ပိူဝ်ႈတႃႇတူင်ႇဝူင်း မုၵ်ႉ ၵုမ်ႇ မူႇ ၸုမ်း ၵေႃ ဝၢၼ်ႈၶူင်ႇၼႃးသူၼ် ဢိူင်ႇဝဵင်း ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းဝၢၼ်ႈမိူင်း တေၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုတ်း တၼ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၵူႈၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈသေႃႉသွၵ်ႈလိူၵ်ႈႁႃ ၽူႈမီး ၼမ်ႉၵတ်ႉလႅတ်းလႅၼ်ႇ ၶႅၼ်ႇၾၢႆ လႄႈၶၢဝ်သႂ် ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ မီးမဵတ်ႈတႃ ၵရုၼႃၽဵင်ႇၵၢင်ဝၢင်းၶိုင်ႈ တဵင်ႈထမ်းလႄႈပဵၼ်းႁူင်ႇပဵၼ်ယႂ်း ႁူမ်ႈပႃး လူလွမ်တူၺ်းထိုင် ၽူႈႁၢပ်ႇၵၢၼ်ၸၼ်ႉတႂ်ႈလႄႈလုၵ်ႈဝၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈတင်းၵႅတ်ႇၶႄၽေးၶဵၼ်တင်းသဵင်ႈတင်းလူင်ယူႇၵူႈမိူဝ်ႈၵူႈၶၢဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဢမ်ႇၵွမ်ႉၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ပူၵ်းပွင်လူၺ်ႈပိူင်ထၢင်ႇႁၢင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း(ၻီႊမွၵ်ႉၶရေႊသီႊ) ၵွႆး၊ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ် ပူၵ်းပွင် လူၺ်ႈၶွမ်ႊမိဝ်ႊၼိသ်ႉ ၵေႃႈ ဢမ်ႇဝႃႈတေပဵၼ်ၽူႈမီးသဵၼ်ႈသၢႆၵေႃႈလီ မၼ်းၵေႃႈတၵ်းလႆႈမီး ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ် လူၼ်ႉပူၼ်ႉပႅၼ်ပိူၼ်ႈၼႂ်းမူႇမုၵ်ႉၾုင် ၶွင်ပႃႊတီႊ ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ ႁူမ်ႈဝႃႈဢမ်ႇလိူဝ်ပူၼ်ႉပိူၼ်ႈ ၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင် လူၺ်ႈမီးသဵၼ်ႈသၢႆယႂ်းယႂ်ႇၵေႃႈလီ။ မိူဝ်ႈမီးၵၢၼ်လိူၵ်ႈမၵ်းမၢႆတူဝ်တမ်းဝၢင်း မႃးယဝ်ႉၵေႃႈ တၵ်းပွၼ်ႈသွၼ်ၾိုၵ်း ၼမ်ႉၵတ်ႉလႄႈ လွင်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင်မႃးဢမ်ႇၵၢၼ်ႉၽႂ်ယူႇယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်တေၼမ်းဢွၼ်ဢဝ်မုၵ်ႉၵုမ်ႇမူႇၸုမ်းၵေႃ ထုင်ႉဢိူင်ႇသူၼ်ၼႃး ဝၢၼ်ႈမိူင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၵႂႃႇၶိုတ်းပိူၼ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ တၵ်းတေလႆႈမီးၽူႈဢွၼ် ႁူဝ်ဢၼ်ႁူႉၸႅင်ႈႁၼ်ၵႂၢင်ႈမုင်ႈၵႆလႄႈ လႅတ်းသႅဝ်းၵတ်ႉၶႅၼ်ႇလႅၼ်ႇၽၢႆႁၢဝ်ႈႁၢၼ်ႁတ်းငၢၼ် မေႃယင်ႇလၢမ်းၶၢတ်ႈၵၢၼ်ၶိုတ်းမိုဝ်ႉ ၶိုတ်းယၢမ်းလႆႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်လမ်ႇလွင်ႈလူင် ပၢႆးဝူၼ်ႉလႄႈ ၽူႈသၢင်ႈငၢၼ်းၵၢၼ်ၼႂ်းတူဝ် ၽူႈၼမ်းတႄႉတႄႉ။

ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်မီးလၢႆသႅၼ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ 1.မီးၾၢင်ႁၢင်ႈဢူငဝ်း 2.မီးၸႂ်ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ်(သိုဝ်ႈသႂ်) 3. ၵူၼ်းႁၵ်ႉႁူမ်ၸူမ်း(မီးမွၵ်ႇၼႃႈ) 4. မီးဢမ်းၼၢၸ်ႈ 5. မီးငိုၼ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။

မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ သေယဝ်ႉဢမ်ႇႁူႉၸၵ်းငဝ်းလၢႆး ဢမ်ႇႁူႉပိူၼ်ႈႁူႉႁဝ်း ဢမ်ႇမေႃၸႂ်ႉတိုဝ်းလွင်ႈၵိူဝ်းလီတေႃႇ ဢူၺ်းလီ မိတ်ႉသႁၢႆ ၊ ထၢင်ႇယႂ်ႇၼမ်ႉၵတ်ႉၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ထၢင်ႇလဵၵ်ႉလူမဝ်ၾၢႆႇတေႃႇၼႃႈ ၸိူဝ်းၼႆႉဢမ်ႇပဵၼ် ၽွၼ်းလီ တေႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈတူင်ႇဝူင်းၸဝ်ႈ ၵဝ်ႇၵွႆးပႆႇပေႃး ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈမုၵ်ႉမူႇၾုင်ၸုမ်းၵေႃ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တူၵ်းတႅမ်ႇလႄႈ ထုၵ်ႇပိူၼ်ႈလူမဝ်ထၢင်ႇလဵၵ်ႉ။

ၾၢင်ႁၢင်ႈဢူငဝ်း လူၺ်ႈၵၢၼ်ဢိင်ၾၢင်ႁၢင်ႈ ဢူငဝ်းၸိုဝ်ႈသဵင် တူဝ်ၵဝ်ႇသေၵေႃႈလီ သဵၼ်ႈသၢႆၸိူဝ်ႉငိူၼ်ႈ သၢႆၶႆးၶိူဝ်းႁိူၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈသင် လူၺ်ႈၵႂၢမ်းမီးဢူငဝ်းၼၼ်ႉ တေမီးၵူၼ်းဢၼ်လႆႈယိၼ်းလႄႈ ႁူႉႁၼ် ပဵၼ်မၢင်သူၼ်ႇမၢင်တီႈၵွႆး။ သူၼ်ႇၵူၼ်းတင်းၼမ်တႄႉယင်းတေယိုတ်း ထိုဝ်ဢဝ်ၼမ်ႉၵၢၼ် ၽူလ်ငၢၼ်းၵၢၼ် လႆႈႁူႉ လႆႈႁၼ်မႃးတႂ်ႈတႃၼၼ်ႉပဵၼ်လၵ်းၵွႆးလႄႈ ၾၢင်ႁၢင်ႈဢူငဝ်းဢၼ်မီးယူႇၼၼ်ႉ တၵ်းတေ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶေႃႈတွပ်ႇဢၼ်တေယွမ်းႁပ်ႉလႆႈတဵမ်သူပ်းတဵမ်ပၢၵ်ႇ။

ၸႂ်ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ် ၼၼ်ႉ ပဵၼ်သူၼ်ႇၼိုင်ႈၼႂ်းၵုၼ်းငၢမ်းၵႂၢမ်းလီပုၼ်ႈတႃႇတူဝ်ၵဝ်ႇသေတႃႉ မိူဝ်ႈမႃးပဵၼ်ၽူႈၼမ်းၸိုင် ႁူမ်ႈဝႃႈ ၵႂၢမ်းသိုဝ်ႈသႂ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၵ်းၵၢၼ်ၽွၼ်းလီလူင်ၼႆၵေႃႈ ပေႃးၵူၼ်းၼႂ်းတူင်ႇဝူင်း ၼႂ်းမုၵ်ႉမူႇၵုမ်ႇၸုမ်းၵေႃ ဢမ်ႇႁဵတ်းၸွမ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈၽွၼ်းလီသင်ၵႃႈႁိုဝ် ပေႃးၵူတ်းပိူင်ဢမ်ႇၶဵင်ႈၶႅင်ႁူမ်ႇၵုမ်းလႆႈတင်းမူတ်းၵေႃႈဢမ်ႇမီးလွင်ႈသင်။

ၵူၼ်းႁၵ်ႉႁူမ်ၸူမ်းတွၼ်ႈ  (မီးသၼေႇ-မွၵ်ႇၼႃႈ) ၼၼ်ႉပိူင်လဵဝ်ၵွႆးသေ တေဢွၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်းတင်းၼမ် မၼ်းၵေႃႈပႆႇငၢႆႈ ၊ ပိူင်လူင်မၼ်းၼႃႈၵၢၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈလိူဝ်သေၵၢၼ်ဢၼ်ပိူၼ်ႈႁၵ်ႉ ပိူၼ်ႈႁူမ်ၸူမ်းယူႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေမီးၵူၼ်းႁၵ်ႉၵူၼ်းႁုမ်ၼမ် ယင်းတၵ်းလႆႈမေႃ ႁူႉၵၢၼ်သူၼ်းတုမ်ၸၵ်ႉၸုင် ၼၢဝ်ႉၼွင်ႇ တေႁႂ်ႈပိူၼ်ႈမႃးႁူမ်ႈၵၢၼ်ႁူမ်ႈငၢၼ်းႁူမ်ႈဢဵၼ်းဢၢၼ်းယိူင်းမၢႆၸွမ်းယူႇ။

ၵၢၼ်မီးဢမ်းၼၢၸ်ႈ (ဢႃႇၼႃႇ) ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵၢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ်ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈပိူၼ်ႈၵူဝ်ႁႄသေ တၵ်းလႆႈဢူၼ်ႈယွမ်းၵူမ်ႈႁူဝ်ႁဵတ်းၸွမ်းၵွႆးလႄႈ ပဵၼ် ၵၢၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇမၼ်ႈၵိုၼ်းယိုၼ်းယၢဝ်း ၼႂ်းၽွင်းၼင်ႇၼၼ်ၵေႃႈမီးၽူႈပႅင်းၸင်းၶၢၼ်လႃႇယူႇၼႂ်းၸႂ် ႁူမ်ႈတင်းၵၢဝ်ႇၵိၼ်ႇၵႂၢမ်းႁၢႆႉၸႃႉ ၵႂၢမ်းတူၵ်းတႂ်ႈတႅမ်ႇၼိူဝ်-  ႁႂ်ႈမူၺ်ႉဝၢႆးဝွတ်ႈၸူမ်ႁၢႆယူႇၶိုၼ်းၶိုၼ်းဝၼ်းဝၼ်း။ မိူဝ်ႈဢမ်းၼၢၸ်ႈၸၢင်ႁၢႆလူင်း ၾုင်ၵူၼ်းၵေႃႈၽူင်ႉယၢႆႈပၢႆႈဢွၵ်ႇ ႁၢင်ႇယၢၼ်  ၽေးၶဵၼ်ၵေႃႈၶဝ်ႈမႃး ယူႇဢမ်ႇၵတ်းယဵၼ် ဢမ်ႇပဵၼ်သုၶ်း။

မီးငိုၼ်း သေဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈဢမ်ႇပိူင်ႈၵၼ် ပေႃးငိုၼ်းမူတ်းသဵင်ႈ ၵူၼ်းၶႅပ်ႇၶၢင်ႈၵေႃႈယၢၼ်ႁၢင်ႇ ၽွၼ်းလႆႈ ဢၼ်ယၢမ်ႈႁပ်ႉပူၺ်ႈ မိူဝ်ႈမၼ်းႁၢႆၶၢတ်ႇ ၵူၼ်းယၢမ်ႈၵၢင်ၸွင်ႈပၼ်ၵေႃႈႁိူတ်ႇႁၢႆ ၵူၼ်းၸွမ်းယွင်ႈၸွမ်းဢဝ်ၸႂ်ၵေႃႈ ၼီဢွၵ်ႇႁၢင်ႇ ၊ ဢဝ်ငိုၼ်းသိူဝ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းဢမ်ႇၵႂႃႇလႆႈၶၢဝ်းၵႆ ၊ ဢမ်ႇမၼ်ႈၵိုမ်းယိုၼ်းယၢဝ်း။

ယွၼ်ႉၼႆ ၵၢၼ်ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ တၵ်းမီးၼမ်ႉၵတ်ႉလၢႆယၢင်ႇ။ မိူၼ်ၼင်ႇ မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ၵၢၼ်ဢုပ်ႇလၢတ်ႈၸႃ တေႃႇၽူႈၵူၼ်း လႄႈ ၵၢၼ်တိတ်းတေႃႇၵပ်းသိုပ်ႇ သိုဝ်ႇသၢၼ် ဢၼ်လီငၢမ်း၊ မီးပၢႆးဝူၼ်ႉသၢင်ႈ ၵၢၼ်လီ၊ ဢမ်ႇလူဝဝ်ထၢင်ႇလဵၵ်ႉပိူၼ်ႈ၊ မီးလွင်ႈႁပ်ႉပုၼ်ႈၽွၼ်း၊ ပဵၼ်တီႈလီယိူင်ႈ ယၢင်ႇဢၼ်လီငၢမ်း၊ ပိုတ်ႇၵႂၢင်ႈပၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းၵူႈၾၢႆႇ ႁႂ်ႈမီးသူၼ်ႇႁူမ်ႈဝူၼ်ႉႁူမ်ႈသၢင်ႈလႄႈပဵၼ်ဢူၺ်းလီ၊ ၶဝ်ႈၸႂ်လွင်ႈၶႂ်ႈလႆႈ ၶႂ်ႈပဵၼ်ၵူႈၾၢႆႇ မိူၼ်ၸႂ် ႁူႉမေႃၶိုင်ပွင်ၶပ်းသၢင်ႈ၊ ႁူႉၸၵ်းၵၢၼ်ဝၢင်းၽႅၼ် ၶၢဝ်းၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉ(ၵိုင်ႉၵၢင်ႉ) ၶၢဝ်းပွတ်း ၶၢဝ်းယၢဝ်း။

ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်တၵ်းလႆႈမီးပၢႆးဝူၼ်ႉ  မုင်ႈၵၢၼ် ၵႂၢင်ႈၵႆလႄႈ ၾိုၵ်းၽွၼ်ႉ ၵၢၼ်ၶူင်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ၼႃႈၵၢၼ် ၽူႈၼမ်း ဢၼ်လတ်းၽၢၼ်ႇ ၾူၼ်လိၼ်ၾႃႉဢႃးၵၢသ်ႇ ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင် ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ထူပ်းမိုဝ်း ၼၼ်ႉပဵၼ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းႁူႉ လႄႈ ၵၢၼ်ၾိုၵ်းလပ်ႉၼဵပ်ႉငႃး တင်း ၵၢၼ်ဢူတ်းယိူၼ်ႉၵၼ်ႈလႄႈလွင်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင် လၢႆသိင်လၢႆႇယၢင်ႇၼၼ်ႉ ၸင်ႇဝႃႈ ပဵၼ် ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉၵႅၼ်ႇၶႅင်။

ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လီတၵ်းႁူႉၸၵ်းၵၢၼ်ၵႄႈလိတ်ႈပၺ်ႁႃ –   လူၺ်ႈၵၢၼ်ပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လီ   တၵ်းမီး ပၢႆးဝူၼ်ႉ လႅတ်း လႅၼ်ႇလၵ်းလႅမ်သႅမ်းၵႃႈ ၊  တေဢမ်ႇဢဝ်ၸႂ်ႁူတ်ႇႁၢဝ်ႈသေၵႄႈလိတ်ႈ၊ တေလႆႈတူၺ်း လွင်ႈတူၺ်းတၢင်း (ႁဵတ်ႇၽူလ်/ႁေႇတုၽလ) သေၵႄႈလိတ်ႈ။ ၵၢၼ်ယိုတ်းဢဝ်လၵ်းၵၢၼ် လွင်ႈပဵၼ်တႄႉၼၼ်ႉလႄႈ ၵူတ်ႇထတ်း ႁဵၼ်းႁူႉၶဝ်ႈၸႂ် ပွင်ႇၸႂ်ယဝ်ႉ ၸင်ႇၵႄႈလိတ်ႈပၺ်ႁႃဢၼ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈ  ။

ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လီၼႆႉ  – တေလႆႈပုတ်းၶၢတ်ႇ လႄႈပဵၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ် ဢၼ်မီး ၵႂၢမ်းမၼ်ႈၵႅၼ်ႇၶႅင် လႅတ်းလႅၼ်ႇ ၽၢႆဝႆး လၵ်းလႅမ်မုင်ႈၵႆ ႁၼ်ၵႂၢင်ႈ ႁူမ်ႈတင်းၵၢၼ်တတ်းသဵၼ်ႈၸႂ် ၵႄႈလိတ်ႈပၺ်ႁႃ ၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉ ဢၼ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉ ၶၼ်ဝႆးၶိုတ်းတၼ်း ငဝ်းလၢႆး။ ဢိၵ်ႇတင်းလူလွမ်ၵႅတ်ႇၶႄ ၶူဝ်းၶွင်ၶူဝ်းၶွင်လမ်ႇလွင်ႈႁႂ်ႈလႆႈၼႆႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ  ၽူႈၼမ်းဢၼ်မီး တူဝ်ထူပ်းႁဵၼ်းႁူႉၼမ်။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈၵႂၢမ်းသိုဝ်ႈသႂ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵၢၼ်တိုဝ်းၵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်လႄႈၵႂၢမ်းသိုဝ်ႈသႂ်ၼၼ်ႉယင်းပဵၼ်ၵႂၢမ်းယုမ်ႇယမ်မၼ်ႈဢူၵ်းမၼ်ႈၸႂ် ဢၼ်ၽူႈၵူၼ်းၼမ် ယုမ်ႇယမ်ၼပ်ႉထိုဝ် ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းၵၢၼ်ပဵၼ်ထမ်း၊ ဢမ်ႇလူင်လိုမ်း သတိ ပၺ်ႇၺႃႇ သမႃႇထိ ဝိရိယ ၵိုၵ်းတူဝ်ၸႂ်ယူႇၵူႈမိူဝ်ႈ။

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈ ဢေႃႈ။)