ၶၢဝ်းတၢင်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းမိူင်းမႃးၼႆႉ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵေႃႈယုင်ႈ ပၢင်တိုၵ်းပဵၼ်ၵူႈတီႈၵူႈတၢင်း။ ယႃႈမဝ်းၵမ် ၵေႃႈလိူင်ႇ သိုဝ်ႉငၢႆႈၶၢႆထုၵ်ႇ သိုဝ်ႉလႆႈၵူႈတီႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းတိတ်းၸပ်းယႃႈမဝ်းၵမ် လိူင်ႇၼမ်။ မိူၼ်ၼင်ႇ ပွတ်းတၢင်းတႃႈၶီႈလဵၵ်း မိူင်းသၢတ်ႇ မိူင်းတူၼ် ၸိုင်ႈတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၼႆႉ ၼွၵ်ႈလိူဝ်ယႃႈမႃႉ ယႃႈမဝ်းၵမ်ယဝ်ႉ ဝႂ်ၵထွမ်ႉၼမ်ႉၵထွမ်ႉ (Kratom) လိူင်ႇၽႄႈ၊ ၵူၼ်းၼုမ်ႇသူင် ၵၼ်ၵိၼ် တိတ်းၸပ်းယိၼ်ႉမၼ်းသေ ထိုင်တီႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပၢႆးယူႇလီ။

တူၼ်ႈၵထွမ်ႉ ဝႂ်ၵထွမ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၼႂ်းမိူင်းတႆးတႄႉ လႅပ်ႈတေပႆႇမီး။ မၼ်းဢွၵ်ႇ/ ယႂ်ႇတီႈဢၼ်မီး ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇမႆႈ၊ မီးဢၢႆႈၼမ်ႉပႃးဢိတ်းဢီႈ။ ဝႂ်မၼ်းမိူၼ် ဝႂ်မၢၵ်ႇၵႃႇ ၵူၺ်းၵႃႈယႂ်ႇလိူဝ်ဝႂ်မၢၵ်ႇၵႃႇ။

ဝႂ်ၵထွမ်ႉၼႆႉ ၾၢႆႇမၢၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ဘိန်းစာရွက် ၾၢႆႇပၢႆးသၢႆႊ ႁွင်ႉဝႃႈ Mitragyna Speciosa တူၼ်ႈမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈလမ်းႁၢတ်ႈ၊ မွၵ်ႈတူၼ်ႈၽၵ်းသဵဝ်ႈႁိူၼ်း။ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈၼႆႉ တူၼ်ႈၵထွမ်ႉ တေ မီးတၢင်းပွတ်းတႂ်ႈ။ မိူၼ် ၼင်ႇ – မိူင်းမွၼ်း၊ မိူင်းယၢင်းလႄႈ တိူင်းတၼၢဝ်းသီ ဢၼ်တိတ်းၸပ်းပၢင်ႇ လၢႆႇ။ ပဵၼ်တူၼ်ႈ ဢၼ်မီးဝႂ်မီးထၢတ်ႈၵ ၾိင်ႊလႄႈ ထၢတ်ႈဢၼ်မေႃမိင်းမဝ်း သႅၼ်းၼိုင်ႈ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၼွၵ်ႈလိူဝ် တႃႇႁဵတ်းယႃႈယႃ ပိုၼ်ႉမိူင်းယဝ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်းဢမ်ႇပၼ်ၶႂၢင်ႉၽုၵ်ႇ၊ ၶၢႆ လႄႈ ၵိၼ်။ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၽိတ်းပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈဝႆႉ သႅၼ်းၼိုင်ႈ။ ၼႂ်းၵုၼ်ၶဵဝ် ဢေႊသျႃႊၼႆႉ မၼ်းတေ ဢွၵ်ႇ ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းၵမ်ႇပူးၶျႃး၊ မိူင်းထႆး၊ မိူင်းမလေးသျႃး၊ မိူင်းဢိၼ်ႊတူဝ်ႊၼီးသျႃႊ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ (တွၼ်ႈတႂ်ႈ) လႄႈ မိူင်းပႃႊပူႊဢႃႊၼိဝ်ႊၵီႊၼီႊ။

တီႈမိူင်းၸိုင်ႈထႆးၵေႃႈ မိူဝ်ႈၵူႈပွၵ်ႈ ၽုၵ်ႇတၢင်းတွၼ်ႈတႂ်ႈၵူၺ်းသေတႃႉ ၼႂ်း 2-3 ပီမႃးၼႆႉ ဢွၼ်ၵၼ် ဢဝ်ၶိုၼ်ႈမႃး ၽုၵ်ႇ တူၺ်းထိုင်တွၼ်ႈတၢင်းၼိူဝ် တီႈဢၼ်တိတ်းၸပ်း လႅၼ်လိၼ်မိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇ။ ပီ 2024 ၼႆႉ လၢမ်းၶဝ်ႈထိုင် မိူင်းတူၼ် ပုင်ႇပႃႇၶႅမ် ၼႃးၵွင်းမူးယဝ်ႉ။

တၢင်းမိူင်းထႆးတႄႉ ပေႃးႁဵတ်းၵၢၼ်ၼႂ်းလႅတ်ႇမႆႈ ပိတ်းၵဵဝ်ႉဝႂ်ၵထွမ်ႉသေ ဝႂ်ၼိုင်ႈၸိုင် – ၵူၼ်းႁဵတ်း ၵၢၼ်သူၼ်ဝႃႈ – ဢမ်ႇႁိူဝ်ႉဢမ်ႇမႆႈ ဝႃႈၼႆ။

ၵူၺ်းၵႃႈဢၼ်ဢဝ်မိူဝ်းၶၢႆတီႈမိူင်းတူၼ် ၼႃးၵွင်းမူး ပုင်ႇပႃႇၶႅမ် ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉသမ်ႉ ပဵၼ်ဝႂ်ၵထွမ်ႉ တူမ်ႈသႂ်ႇလေႃးဝႂ်- မၢၵ်ႇလႄႈ ယၢင်တၢင်ႇၸိူဝ်းဝႆႉ။  ၵူၼ်းၼုမ်ႇၵမ်ႈၼမ် သူင်သိုဝ်ႉၵိၼ်ၵုမ်းၵၼ် ပဵၼ် မူႇပဵၼ်ဝႅင်း ၵမ်ႈၽွင်ႈၵိၼ်ၽွင်းႁဵတ်းၵၢၼ် ၵမ်ႈၽွင်ႈၵိၼ်ၵျေႃႇၽွင်းလိုဝ်ႈၵၢၼ်၊ သႅၼ်းၵူၼ်းၶၢဝ်ႉၶဝ် ၵေႃႈဝႃႈပဵၼ် ယႃႈယႃၶူပ်းၶိုၼ်ႈၼႆသေ သိုဝ်ႉၵိၼ် ၵေႃႈမီး။ ၵႃႈၶၼ်ၼမ်ႉၵထွမ်ႉ ၼႂ်းထုင်ႉဝဵင်းမိူင်း တူၼ် ၼိုင်ႈတဝ်ႈ 50 ဝၢတ်ႇ ထိုင် 100 ဝၢတ်ႇငိုၼ်းထႆး (ၼပ်ႉၶၢႆငိုၼ်းမၢၼ်ႈ တေတူၵ်း ၼိုင်ႈတဝ်ႈလႂ် 12,000 ထိုင် 15,000 ပျႃး)။

ဝႂ်ၵထွမ်ႉၼႆႉ ပေႃးမေႃၸႂ်ႉတိုဝ်းမႅၼ်ႈ တီႈမၼ်းၵေႃႈ ယူတ်းယႃလႆႈ တၢင်းပဵၼ်ၶူပ်းၶိုၼ်ႈၸွမ်းတူဝ်ၶိင်း၊ လူတ်းပၼ်ထၢတ်ႈၵိူဝ်ဝၢၼ်ၼႂ်းတူဝ်ၶိင်းလႄႈ ယူတ်းယႃလႆႈပႃးတၢင်းပဵၼ်တွင်ႉႁႄႈတွင်ႉၵႂႃႇ၊ ယဝ်ႉ ၵေႃႈ ၼွၼ်းလပ်းၵိၼ်ဝၢၼ်။ ပဵၼ်ယႃႈယႃသၽႃႇဝလႄႈ ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လီလိူဝ်သေၵိၼ်ယႃႈယႃ ပႃႊ ရႃႊသီႊတမေႃႊလ် လူးၵွၼ်ႇၼႆ မေႃယႃၾၢႆႇၶူၼ်ႉ ၶႂႃႉ ၵေႃႉၼိုင်ႈ လၢတ်ႈတီႈသိုဝ်ႇထႆး TNN ဝႆႉၼင်ႇ ၼၼ်။

ၵူၺ်းၵႃႈ ၸဝ်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၵမ်ႈၽွင်ႈသမ်ႉ ၶိုၼ်းဢဝ်ဝႂ်ၵထွမ်ႉၼၼ်ႉ မႃးႁုင်လေႃး ယႃႈမဝ်းၵမ်တၢင်ႇသႅၼ်းသေ ႁဵတ်းပဵၼ်ၼမ်ႉမဝ်းမိင်း ဢၼ်သေႃႇသူၼ်းႁႂ်ႈၸႂ်ၵူၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈ မူၼ်ႈၸွမ်းလွင်ႈမဝ်းမိင်းၼၼ်ႉ။ ဝၢႆးသေၵိၼ်ၼမ်ႉၵထွမ်ႉယဝ်ႉ ထႅင်ႈဝၼ်းၼိုင်ႈမႃး တေဢမ်ႇၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ ႁူဝ်ၸၢင်ႈၶႆႈၸၢင်ႈ မဝ်း ႁႅင်းၵမ်ႉတူဝ်တူၵ်းသေဢူၼ်ႈဢွၼ်ႇဝႆႉ။ သင်ပဵၼ်ၼၼ်မႃး ၵမ်ႈၼမ် တေဢွၼ်ၵၼ်သိုဝ်ႉၵိၼ် ထႅင်ႈ ၸင်ႇလႅတ်းသႅဝ်းမႃးၶိုၼ်းၼႆ ၼုမ်ႇၸၢႆးၵူၼ်းမိူင်းတူၼ် ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ –

“ပေႃးၵိၼ်ယဝ်ႉၼႆ မၼ်းတေမိုၼ်းမိုၼ်းသေ မိင်းလူင်ဝႆႉ။ မိူဝ်ႈၵိၼ်ၼၼ်ႉ ၸႂ်တေၼိမ်လူင်ဝႆႉ။ ထုင်ႉႁဝ်းယူႇၼႆႉတႄႉ ပိူၼ်ႈတေဝၢင်းၶၢႆဝႆႉ ႁဵတ်းၼၼ်။ ပေႃးငိၼ်းဝႃႈ ပလိၵ်ႈ တေမႃးၵူတ်ႇထတ်းၼႆၵေႃႈ သိမ်းဝႆႉၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉသေ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ လၵ်ႉၶၢႆၶိုၼ်း။ ၵူၼ်းၵိၼ်မၼ်းၼႆႉ သႅၼ်းဢႃယု 16 ၶိုၼ်ႈၼိူဝ်ထိုင် 40 -50 ပုၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸၢဝ်းဝႃႉၶဝ် ၵိၼ် ၼမ်လိူဝ်ၶႃႈဢေႃႈ။ ၶူပ်းၶူပ်းၶိုၼ်ႈႁၢႆၼႆသေ ဢွၼ်ၵၼ် ၵိၼ်။ သမ်ႉဝႃႈၼွၼ်းလပ်းလီ ၵိၼ်ၶဝ်ႈဝၢၼ်ၼႆလႄႈ ၵိၼ် ၵေႃႈမီး။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၢႆးမႃး ငိၼ်းဝႃႈ တုမ်ႉ တိူဝ်ႉတႂ် ၼႆလႄႈ ၵမ်ႈၽွင်ႈပေႃး လႆႈၵႂႃႇႁႃယူတ်းယႃတူဝ်ၼႆဢေႃႈ”- ဝႃႈၼႆ။

မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ တင်ႈၸႂ်ၵိၼ်ၵႄႈပႅတ်ႈ မိူဝ်ႈမဝ်းလဝ်ႈမဝ်းယႃႈ၊ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇၵိၼ်လဝ်ႈ ပဵၼ်လၢႆတေႃႇလၢႆ ႁွပ်ႈ။ ၼၢင်းယိင်းၸိူဝ်းပႂ်ႉလၢၼ်ႉလဝ်ႈၶဝ် မၢင်ၸိူဝ်း ၼင်ႈၵိၼ်လဝ်ႈၸွမ်း လုၵ်ႈၵႃႉသေ ပေႃးမဝ်းမႃးႁႅင်းၵေႃႈ ႁႃၵိၼ် ၼမ်ႉၵထွမ်ႉၵႄႈမဝ်းပႅတ်ႈၵေႃႈမီးယဝ်ႉၼႆ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ သိုပ်ႇလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။

တူၼ်ႈၵထွမ်ႉၼႆႉ လုမ်ႈၾႃႉ မၵ်းမၢႆပဵၼ်တူၼ်ႈဢၼ်ၽိတ်းမၢႆမီႈဝႆႉ ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ၼႂ်းပီ 2020 လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆးပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ ထွၼ်သဵၼ်ႈၸိုဝ်ႈ တူၼ်ႈၵထွမ်ႉ ဢွၵ်ႇၼႂ်းသဵၼ်ႈမၢႆသႅၼ်းယႃႈမဝ်းၵမ်သေ ပၼ်ၽုၵ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်။ ၸုမ်း UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime) ၵေႃႈ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇတူၼ်ႈၵထွမ်ႉ ဢွၵ်ႇၼႂ်းသႅၼ်းယႃႈမဝ်းၵမ်လႄႈ ၸင်ႇမီးၵူၼ်းၸႂ်ႉမႃးၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ထိုင် ယၢမ်းလဵဝ် ။

ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈတႄႉ ယၢမ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇမိူဝ်ႈပီ 2005 ၼၼ်ႉဝႃႈ တူၼ်ႈၵထွမ်ႉ (ဘိန်းစာပင်) ၼႆႉ ၶဝ်ႈပဵၼ်သႅၼ်း ၸိူဝ်ႉယႃႈမဝ်းၵမ် ထိုင်မိူဝ်ႈလဵဝ်ပႆႇၶိုၼ်းပိုၼ်ၽၢဝ်ႇသင်။ ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈဝႃႈ တူၼ်ႈၵ ထွမ်ႉၼမ်ႉၵထွမ်ႉ ၽိတ်းမၢႆမီႈယူႇၼႆသေတႃႉ ပလိၵ်ႈမၢၼ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇတွၼ်ႉလူင်းၵႂၢတ်ႇလၢင်ႉၽဵဝ်ႈ မူၺ်ႉတႄႉတႄႉ။ ၵမ်ႈၼမ် တေႁႃလၢႆးထႆၵိၼ်ငိုၼ်း ၵူၼ်းမိူင်းသေ ၸင်ႇလူင်းထတ်းထွင်တီႉၺွပ်း ၵူၺ်းၼႆ ၵူၼ်းမိူင်းတူၼ်ၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼႄဝႆႉၼင်ႇၼႆ –

“မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၶဝ်တိုၼ်းမၵ်းမၼ်ႈဝႆႉ ပဵၼ်ယႃႈမဝ်းၵမ်သႅၼ်းၼိုင်ႈၶႃႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼႃႇ ပလိၵ်ႈမၢၼ်ႈ ၶဝ်ၼႆႉ ၶဝ် ၵေႃႈ ဢမ်ႇလူင်းၺွပ်းတႃႇသေႇ။မိူဝ်ႈဝႃးမိူဝ်ႈသိုၼ်းၼႆႉတႄႉ ၶဝ်လူင်းၺွပ်းလႆႈၵူၼ်းၶၢႆ ၼမ်ႉၵထွမ်ႉ 2 ၵေႃႉၼႆဢေႃႈ။ မႃးမီးၼႂ်းၶွၵ်ႈမိူင်းတူၼ်ၼႆႉၼႆဢေႃႈ။ တိုၵ်ႉႁႃလိူင်ႈဢမူႉၶဝ်ယူႇယူဝ်ႉ။ ၶဝ်တင်ႈၸႂ်လူင်းၺွပ်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ပီၸမ်သဵင်ယဝ်ႉလူး။ ၶဝ်လူဝ်ႇဢမူႉမၼ်းၼၼ်ႉၼႃႇ။ ၶဝ်မီးပိူင်မၼ်း ဝႆႉၼႃႇ ဝႃႈၼိုင်ႈပီတေလႆႈမီးလၢႆဢမူႉၶတီးၼႆ။ ယူႇယူႇၵေႃႈ ပေႃးဢမ်ႇမီးတႃၵိၼ်ၶဝ်ယဝ်ႉၵေႃႈ လူင်း ၺွပ်း။ ပေႃးယဝ်ႉၵေႃႈ သမ်ႉၶိုၼ်းပၼ်ၶၢႆၶိုၼ်းႁေ”- ဝႃႈၼႆ။

ၼမ်ႉၵထွမ်ႉ ဢၼ်ဝၢင်းၶၢႆတေႃႇၵူၼ်းမိူင်းယူႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ် ယိူင်းၸူးၶၢႆတေႃႇၵူၼ်းၸိူဝ်းၶႂ်ႈ ၵိၼ်ၵျေႃႇမဝ်းမိင်း။ တီႈၼိုင်ႈလႄႈတီႈၼိုင်ႈ လၢႆးတူမ်ႈႁုင် လၢႆးလေႃးမၼ်းတေပိူင်ႈၵၼ်။ မၢင်ၸိူဝ်း လေႃးယႃႈလမ်လႄႈယႃၵႄႈဢႆသႅၼ်းၼိုင်ႈ မၢင်ၸိူဝ်းၵေႃႈ တူမ်ႈႁုင်လေႃးယႃႈမဝ်းၵမ် လၢႆသႅၼ်းလႄႈ တင်းၼမ်ႉသူမ်ႈၼမ်ႉၸဵမ်းသေသႅၼ်းသႅၼ်း ၸင်ႇဝၢင်းၶၢႆ။ ယွၼ်ႉတိတ်းၸပ်းၼမ်ႉၵထွမ်ႉၼႆႉသေ ၸိူဝ်းလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းယႃယူတ်းယႃတူဝ်ၵေႃႈမီး။ ၵမ်ႈၼမ် ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ပွတ်ႇ၊ တပ်း၊ တႂ်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈသိုပ်ႇလၢတ်ႈ။