မိူဝ်ႈဝၼ်းထိ 08/04/1984 ၵႃႈတီႈ ဝတ်ႉၾႃႉဝဵင်းဢိၼ်း လႅၼ်လိၼ်ထႆး – တႆး (ဝူင်ႈၵၢင်ဢိူင်ႇမႂ်ႇသုင် လႄႈ ဢိူင်ႇပဵင်းလူင်) ယၢမ်းလႅတ်ႇၶိုၼ်ႈ ဢွၼ်ဝၼ်းၽူႈႁၵ်ႉၸၢတ်ႈ 24 ၸဝ်ႈလႆႈမႃးႁူမ်ႈတူဝ်ၽွမ်ႉၸႂ်ၵၼ် လူင်း လၢႆးမိုဝ်းႁပ်ႉတုင်းၵၢဝ်ႇၵိၼ်ႇၵိၼ်ၼမ်ႉသတ်ႉၸႃႇ ဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ ပုၼ်ႈၵၢၼ်ပူတ်းပွႆႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်း ယိူင်းဢၢၼ်း တိုၵ်းဢဝ်မိူင်ၵွၼ်း ၶေႃ တုမ်ၵေႃၶွၼ်ႈႁႅင်းၵၼ်ပဵၼ်မူႇၵူၼ်းလုမ်း ၸုမ်း (S.U.R.A) လႄႈ ၸုမ်း (S.S.A) ပွတ်းၸၢၼ်း ယွၼ်ႇယၢၼ်းၶဝ်ႈႁႃ ၵွတ်ႇၶေႃးသၢၼ်မိုဝ်းၵၼ် တႃႇၸုင်ၸၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မႄးတႄႇမႂ်ႇ ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ တႅမ်ႈပိုၼ်း ဝူၼ်ႉၶိုၼ်းမိူၼ်မိူဝ်ႈဝႃး မိူဝ်ႈသိုၼ်း တိုၼ်းတွင်းမႅၼ်ႈႁၼ်ယူႇ ၼႂ်းတႃၾင်ယူႇၼႂ်းၸႂ် ၽူႈႁၵ်ႉၸၢတ်ႈၵေႃႉလႂ်လူင်လိုမ်းပႅတ်ႈၵေႃႈ ပိုၼ်းႁဝ်း ဢမ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်း ၸၢင်ႈၸူမ်ႁၢႆ ဝၢႆးဝွတ်ႈၵူၺ်းယဝ်ႉ။

ထိုင်မႃး ငဝ်းလၢႆးၶၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်၊ ၾႃႉၶဵဝ်လႄႈ လိၼ်မိူင်းပိၼ်ႈငူပ်ႉ၊ ၸုၼ်ႁူပ်ႉၺႃးၵၢပ်ႈပၢၼ် ၼွၼ်းၾၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇထၢင်ႇလိူၵ်ႈ လိူၵ်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်သိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ယဵၼ်းပဵၼ်ႁဵၼ်ပဵၼ်မႅဝ်း၊ လႅဝ်းယဵၼ်းပဵၼ်မိတ်ႈ ဢွၼ်ႇ လိၼ်ၼဵဝ်၊ ၼမ်ႉၵဵဝ်လူၼ်ႉၼွင်းၼႂ်းၼမ်ႉၶူင်း၊ ၶမ်းၶူင်းလႅၵ်ႈမၢၵ်ႇဢိုၼ်ႈ၊ ၽူႈၵႅပ်ႉၼမ်ႉ ၵႅၼ်ႉၼမ်ႉ တိုၼ်ႈတၢႆ၊ ၶႂ်ႈပိၼ်ႈတၢၵ်ႇငၢႆၸိူမ်ႈၶဝ်ႈလိၼ်မိူင်းၼႆႉ ၶုၵ်းၸႂ်လႆႈဝႆႉ မိူဝ်ႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၾင်ၸႂ်ၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ မိူၼ်ၼမ်ႉ ၸႂ်ႁၵ်ႉၸၢတ်ႈ ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ တိူင်ႇၵၢဝ်ႇဝၢၼ်းဝႆႈၾႃႉၽီ၊ ဝၼ်းလိူၼ်ပီ ၵိၼ်ၼမ်ႉသတ်ႉၸႃႇ ၶႂ်ႈပဵၼ်ၵႂႃႇၼမ်ႉ ထွၵ်ႇသၢႆးၵူၺ်းႁိုဝ်? ဢၼ်လီၼပ်ႉထိုဝ် ပိုၼ်းမၢႆမၵ်းၵိုမ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းႁႃးလူင်လိုမ်းပႅတ်ႈယဝ်ႉယူဝ်း?။

ၶေႃႈႁပ်ႉတုင်းသတ်ႉၸႃႇ ဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ 5 ၶေႃႈ ၵဝ်ၼႆႉ ပႃးၵွင်ႈပႃးလႅဝ်း ၶိူင်ႈယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇသေတႃႉ တူဝ်ၸႂ်ၵဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၽူႈမိူၵ်ႈမႂ်ႈႁၢႆႉလိူင်း

1) ၵဝ်ၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃးပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆးလႄႈ ၵဝ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁဝ်း၊ ၵဝ်မႃးၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈ ၽေးၶဵၼ် ဢၼ်ႇတရေႇ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁဝ်း၊ ၵဝ်မႃးပူၵ်းပွင်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁဝ်း၊ ႁႂ်ႈပေႃး ၸၢင်ႈပူၼ်ႉ လွတ်ႈဢွၵ်ႇၼႂ်းၽေးတုၵ်ႉၶလူင် ဢၼ်ၽူႈမိူၵ်ႈမႂ်ႈၶဝ်မႃးပေႉၵိၼ်တဵၵ်းတဵင်ၼၼ်ႉသေ ႁႂ်ႈဢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁဝ်း လႆႈမီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈ ႁႃလဵင်ႉၸီႉဝိတ်ႉတသၢႆၸႂ်ယူႇမူၼ်ႈသိူဝ်းသႃႇၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈ ယူႇယဝ်ႉ။

2) ၵဝ်ၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃးပဵၼ်ၵူၼ်းၼႂ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၸိုင်ႈတႆးလႄႈ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ ပဵၼ်တီႈၾင် ႁူၵ်ႉၾင်ႁႄႇၵဝ်တိုၼ်းလၢင်း၊ ၵဝ်ႁၵ်ႉၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း ၵဝ်ၵႅတ်ႇၶႄ ႁႄႉၵင်ႈၽေးၶဵၼ် ဢၼ်ႇတရေႇၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း၊ ၵဝ်ပူၵ်းပွင်ၼမ်ႉလိၼ်ႁိၼ်ၽႃဝၢၼ်ႈမိူင်းႁဝ်းႁႂ်ႈပေႃးလႆႈ ပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၵွၼ်းၶေႃ ဢၼ်မၼ်ႈၵိုမ်းၵတ်းယဵၼ် ႁိူဝ်ႈႁိူင်းပိူင်းသႂ်ၵႂႃႇပႃႈၼႃႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

3) ၵဝ်ၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃးပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈတႆးလႄႈ ၵဝ်ႁၵ်ႉၽႃႇသႃႇ ၾိင်ႈငႄႈလိၵ်ႈလၢႆးၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁဝ်း၊ ၵဝ်ပူၵ်းပွင်ၽႃႇသႃႇၾိင်ႈငႄႈလိၵ်ႈလၢႆး ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁဝ်း ႁႂ်ႈပေႃးၶိုၼ်ႈသင်ႉ ၶိုၼ်ႈသုင်ၶိုတ်းၽဵင်ႇ ပဵင်းပိူၼ်ႈၼႂ်းၵမ်ႇၽႃႇၵႂႃႇၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

4) ၵဝ်ၼႆႉ ၵိူတ်ႇမႃးပဵၼ်ၵူၼ်းၼႂ်းသႃႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈ တြႃးၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ သင်ႇၶႃႇၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ ရတၼႃႇၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈ 3 ပိူင်ၼႆႉ ပဵၼ်တီႈၼပ်ႉယမ်ၵိူဝ်းလီ တၢင်ႇၼိူဝ်သီႈမွမ်းၸွမ်ႁူဝ်ၵဝ်ၶႃႈ၊ ၵဝ်ၶႃႈ ႁၵ်ႉပႅင်းသႃႇသၼႃႇၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ၵဝ်ၶႃႈၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈ ၽေးၶဵၼ်ဢၼ်ႇတရေႇသႃႇသၼႃႇ ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈႁဝ်း ႁႂ်ႈပေႃးပိုတ်ႇၵီႈႁိူဝ်ႈႁိူင်းၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

5) ၵဝ်ၼႆႉ တုင်းႁပ်ႉဢဝ်လွင်ႈဢွၼ်ႁူဝ် “ၶွင်သီႇၸိုင်ႈတႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ” (TRC) သေလႄႈ တေၶပ်းသၢင်ႈႁၢင်ႈပွင်ၵႂႃႇႁၢၼ်ႉတေႃႇပေႃးပူတ်းပွႆႇလႄႈ ပူၵ်းပွင်လႆႈၶိုၼ်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ၊ ဝၢၼ်ႈမိူင်း၊ ၽႃႇသႃႇ၊ သႃႇသၼႃႇ ယူႇယဝ်ႉ။

ၼင်ႇဢၼ် ၵဝ်ၶႃႈတိူင်ႇၵၢဝ်ႇဝႃႈမႃး ပႃႈၼိူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်လွၼ်ႉၵႂၢမ်းသတ်ႉၸႃႇ ဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ ၶေႃႈၾင်ၸႂ် ၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵဝ် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈယူႇယဝ်ႉ။

ဢိင်ၼိူဝ် လွၼ်ႉၵႂၢမ်းသတ်ႉၸႃႇ ဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ ၶေႃႈၾင်ၸႂ်ၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၵဝ်ၶႃႈမီးဝႆႉ 5 ၶေႃႈၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ ၵဝ်ၶႃႈမီးၸႂ်မိူၵ်ႈမႂ်ႈ ဢဝ်လုလႅဝ် ႁၵ်ႉလင်ယႃႉသတ်ႉၸႃႇဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ ၼင်ႇဢၼ်ၵဝ်ၶႃႈပၼ်ဝႆႉ မီးဝႆႉၼႆႉသေယဝ်ႉ တိတ်းတေႃႇၵပ်းသိုပ်ႇၽူႈၶဵၼ်ၽူႈသၢၼ်ၶတ်းၶဝ်သေ ၶိုၼ်းမႃးၵေႃႇၽေးႁဵတ်းၶဵၼ် ဢၼ်ႇတရေႇသႂ်ႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်း ၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇၸိုင် –

1) ၵႂႃႇတၢင်းၼမ်ႉၵေႃႈ ႁႂ်ႈၵဝ်ၶႃႈလႆႈၺႃးၽေးတုၵ်ႉၶလူင်တၢင်းၼမ်ႉ။

2) ၵႂႃႇတၢင်းလွႆၵေႃႈ ႁႂ်ႈၵဝ်ၶႃႈလႆႈထူပ်းၺႃးၽေးတုၵ်ႉၶလူင်တၢင်းလွႆ။

3) ပႆတၢင်းလူမ်းၵေႃႈ ႁႂ်ႈၵဝ်ၶႃႈလႆႈထူပ်းၺႃးၽေးတုၵ်ႉၶလူင်တၢင်းလူမ်း။

4) ဢႃႇယုသၢႆၸႂ်ၵဝ်ၶႃႈ ယိုၼ်းယၢဝ်းၵေႃႈ ၵုင်ႇၽုင်းမုၼ်ငဝ်း ယႃႇႁႂ်ႈယႂ်ႇၵုင်ႇၽုင်းဢူငဝ်းၵဝ်ၶႃႈယႂ်ႇၵေႃႈ ယႃႇႁႂ်ႈဢႃႇယုသၢႆၸႂ်ယၢဝ်းယိုၼ်း။

5) သင်ဝႃႈ ၵဝ်ၶႃႈမီးၸႂ်မိူၵ်ႈမႂ်ႈၼိူဝ်ၸိူတ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇၸိုင် ဢပႄႇသီႇပိူင် ႁႂ်ႈပဵၼ်မိူင်းၵဝ်ၶႃႈ။

ၸွမ်းၼင်ႇၵႂၢမ်းၵၢဝ်ႇၵိၼ်ႇ သတ်ႉၸႃႇဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ ၵဝ်ၶႃႈႁဝ်း 5 ၶေႃႈ ဢၼ်ၵဝ်ၶႃႈႁဝ်း လႆႈပၵ်းမၼ်ႈ ၶေႃႈၾင်ၸႂ်ၵိၼ်ၵႅၼ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ၊ သင်ဝႃႈၵဝ်ၶႃႈႁဝ်း တိုၼ်းဢမ်ႇဢဝ်လုလႅဝ် ႁၵ်ႉလင်ယႃႉသတ်ႉၸႃႇ ဢတိတ်ႉထၢၼ်ႇ ဢၼ်ၼႆႉသေ သင်ဝႃႈ ၵဝ်ၶႃႈႁဝ်းမီးၸႂ်လီသိုဝ်ႈတေႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၽႃႇသႃႇ သႃႇသၼႃႇယူႇၸိုင် တင်ႈတႄႇၶၢဝ်းယၢမ်း မိုဝ်ႉဝၼ်းဢၼ်ၵဝ်ၶႃႈႁဝ်းလႆႈၵိၼ်ၼမ်ႉသတ်ႉၸႃႇမႃးတေႃႇ ထိုင်မိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ –

ၼမ်ႉသတ်ႉၸႃႇ ဢၼ်ၵဝ်ၶႃႈႁဝ်းလႆႈ ၵိၼ်သႂ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်းသူပ်းၼႂ်းတူဝ်ၵဝ်ၶႃႈၼႆႉ ႁႂ်ႈမၼ်းလႆႈပဵၼ်ၼမ်ႉယႃႈယႃလီ ဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ ပိူၼ်ႈဢဝ်ၵွင်ႈယိုဝ်း ယၢမ်းၵွင်ႈတၵ်းတေဢမ်ႇလႆႈဢွၵ်ႇပၢၵ်ႇ၊ မၢၵ်ႇၵွင်ႈတၵ်းတေ ဢမ်ႇလႆႈဢွၵ်ႇၵူင်ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ႁႂ်ႈပဵၼ်ၼမ်ႉယႃႈယႃဢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈလႆႈၽေးၶဵၼ် ဢၼ်ႇတရေႇ တင်းသဵင်ႈတင်းလူင်၊ ၶွင်ဢမ်ႇလီတင်းလူင်ၼၼ်ႉ ၽီၵျၢမ်ႇၵေႃႈယႃႇႁႂ်ႈတိူဝ်ႉၵဝ်၊ ၵူၼ်းၵျၢမ်ႇၵေႃႈယႃႇႁႂ်ႈ တိူဝ်ႉၵဝ်၊ ရႁၢၼ်းပုင်ႇၼႃးၵျၢမ်ႇၵေႃႈ ယႃႇႁႂ်ႈတိူဝ်ႉၵဝ်လႃးလႃး၊ ၵႃးပဵၼ်ၽေးၶဵၼ်ဢၼ်ႇတရေႇတင်းသဵင်ႈ တၢင်းလူင်ႁႂ်ႈလွတ်ႈပူၼ်ႉယၢၼ်တူဝ်ၵဝ်၊ မုၵ်ႉၸုမ်းၵဝ် တင်းသဵင်ႈသေၵမ်း။

ၼမ်ႉသတ်ႉၸႃႇ ဢၼ်ၵဝ်ၶႃႈႁဝ်း လႆႈၵိၼ်သႂ်ႇၼႂ်းသူပ်းၼႂ်းတူဝ်ၵဝ်ၶႃႈၼႆႉ ႁႂ်ႈမၼ်းလႆႈပဵၼ်ၼမ်ႉယႃႈယႃလီလူင် ႁူင်ႁၢင်းၶိုၼ်ႈသင်ႉၶိုၼ်ႈသုင်ၶိုၵ်ႉတွၼ်းလိုဝ်းလင်ၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈသေ ၵမ်း။

ၼမ်ႉသတ်ႉၸႃႇ ဢၼ်ၵဝ်ၶႃႈႁဝ်းလႆႈၵိၼ်သႂ်ႇၶဝ်ႈၼႂ်းသူပ်းၼႂ်းတူဝ်ၵဝ်ႇၶႃႈၼႆႉ ႁႂ်ႈမၼ်းလႆႈပဵၼ်ၼမ်ႉယႃႈ ယႃလီဢဝ်ပေႉႁႄႉလႆႈရေႃးၵႃႇဝေႇတၼႃႇ ၼႂ်းတူဝ်ၼွၵ်ႈတူဝ်တင်းသဵင်ႈ ႁႂ်ႈပဵၼ်ယႃႈယႃယူႇလီၵိၼ်ဝၢၼ် ဢႃႇယုၸူဝ်ႈပၢၼ်ယိုၼ်းယၢဝ်းသေၵမ်း။

ၼမ်ႉသတ်ႉၸႃႇ ဢၼ်ၵဝ်ၶႃႈႁဝ်းလႆႈ ၵိၼ်သႂ်ႇၼႂ်းသူပ်းၼႂ်းတူဝ်ၵဝ်ၶႃႈၼႆႉ ႁႂ်ႈမၼ်းလႆႈပဵၼ်ၼမ်ႉယႃႈယႃလီ ဢၼ်မီးၸုၵ်ႈလၢပ်ႈသုၼ်ႇမၢၼ်ငိုၼ်းၶမ်းၶူဝ်းၶွင် ပုၼ်ႈတႃႇၵဝ်ၶႃႈ မိူဝ်း ၼႃႈသေၵမ်း။

ၼင်ႇဢၼ်ၵၢင်ၸႂ်တၢင်းလူဝ်ႇ တၢင်းမုင်ႈမွင်းၵဝ်ၶႃႈ ၶႂ်ႈလႆႈၶႂ်ႈပဵၼ်လွင်ႈလီလွင်ႈမျၢတ်ႈၶႂ်ႈႁွတ်ႈၶႂ်ႈထိုင်တီႈလီ တီႈမျၢတ်ႈၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈၵဝ်ၶႃႈႁွတ်ႈလႆႈငၢႆႈငၢႆႈ။ ပဵၼ်လႆႈငၢႆႈငၢႆႈ၊ ႁဵတ်းလႆႈငၢႆႈငၢႆႈသေၵမ်း။

ၶေႃႈမုလ်း ပပ်ႉၵွၼ်းၶေႃ မၢႆ – 139 ပီ 1996