ၵၢၼ်မိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင် ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ တၵ်းလႆႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸတ်းပွင် (Myanmar – Owned and Myanmar – Led) ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တႄႇမီးမႃး ၼႂ်းပၢၼ်ဢိၼ်ႊတူဝ်ႊၼီႊသျႃး ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်း ASEAN ၼႂ်းပီ 2023 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵၢၼ်မိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၸိူဝ်းၵူၼ်းတၢင်းၼွၵ်ႈ ဢမ်ႇႁူႉၶိုတ်းၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်း၊ တၢမ်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း တၵ်းလႆႈ ဢွၼ်ႁူဝ်ၵႄႈလိတ်ႈၵႂႃႇ ၸင်ႇတေႁၼ်လႆႈၽွၼ်းၵၢၼ်လီငၢမ်း ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇ လၢႆးၵၢၼ်ဢၼ်ၼႆႉသေ ဢိၼ်ႊတူဝ်ႊၼီႊသျႃး ၽိတ်ႈမွၵ်ႇၸုမ်းၸၢဝ်းၸိူဝ်း ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈလိူင်ႈၵၢၼ်မိူင်း ၸဵမ်ၼႂ်းမိူင်း ၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ဢုပ်ႇၸွမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢိၼ်ႊတူဝ်ႊလႂ်၊ ဢုပ်ႇၸွမ်းတူဝ်တႅၼ်း ASEAN လႂ်၊ ပွႆႇႁႂ်ႈၸုမ်းၶတ်းၶၢၼ်ႉ ၼင်ႇၵၼ်ဢုပ်ႇၵၼ်သေ ၵမ်းလိုၼ်းဢၢင်ႈၶိုင် ႁႂ်ႈတူဝ်တႅၼ်းၾၢႆႇၶတ်းၶၢၼ်ႉ တင်းၾၢႆႇသိုၵ်းမၢၼ်ႈ လႆႈဢုပ်ႇ ၵၼ်ပႃးထႅင်ႈ။ ၵွၼ်ႇပႆႇပဵၼ်ပၢင် ၶၢဝ်းယၢမ်းသၢၵ်ႈတမ်းပုၼ်ႈၽွၼ်းမၼ်းသုတ်းသဵင်ႈပႅတ်ႈလႄႈ ၸင်ႇလႆႈ ဢူၼ်းမွပ်ႈပုၼ်ႈၽွၼ်းပၼ် တီႈမိူင်းလၢဝ်းယဝ်ႉ။
ၸူဝ်ႈၸႃႈ ဢိၼ်ႊတူဝ်ႊၼီႊ ပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈၸုမ်း ASEAN ၼၼ်ႉ ႁဵတ်းလႆႈပၢင်ၵုမ်ပဵၼ် တၢင်းၵၢၼ် ၸဵမ်ဢၼ် ဢမ်ႇၸႂ်ႈတၢင်းၵၢၼ် ပၢၵ်ႇပွၵ်ႈလိူဝ်ၵွၼ်ႇ၊ ၸိူဝ်းၸုမ်းၸၢဝ်းၾၢႆႇၶတ်း ၶၢၼ်ႉ ဢၼ်ယူႇႁၢင်ႇၵႆယၢၼ်ၵၼ်သေ ဢမ်ႇႁၼ်တိုဝ်ႉတၢင်း တႃႇႁူပ်ႉတူဝ်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ လႆႈႁူပ်ႉဢုပ်ႇၵၼ်မႃး ပဵၼ်လၢႆလၢႆပွၵ်ႈ၊ ဢမ်ႇၵူၺ်း ဝႃႈ ၼႂ်းမိူင်းဢိၼ်ႊတူဝ်ႊ တီႈတၢင်ႇမိူင်းၵေႃႈ ၶိုင်ပွင်ပၼ်ႁႂ်ႈလႆႈဢုပ်ႇၵၼ်ပႃးလႄႈ လႆႈဝႃႈၵိုင်ႇထိူၵ်ႈ ပဵၼ်ၸိုင်ႈ မိူင်းဢွၼ်ႁူဝ်တႄႉယူႇ။ ၸွမ်းလူၺ်ႈပၵ်းပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈလႄႈ လၢႆးၵၢၼ် ASEAN တမ်းမီးသေ ၼႂ်းပီ 2024 ၽဝ်ႇဝႃႈ မိူင်းလၢဝ်းၶိုၼ်ႈပုတ်ႈ ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းႁူဝ်ၼႃႈၸိုင် လွင်ႈၼိုင်ႈၵေႃႈ ယွၼ်ႉမႃႇႁႅင်းမၼ်းဢမ်ႇၵုမ်ႇထူၼ်ႈ၊ ထႅင်ႈတၢင်ႇလွင်ႈသမ်ႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇပူၼ်ႇလိူဝ်လႆႈ ဢေႃး ၸႃႇ မိူင်းၶႄႇၵေႃႈပႃးသေ တႃႇတေဝၵ်ႉငမ်ၵမ်ၵႄႈ လိူင်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇႁၼ်ပဵၼ်ၾႆးမႃးသေၽဝ်ႇ။
မုင်ႈႁၼ်ဢၼ်ၼႆႉသေ ၸင်ႇဢွၼ်တမ်းဝၢင်းလၢႆးၵၢၼ် troika သၢမ်ၶႃၵဵင်း ႁူမ်ႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉမႃးသေတႃႉ တေႃႈသမ်ႉဢမ်ႇပေႃးပၼ်ႇႁွၼ်ႈ ၶဝ်ႈၶိုင်ၵၼ်လႆႈလီ။ ၵဵဝ်ႇလိူင်ႈၵၢၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ဢိၼ်ႊတူဝ်ႊ၊ လၢဝ်း၊ မလေး ဢၼ်ဢၢၼ်းႁူမ်ႈၵၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထိုင်တီႈၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ်မႃးသႄႈ။
မိူဝ်ႈလဵဝ် ထိုင်မႃးပၢၼ်မလေး ပဵၼ်ႁူဝ် ၼႃႈၼႆၵေႃႈ လၢႆးၵၢၼ်သၢမ်ၶႃၵဵင်း ဢၼ်ယူႇတီႈ လၢဝ်း၊ မလေး၊ ၾိလိပ်ႉပိၼ်း တေလႆႈႁူမ်ႈမိုဝ်း ၵၼ်ၵႂႃႇၼႆႉ ဢမ်ႇႁၼ်တၢင်းတေပၼ်ႇ ႁွၼ်ႈၵူမ်ၵဵဝ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပီ 2025 ၸမ်တူၵ်းၶိုင်ႈ တိုၵ်ႉလႆႈႁွင်ႉႁူပ်ႉဢုပ်ႇဢူဝ်းတင်း ၸိူဝ်းၾၢႆႇၶတ်းၶၢၼ်ႉၼၼ်ႉပွၵ်ႈ ႞။ ဝၼ်းတီႈ 26 ၼႆႉ ၸင်ႇတေလႆႈတႄႇပၢင်ၵုမ် ၸိၵ်းၸွမ် ASEAN ပွၵ်ႈႁႅၵ်ႈ ၼႂ်းပၢၼ်မၼ်းဢွၼ်ႁူဝ်။
ပေႃးထတ်းထွင်တူၺ်း ပၢင်ဢုပ်ႇဢူဝ်းၼႂ်းၵႄႈမလေး ဢၼ်ပဵၼ်မိူင်းတူဝ်တႅၼ်း ASEAN လႄႈ ၸိူဝ်းၾၢႆႇ ၶတ်းၶၢၼ်ႉ ဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ၼႂ်းလိူၼ်ၼႆႉ ဝၼ်းတီႈ 13 တေႃႇ15 ၼၼ်ႉ ၵူၺ်းမီးႁူဝ်ၶေႃႈလူင် သွင်ဢၼ်၊ ၼိုင်ႈ – Humanitarian Assistance လွင်ႈၵူၼ်းတေႃႇၵူၼ်းတူၺ်းထိုင်ၸွႆႈထႅမ်ၵၼ်၊ သွင်- De-escalation of Violance လွင်ႈလူတ်းယွမ်းလိူင်ႈၵၢၼ်ႁဵတ်းႁၢႆႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တႃႇတေသႂ်ႇပႃး Inclusive Dialogue ၵၢၼ် ဢုပ်ႇဢူဝ်းလၢႆပႃႈၾၢႆႇၶဝ်ႈပႃးၼၼ်ႉ တၢမ်တူဝ်မိူင်းမလေးၵေႃႈ လႅပ်ႈတေပႆႇယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တေပဵၼ်လႆႈ။ ၸုမ်းၸၢဝ်းၸိူဝ်းၵႂႃႇထိုင်တီႈမလေးၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈဝႃႈလႆႈႁူပ်ႉဢုပ်ႇတင်း တူဝ်တႅၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း ASEAN ၸုမ်းတေႃႇၸုမ်းယူႇၽွင်ႈၵေႃႈ ယူႇတီႈမိူင်းမလေးသေ တႃႇတေႁွင်ႉႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်လူင် ဢၼ်ပႃးၵူႈပႃႈၾၢႆႇၼၼ်ႉ သမ်ႉ လူဝ်ႇလႆႈမီးၶေႃႈတႅပ်းတတ်းဝၢင်းပွႆႇ တီႈၽူႈတႅၼ်းသၽႃးၶဝ်ၵွၼ်ႇ။ ၸင်ႇၼၼ် ၸူဝ်ႈၸႃႈမလေး ဢွၼ်ႁူဝ်ယူႇၼႆႉ ၵဵဝ်ႇလိူင်ႈၵၢၼ်မိူင်း မိူင်းမၢၼ်ႈ ႁႂ်ႈပေႃးမီးလွင်ႈၶိုပ်ႈၼႃႈၵႄႈၶႆလႆႈၼႆ တေဢမ်ႇပေႃးၸၢင်ႈ မုင်ႈမွင်းတႄႉတႄႉသေတႃႉ ၵႂၢမ်းမၢႆ ဢၼ်ဝႃႈ Myanmar – Owned and Myanmar – Led ၼၼ်ႉသမ်ႉ ယူဝ်တေယဵၼ်းပဵၼ် Myanmar – Owned and Malaysia – Led ပႅတ်ႈႁိုဝ်ၼႆ မီးၵူၼ်းတၵ်ႉမႃးယူႇယဝ်ႉ။
ပေႃးဝၢႆႇတူၺ်းတၢင်းၾၢႆႇၶတ်းၶၢၼ်ႉၼႆ ၸိူဝ်းယၢမ်ႈၵႂႃႇဢုပ်ႇၸွမ်းၵၼ် တီႈၵျႃႇၵႃႇတႃႇ၊ မိူင်းဢိၼ်ႊတူဝ်ႊ ၼၼ်ႉတႄႉ လႅပ်ႈၶႂ်ႈပဵၼ်ၵွၼ်ႈပဵၼ်မမ်ႈၵၼ်မႃးၽွင်ႈယူႇ။ ၶေႃႈတူၵ်းလူင်းလႆႈၸႂ်ၵၼ် တႃႇဢဝ်ဢုပ်ႇၸွမ်း တူဝ်တႅၼ်းၶိုၵ်ႉတွၼ်း ASEAN လႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈ ၵူႈမိူင်းမိူင်းၼႆၵေႃႈ လႆႈႁၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းဝႆႉယူႇ။ ၼင်ႇႁိုဝ် တေၼႄလႆႈ လွင်ႈၽွမ်ႉသဵင်ၵၼ်ၵေႃႈ လႆႈႁၼ်ၽွတ်ႈဝႆႉၸုမ်းႁူမ်ႈမိုဝ်း Joint Coordination Body -JCB ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ တၢမ်တူဝ်မိူင်းမလေးသမ်ႉ ပႆႇႁူႉၸၵ်းၸုမ်း JCB ၼႆႉလႄႈ ပၢင်ႁူပ်ႉဢုပ်ႇၵၼ် မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 13 တေႃႇ 15 ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈတႅင်ႇၸိုဝ်ႈ JCB သေ မွၵ်ႇႁွင်ႉ၊ ပွင်ႇဝႃႈ ဢမ်ႇႁတ်းမၵ်းမၼ်ႈ ၸုမ်းၶတ်းၶၢၼ်ႉၶဝ် ပဵၼ်ဢၼ်လဵဝ်ၵၼ်ၼႆၵေႃႈ ဝႃႈလႆႈယဝ်ႉ။
ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၼၼ်ႉ ၸုမ်းၶတ်းၶၢၼ်ႉဢၼ်ဢမ်ႇပႃးၼႂ်း JCB ၵူၺ်းသမ်ႉၵႂႃႇၶဝ်ႈႁူမ်ႈ ၸွမ်းပၢင်ဢုပ်ႇၵုမ်တီႈမလေးၼႆႉ မီးထႅင်ႈတင်းၼမ်ၵွၼ်ႇ ၊ KPICT ၸုမ်းၵၢၼ်မိူင်းၸၢဝ်းၶၢင်၊ IEC ၸုမ်းယၢင်းလႅင်၊ PNFC ၸုမ်းပ ဢူဝ်း၊ ၶွင်ႇသီႇၵိူဝ်းၵုမ် ရူဝ်ႁိင်ၵီယႃႇ၊ ၶွင်ႇသီႇၵိူဝ်းၵုမ် မၼ်းတလေး၊ ၸႄႈၵႅင်း၊ မၵူၺ်း ၸဵမ်တင်း CRPH ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵႂႃႇၽႂ်ၵႂႃႇမၼ်းယူႇလႄႈ ၵိုင်ႇတင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမလေး ပႆႇႁတ်းႁပ်ႉယုမ်ႇဝႃႈ ၸိူဝ်းၸုမ်းၶတ်းၶၢၼ်ႉ ပဵၼ်ၵွၼ်ႈလဵဝ်မမ်ႈလဵဝ်ၼႆသေ ယႅၵ်ႈၽိတ်ႈမွၵ်ႇၽႄၸုမ်း ၸႅၵ်ႇဝၼ်းဢုပ်ႇဢူဝ်းၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ လူင် ပွင်ၸိုင်ႈမလေး ယႅၵ်ႈမွၵ်ႇမႃးၵေႃႈ ယူႇၾၢႆႇၶတ်းၶၢၼ်ႉၼင်ႇၵၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸၢင်ႈတၼ်းၶိုင် တႃႇႁူမ်ႈသဵင်လဵဝ်သေ တုၵ်းယွၼ်း ၶတ်းၶႅင်ဝႃႈ ပေႃးဢမ်ႇလႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸွမ်းၵၼ်မိူဝ်ႈမိူဝ်ႈလဵဝ်ဢမ်ႇၽွမ်ႉ ၼႆသႄႈ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၵႂႃႇ သီႇပီပၢႆၶိုင်ႈၸမ်ၸမ်ၼႆႉ ၾၢႆႇၶတ်းၶၢၼ်ႉလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ တိုၵ်ႉ ပဵၼ် ၵဝ်ပဵၼ်မႂ်းယူႇႁႃႉၼႆ ယူႇတၢင်းၼွၵ်ႈ တေထတ်းထွင်ၼပ်ႉသၢင်ႈယူႇ ဢမ်ႇႁၢင်ႉယဝ်ႉ။
ဢိင်ၼိူဝ် ငဝ်းလၢႆးၾၢႆႇၶတ်းၶၢၼ်ႉ ပဵၼ်မီးယူႇၼင်ႇဝႃႈမႃးသေ ၸိုင်ႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းလႄႈ လုၵ်ႈၸုမ်း AEEAN ၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၵေႃႈ ႁူႉတေၼပ်ႉသွၼ်ႇဝႃႈ “မိူဝ်ႈလႂ်ၸင်ႇမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ” ၼႆသေ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ လၢႆးသိုဝ်ႈၵေႃႈ တေၸႂ်ႉ လၢႆးဢွမ်ႈသေ ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၸူးၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းမိူင်းယူႇၵူၺ်းယဝ်ႉ။ ၸိုင်ႈမိူင်းလုၵ်ႈၸုမ်း ASEAN ၵမ်ႈ ၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၽွင်းလိူဝ်လႆႈဢေႃးၸႃႇ ၶွင်မိူင်းၶႄႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လူင်လိုမ်းဝႆႉဢမ်ႇလႆႈလႃးလႃး။ ၸင်ႇ ၼၼ် ထႃႈဝႃႈၸိူဝ်းၸုမ်းၶတ်းၶၢၼ်ႉၼႆႉ ပႆႇပဵၼ်သဵင်လဵဝ်ၵၼ် ႁူမ်ႈၶဝ်ႈဢွၵ်ႇလႆႈမိူင်းၶႄႇလူင်တႄႉ တႃႇတေ ဢိင်ပိုင်ႈႁႅင်းတၢင်းၼွၵ်ႈသေ ဢီးယဝ်ႈၵုၺ်ႉပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ ၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ပႆႇငၢႆႈငၢႆႈသႄႈ။
ယႃႇဝႃႈ ၸုမ်းၸၢဝ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၶတ်းၶၢၼ်ႉတင်းလုမ်ႈၵွၼ်ႇ တေႃႈၼင်ႇၸုမ်းတႆး ဢၼ်ၵႂႃႇႁဵတ်းၵေႃႉၸွမ်း ၼႂ်း JCB ၼင်ႇၵၼ် ယင်းတိုၵ်ႉလူဝ်ႇလႆႈ ႁႃလၢႆးၶဝ်ႈၶိုင်ထုၵ်ႇမေႃၵၼ်ယူႇႁဵတ်းတႄႉလႄႈ ၶၢဝ်းတၢင်းၵေႃႇသၢင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မႂ်ႇမႂ်ႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မိူၼ်ၽႃလၢၼ်းၸၢၼ်းႁိၼ်လူင်ႁႄႉၵင်ႈဝႆႉၵေႃႈမီးမီးယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၵွမ်ႉလဵင်ႉၸႂ်လၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉႁဵတ်းၵႅင်ႈဢွၼ်ႇၵူၺ်းတႄႉ ဢမ်ႇၵိၼ်လႆႈၸုမ်းၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်း ဢၼ်ၾိုၵ်း ၵိၼ်မိူင်းမႃး ၸဵတ်းပႅတ်ႇသိပ်းပီၼၼ်ႉၼႆ ၶႂ်ႈယွၼ်းပၢမ်ႉထိုင်ၵၼ်ယူႇဢေႃႈ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ