈတိူဝ်းၼမ်မႃး တူဝ်ထူပ်းၵူၼ်းၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၵေႃႉၼိုင်ႈၵေႃႈ လၢၵ်ႇလၢႆမႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇ။ ယွၼ်ႉတူဝ်ထူပ်းၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ၸၢင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပၢႆး တူဝ်ပၢႆးၸႂ်။ တၢင်းပဵၼ်ပၢႆးတူဝ်တႄႉ ႁၼ်သိုဝ်ႈၼႃႈတၼ်းတႃလႄႈ ၸၢင်ႈယူတ်းယႃၶိုတ်းတၼ်းယူႇ သေတႃႉ တၢင်းပဵၼ်ပၢႆးၸႂ်တႄႉ ဢမ်ႇႁၼ်လႆႈ ၵမ်းသိုဝ်ႈလႄႈ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်မိူဝ်ႈလႂ် ယွၼ်ႉသင်ၼႆ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈၾၢင်ႉ။

မိူၼ်ၼင်ႇ တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်း ဢၼ်ထႆးႁွင်ႉဝႃႈ ရူၵ်ႉသိုမ်ႊသဝ်ႈ (စိတ်ကျရောဂါ) ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ငၢႆႈ ႁၢႆယၢပ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ။ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၶၢဝ်းယၢဝ်းသေ ၸၢင်ႈၶႃႈတူဝ်ၶႃႈၸႂ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၶိုၼ်းလူးၵွၼ်ႇ။

တၢင်းပဵၼ်ပၢႆးၸႂ်ၼႆႉ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ပဵၼ်လႆႈၵူႈၵေႃႉၼႆ မေႃယႃပၢႆးၸႂ်ၶဝ်လၢတ်ႈဝႆႉ။ ၼႂ်းတၢင်း ပဵၼ်ပၢႆးၸႂ်ၼႆႉ မီးလၢႆသႅၼ်းလၢႆပိူင် ၼႂ်းၼၼ်ႉ တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ လီၵူဝ်လီႁႄ မိူၼ်ၵၼ်။

သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇၸိုဝ်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလၢႆဢၼ်ၵေႃႈ ၵႆႉဢွၵ်ႇၶၢဝ်ႇလွင်ႈၵူၼ်းၶႃႈတူဝ်တၢႆ ႁဵတ်းႁၢႆႉတူဝ် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃး။ လွင်ႈၸိူဝ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် တႄႇမႃးတီႈ တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းၼၼ်ႉသေ ၸင်ႇလၢမ်းပဵၼ်ၽေးထႅင်ႈလၢႆလွင်ႈ ဝႃႈၼႆ။

တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်း ဢၼ်ၾၢႆႇထႆးႁွင်ႉဝႃႈ ရူၵ်ႉသိုမ်ႊသဝ်ႉၼႆႉ ယူႇၼႂ်းတၢင်းပဵၼ်ပၢႆးၸႂ်သႅၼ်းၼိုင်ႈ ။ တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉၵူၺ်း ဢၼ်တေႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢွၵ်းဢေႃၵူၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵႂႃႇသေ ထိုင်တီႈၵုမ်းတူဝ် ၵုမ်း ၸႂ်ဢမ်ႇလႆႈ။

တၢင်းပဵၼ်ၼႆႉ တုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃး ပၢႆးဝူၼ်ႉ၊ လွင်ႈၶႆႈၸႂ်၊ လွင်ႈၶုၺ်ႉႁၼ် ၊ လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ။

တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် ထၢင်ႇဝႃႈ ပေႃးမၼ်းပဵၼ်ယဝ်ႉ တေႁၢႆၵႂႃႇႁင်းၵူၺ်းမၼ်းၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပိူင်ပဵၼ်တႄႉမၼ်းတႄႉ တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းသေ ႁပ်ႉလွင်ႈ ယူတ်းယႃလီလီယဝ်ႉ။

တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းၼႆႉ မီးလၢႆသႅၼ်း ၼႂ်းၼၼ်ႉ –

1 – Major Depression တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်း ယွၼ်ႉၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ – တၢင်းပဵၼ်သႅၼ်းၼႆႉ ၼႄပိူင်ၾၢင်မၼ်းႁိုင် ထိုင် 2 ဝူင်ႈ။ တေပဵၼ်ယွၼ်ႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၸႂ်ႁႅင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ဝႃႈ သုမ်းၵူၼ်း သုမ်းၶူဝ်းၶွင် သေလွင်ႈလွင်ႈၵႂႃႇ ဢၼ်ဢမ်ႇၸၢင်ႈလႆႈၶိုၼ်းသေပွၵ်ႈ။

ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၵေႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်ယွၼ်ႉ လွင်ႈၸဵပ်းၸႂ် လွင်ႈဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ် ဢၼ်ၵဵပ်းမႃး ဝႆႉၶၢဝ်းတၢင်း ႁိုင်လၢႆပီၼၼ်ႉသေ ၶိုၼ်းဢဝ်မႃးဝူၼ်ႉၶိုၼ်း ၸဵပ်းၶိုၼ်း ဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ် ၶိုၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ယိင်ႈဢႃယု ယႂ်ႇမႃး ယိင်ႈၸၢင်ႈပဵၼ်ၼမ် ၼႆယဝ်ႉ။

2 – Dysthymia Depression တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းၶၢဝ်းယၢဝ်း – တၢင်းပဵၼ်သႅၼ်းၼႆႉသမ်ႉ တေဢမ်ႇ ပေႃးႁၢဝ်ႈႁႅင်းပဵင်းမၢႆၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ၵူၺ်းၵႃႈ တေၼႄၾၢင်ႁၢင်ႈမၼ်းႁိုင်ထိုင် 2 ပီ ။ ၵူၼ်းၸပ်းတၢင်း ပဵၼ်ၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇၶႂ်ႈႁဵတ်းၶႂ်ႈသၢင်ႈသင်။ မၢင်ၵေႃႉ တေဢမ်ႇၶႂ်ႈၵိၼ်သင်သေဢိတ်း ၊ မၢင်ၵေႃႉ သမ်ႉ ၵိၼ်ၼမ်ပူၼ်ႉလူၼ်ႉလိူဝ်။

ယဝ်ႉၵေႃႈ တေၼွၼ်းဢမ်ႇလပ်း ႁိုဝ်ဢမ်ႇၼၼ် ၼွၼ်းၼႃႇပူၼ်ႉတီႈ။ တေႁိူဝ်ႉဢူၼ်ႉၼူၼ်းၸႂ် ယူႇတႃႇသေႇလႄႈ တေဢမ်ႇမီးလွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၼႂ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ၊ ဢမ်ႇမီးသမႃႇထိ ၸႂ်ဢမ်ႇၼိမ်။ လွင်ႈ တႅပ်းတတ်းသဵၼ်ႈၸႂ်ၵေႃႈ တေႁုၵ်ႉႁၢႆႉ မိူၼ်ၵူၼ်း ဢမ်ႇမီးတၢင်းမုင်ႈမွင်းသင်ၼၼ်ႉ။

3 – Premenstrual depressive disorder တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းၼႃႈႁူဝ်လိူၼ် – တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် တေပဵၼ်တီႈၼၢင်းယိင်း ၊ တၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ၼႆႉ ၼႄပိူင်ၾၢင်မၼ်းမိူဝ်ႈႁူဝ်လိူၼ်ပႆႇမႃး။ ၵူၺ်းၵႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းလီၶိုၼ်း ၼႂ်း 2-3 ဝၼ်း ဝၢႆးႁူဝ်လိူၼ်မႃးယဝ်ႉၼၼ်ႉ။

ၵမ်ႈၼမ် တေမွင်သဝ်ႈ ၊ တေဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇ ၊ တေမီးလွင်ႈပႅင်းၸင်းၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉငၢႆႈငၢႆႈ ။ တေၶုၺ်ႉ ႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်ၵဝ်ႇဢမ်ႇမီးတၢင်းမုင်ႈမွင်း ၊ ႁၼ်ၽိတ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ၊ တေဝူၼ်ႉၵႂင် ၊ သုၵ်ႉၸႂ် ၊ ဢမ်ႇၼိမ် တူဝ်ၼိမ်ၸႂ်လႆႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈသင် ၊ လွင်ႈၶႂ်ႈႁဵတ်းၶႂ်ႈၵိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႅၵ်ႈလၢႆႈဝႆး။

တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းၼႆႉ ၸွင်ႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ပဵၼ်လႆႈႁိုဝ် ၼႆၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ် တေၶႂ်ႈႁူႉယူႇ။ လွင်ႈၸႂ် တူၵ်းၼႆႉ ပဵၼ်လႆႈၵူႈမိူဝ်ႈလႄႈၵူႈၵေႃႉ ဢမ်ႇလိူၵ်ႈဢႃယု ။ ၼႂ်းသႅၼ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇၵေႃႈ တေမီးတၢင်း ပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ထႅင်ႈတင်းၼမ်။

မၢင်ၵေႃႉၵေႃႈ တေၼႄၾၢင်ႁၢင်ႈ ႁုၵ်ႉႁၢႆႉ ယႃႉၵဝ်းဢူၼ်ဢၢၼ်ၼႂ်းၵႄႈၵူၼ်းၼမ် ႁွင်ႉႁႆႈငၢႆႈ။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇမၢင်ၵေႃႉၵေႃႈ ၶုၺ်ႉႁၼ်ဝႃႈတူဝ်ၵဝ်ႇမူတ်းတၢင်းမုင်ႈမွင်း ၊ မိူဝ်ႈၶဝ်ၺႃးၵူၼ်းသေၵေႃႉၵေႃႉ ဢမ်ႇၸွမ်းၸႂ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ ၸႂ်ဢမ်ႇလီ တေၸႂ်လမ်ငၢႆႈ တေႃးသတေယႂ်ႇ။

လုၵ်ႈဢွၼ်ႇမၢင်ၵေႃႉၵေႃႈ ၶုၺ်ႉႁၼ်ဝႃႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇဢမ်ႇမီးၵႃႈၶၼ်ၼႂ်းႁိူၼ်း ၊ ဢမ်ႇမီးၵႃႈၶၼ် ၼႂ်းမူႇ ၾုင်တႆးၵေႃႉ ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ၸိူဝ်းပဵၼ်ပေႃႈမႄႈလႄႈ ၵူၼ်းႁူမ်ႈႁိူၼ်းထုၵ်ႇလီသႂ်ႇ ၸႂ် ပၵ်းတႃတူၺ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇဝႆႉ။

သင်ၾၢင်ႉမႅၼ်ႈဝႃႈ ၵူၼ်းသေၵေႃႉၵေႃႉ ပဵၼ်ဝႆႉတၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းၸိုင် ထုၵ်ႇလီပၼ်ၶၢဝ်းယၢမ်းသေ ၶဝ်ႈႁႃမၼ်းၵမ်းလွႆးလွႆး ၊ ၵႆႉတွင်ႈၵႆႉထၢမ် လွင်ႈယူႇလွင်ႈၵိၼ်မၼ်း ၊ ထၢမ်ပႃးလွင်ႈၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။

လီသုတ်းၵေႃႈ ႁႂ်ႈပိုင်ႈမေႃယႃလႄႈ ၾၢႆႇပၢႆးၸႂ်ၶဝ် ၶဝ်ႈႁႃၸွပ်ႇထၢမ် ႁႂ်ႈႁူႉလွင်ႈတၢင်းမၼ်းလီလီ။ ပေႃး ၸိူင်ႉၼၼ် ၸင်ႇတေႁူႉလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ႁႅင်းႁႃႉ ဢမ်ႇပဵၼ်ႁႅင်းၼႆသေ တေလႆႈယူတ်းယႃလၢႆးလႂ်ၼႆၵေႃႈ တေႁူႉမႃးၸွမ်း။ ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ တေလႆႈၵိၼ်ယႃၵေႃႈမီး ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ တေယူတ်းယႃလႆႈ တီႈႁူင်း ယႃပၢႆးၸႂ်။

မိူဝ်ႈႁဝ်းႁူႉဝႃႈ ၵူၼ်းပဵၼ်တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းယူႇႁိမ်းႁဝ်း မီးႁိမ်းႁွမ်းႁဝ်းယူႇၼၼ်ႉ ႁဝ်းထုၵ်ႇလီႁႃလၢႆး တၢင်းတႃႇၸွႆႈထႅမ်ယူႇ။ တေလႆႈႁဵတ်းႁိုဝ်ႁႂ်ႈၶဝ်မီးႁႅင်းၸႂ်မႃး တေလႆႈပၼ်ႁႅင်းၶဝ်ၸိူင်ႉႁိုဝ် ၼႆၸိူဝ်းၼႆႉ။

တႃႇတေႁႂ်ႈၵူၼ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ် တေဢမ်ႇၼႃႇလိူဝ်ႁႅင်းထႅင်ႈၼၼ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈမေႃလၢတ်ႈတေႃႇၶဝ် – တူဝ်ယၢင်ႇမၼ်း – ႁႂ်ႈလၢတ်ႈပၼ်ႁႅင်းၶဝ်ဝႃႈ “ သူဢမ်ႇလႆႈမီးၵေႃႉလဵဝ်ၼႃႈ မီးႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉယူႇႁိမ်းၸမ်ယူႇ” “ႁဝ်းတေဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ်သူတင်းသဵင်ႈတင်းမူတ်း ၵူၺ်းၵႃႈဝႃႈ ႁဝ်းမႆႈၸႂ်လႄႈ ၶႂ်ႈၸွႆႈထႅမ်သူ” “ၸွင်ႇႁိူဝ်ႉႁႅင်းႁႃႉ ၸွင်ႇတေပဵၼ်လႆႈႁိုဝ်” “ၸၢတ်ႈပၢၼ်သူလမ်ႇလွင်ႈတႃႇႁဝ်းၸိူဝ်းၼႆႉၼႃႇ” “လူဝ်ႇတၢင်းၸွႆႈထႅမ်သင်ၵေႃႈ လၢတ်ႈၼႃႈ တေၸွႆႈပၼ်ၵူၺ်း ”။

ၶေႃႈထၢမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တေႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းၼၼ်ႉ မီးႁႅင်းတူဝ်ႁႅင်းၸႂ်မႃးၶိုၼ်း။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶဝ် မီးသုၼ်ႇလၢတ်ႈလွင်ႈၼႂ်းၸႂ်ၶဝ်။ ၶတ်းၸႂ်ဝႄႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်တေၵႂႃႇၸူၵ်ႉၸႂ်ၶဝ်ထႅင်ႈ ဢၼ်ၼႆႉ ႁႂ်ႈၾၢင်ႉယႂ်ႇၼမ်။

တႃႇႁႄႉၵင်ႈလႆႈ တၢင်းပဵၼ်ၸႂ်တူၵ်းၼႆႉ တွၵ်ႊတိူဝ်ႊ ၼၢင်းၵဵင်ၼုမ်ႇၽွင် မေႃယႃပၢႆးၸႂ် လၢတ်ႈၼႄဝႆႉ ၼင်ႇၼႆ –

“ပိူင်လူင်မၼ်းတႄႉ ႁဝ်းလူဝ်ႇႁူႉၶိုၼ်းတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇလီလီ၊ self awareness ,self care ၼၼ်ႉၼႃႇၼေႃႈ။ ပေႃးဝႃႈ ႁဝ်းႁူႉဝႃႈ ႁဝ်းမီးငဝ်းလၢႆးၸိူင်ႉၼၼ်မႃးၼႆ လူဝ်ႇလႆႈႁႃလွၵ်းလၢႆးႁႂ်ႈၸႂ်ၼိမ် ၊ မၼ်းၵေႃႈ တေမီးလွၵ်းလၢႆးလၢႆဢၼ်။ မိူၼ်ၼင်ႇဝႃႈ ႁႃႁဵတ်းဢၼ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပႃးဝႃႇသၼႃႇ ၊ ဢၼ် ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တေမီးတၢင်းသိူဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ဢမ်ႇၼၼ် တေၵႂႃႇသေတီႈတီႈ ဢၼ်တေယူတ်းယႃၸႂ် ႁဝ်းလႆႈႁႃႉ ၼႆၸိူဝ်ၼႆႉ။ ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ႁဝ်းတေတူင်ႉၼိုင်တူဝ်ႁဝ်း မိူၼ်ၼင်ႇ လဵၼ်ႈႁႅင်း ၾိုၵ်း သၢၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။ မၼ်းတေႁဵတ်းႁႂ်ႈ တူဝ်ႊပႃႊမိၼ်ႊ ႁေႃႊမူင်ႊၼႂ်းတူဝ်ႁဝ်းဢွၵ်ႇမႃးသေ တေယႃ ၸႂ်လႆႈ။ ယဝ်ႉၵေႃႈ ၼင်ႈသမႃႇထိ(ၼင်ႈတြႃးပၼ်) လႄႈ ၾုၵ်းလဵၼ်ႈယူဝ်ႊၵႃႉ Yoga ၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လူတ်းယွမ်းလႆႈတၢင်းပဵၼ်ၸႂ်မိူၼ်ၵၼ်”- ဝႃႈၼႆ။

ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈ ထၢတ်ႈၸႂ်တူၵ်းလႄႈ တေလႆႈသူင်ႇယူတ်းယႃၵူႈၵေႃႉ လူဝ်ႇလႆႈမေႃတူၺ်းတၢင်းႁဵတ်း တၢင်းသၢင်ႈမၼ်းသေ ႁူႉၸွမ်းငဝ်းလၢႆးမၼ်းၵွၼ်ႇ ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်ၼင်ႇဢၼ်လၢတ်ႈမႃးပႃႈၼိူဝ် ၼၼ်ႉၸိုင် ၸင်ႇႁွင်ႉၵႂႃႇယူတ်းယႃတူဝ်ၼႆ တွၵ်ႊတိူဝ်ႊ ၼၢင်းၵဵင်ၼုမ်ႇၽွင် သိုပ်ႇလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

မၢင်ၸိူဝ်း ၵူၼ်းၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၸႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႆႉႁႃလၢႆးၵႄႈပၼ်ႁႃၽိတ်း ၊ ၵႆႉလႄႇႁႃၵိၼ်ယႃႈမဝ်းၵမ် မႃးၵႄႈလိတ်ႈ ၊ လွင်ႈၼႆႉ ၶႅၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁၢႆႉၸႃႉမႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇၼႆ ၶဝ်တေဢမ်ႇၾၢင်ႉမႅၼ်ႈ။ ၵမ်းလိုၼ်း ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉတူဝ်ၵဝ်ႇသေဢမ်ႇၵႃး ႁဵတ်းႁၢႆႉပႃး ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉ။

တွၵ်ႊတိူဝ်ႊ ၼၢင်းၵဵင်ၼုမ်ႇၽွင် မေႃယႃပၢႆးၸႂ် လၢတ်ႈၼႄဝႃႈ – “ပေႃးၶဝ် ၸႂ်ႉယႃႈမဝ်းၵမ် ၼႃႇလႃး သေ ယူတ်းယႃလွင်ႈၵိၼ်းၸႂ်ၶဝ် လွင်ႈတုၵ်ႉၸႂ်ၶဝ်ၼႆၸိုင် ၸႂ်ၶဝ်တေပိူင်ႈမႃး။ ပေႃးၸိူင်ႉၼႆ လူဝ်ႇလႆႈ ၵႂႃႇႁႃမေႃယႃ။ ပေႃးဝႃႈ ၶဝ်ၶႂ်ႈႁဵတ်းႁင်းပိူၼ်ႈ ႁိုဝ်ဢမ်ႇၼၼ် ၶႂ်ႈႁဵတ်းႁၢႆတူဝ်ၵဝ်ႇ ဢွၵ်ႇလိူတ်ႈဢွၵ်ႇ ယၢင် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်ၵဝ်ႇၸဵပ်းသႅပ်ႇၼႆၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈသူင်ႇယူတ်းယႃတူဝ်”- ဝႃႈၼႆ။

ၸွမ်းၼင်ႇ ၸုမ်းၾၢႆႇပၢႆးယူႇလီလုမ်ႈၾႃႉ WHO ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉတႄႉ ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ ၼိုင်ႈပီလႂ် ၵူၼ်း မွၵ်ႈ 8 သႅၼ်ၵေႃႉၼႆႉ ႁဵတ်းႁၢႆႉတူဝ်ၵဝ်ႇ ၶႃႈၶိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ၼႆယဝ်ႉ။

ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၵေႃႈ ၶၢဝ်းတၢင်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်းမႃးၼႆႉ လွင်ႈၶႃႈတူဝ်တၢႆ မီးၼမ်မႃး ၊ တႃႇၵဵပ်းသဵၼ်ႈမၢႆၵေႃႈ ဢမ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈလႄႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁူႉႁူဝ်ၼပ်ႉတႅတ်ႈတေႃး။

မိူဝ်ႈ 2019  ၼၼ်ႉတႄႉ ၵူၼ်းၶႃႈတူဝ်တၢႆ မီးထိုင် 4,000 ပၢႆ လူးၵွၼ်ႇ ဝႃႈၼႆ။ ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ မွၵ်ႈ 22%  ပဵၼ်သႅၼ်းယႃယု 18 – 25 ၊ 36% ၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်သႅၼ်း ဢႃယု 25 – 40 လႆႈႁူႉၼင်ႇၼႆ။