တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ပေႃးၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်မႄးလၵ်းမိူင်းမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈတဵင်းၸဵင်ႇ တေႃႇပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵဝ် ၶဝ်တိုၼ်းဝႃႈတေၵေႃႇသၢင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်ယၼ်ၼိူဝ်ၾႅတ်ႇတရႄႇလႄႈ တီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇၼႆတိၵ်း တိၵ်း၊ သႂ်ႇတေႉမႃး လိင်ႉႁူးၼိုင်ႈလႅၼ်တၢင်းၼိုင်ႈသေ ဢွၼ်ဢဝ်ပၼ်ႇပူလူင်ယူႇ ၼႂ်းၵူင်ထမ်ႈ 2008 ၼၼ်ႉ ၵွႆး၊ ဢမ်ႇတွၼ်ႉၽႅဝ်တီႈလႅင်းၾႅတ်ႇတရႄႇၼၼ်ႉသေပွၵ်ႈ။ ၵမ်း႞ ဝႃႈတေမႄးပၼ်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ယူႇယူႇၶိုၼ်းဝႃႈ တေမႄးပႃးဢၼ်ၼႆႉၼႆသေ ၸၼ်ၶိင်ႇၸၼ်ယၢမ်းမႃး ႁၢၼ်ႉတေႃႇလုမ်းတႅၼ်းၽွင်း ပေႃးလႅၵ်ႈပဵၼ်လၢႆ ၸုပ်ႈ ယင်းပႆႇပႃႈမႄးလႆႈသေတွၼ်ႈသေထႅဝ်။ ၸင်ႇဝႃႈ တၢင်းႁဵတ်းၶဝ်ၼႆႉ ငၢႆးၼင်ႇလၢဝ်းပၢၼ်းလၵ်ႉပၼ် ငိုၼ်းၸၢႆႇမေးၼွႆႉၼၼ်ႉ ၼႆယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇႁၼ်ဢုၵ်းသုၵ်းဢူၺ်ႈသူၺ်ႈသေပွၵ်ႈ၊ ၶႂ်ႈၵဝ်းမိူဝ်ႈလႂ် ၸင်ႇယွတ်းပၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်းၵွႆးယိုင်။
ၼႂ်းမတ်ႉတႃ 43 ၶေႃႈ ဢၼ်ၸွမ်ၸိုင်ႈမိၼ်းဢွင်ႇလႅင်ႇ ယိုၼ်ႈသူင်ႇႁႂ်ႈလုမ်းတႅၼ်းၽွင်းမူၼ်ႉမႄးၼၼ်ႉ ဢၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၽၢႆႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းလပ်းၶွၼ်႞မိုၼ်းၶွၼ်႞ၶဝ် လီလႆႈၸူမ်းၸႂ်ဢဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽွၼ်းလီ တီႈ ၸေႊမိူင်းၼႆႉ တေပႃးမတ်ႉတႃ 22၊ တွၼ်ႈၽႄ (ဃ) ယူႇ။ တီႈၼၼ်ႉမႄးသႂ်ႇဝႆႉဝႃႈ “ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ တေပူင်ပၢႆးပွင်သၢင်ႈပၼ် ပၵ်းပိူင်ဢၼ်လူဝ်ႇလႆႈမီး တႃႇၵႅတ်ႇၶေပႂ်ႉပႃးပၼ် သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၸိူဝ်းၵူၼ်းမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း”ၼႆလႄႈ လုပ်ႈလၢပ်ႈတူၺ်းၽိဝ်မၼ်းတႄႉ လႅပ်ႈၸႂ်လီတူၺ်းထိုင်ၵၼ်တေႉယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်ၼႆႉၸွင်ႇ ၸပ်းၸွမ်းလွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႇတရႄႇ ဢၼ်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းတူၵ်ႇယွၼ်းမႃးလၢႆသိပ်းသၢဝ်းပီႊၼၼ်ႉႁိုဝ် ပေႃးဝႃႈ ၼႆတႄႉ တိုၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈလႃးလႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွၼ်ႉၵႅၼ်ၾႅတ်ႇတရႄႇၼႆႉ သုၼ်ၵၢင် လႄႈ ၸေႊမိူင်း တေလႆႈႁူမ်ႈပွင်မိူင်း လူၺ်ႈမၵ်းတတ်းဝႆႉၼႂ်း ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶၢဝ်ႉၶၢဝ်ႉတႄႉၵေႃႈ တေႁူႉဝႆႉဝႃႈ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၵၼ်ၸႂ်ႉဢႃႇၼႃႇ (Power Sharing) ၼႆႉ ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၾႅတ်ႇတရႄႇၼႆသေတႃႉ လမ်ႇလွင်ႈသုတ်းမၼ်း ပဵၼ်ၵတိၵႂၢမ်းမၼ်ႈဢေႃႈ။ ထႅင်ႈသမ်ႉ လွင်ႈပိၼ်ႇပႆႇယုမ်ႇယမ်ၵၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်။ တႄႇတီႈပၢင်လူင်မႃးတေႃႇထိုင်ပၢၼ်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၸွင်ႇ ၶဝ်ႁဵတ်းၸွမ်းၵတိၵႂၢမ်းမၼ်ႈယူႇႁိုဝ်၊ တူၵ်းလူင်းၵၼ်ဝႃႈ တေၵေႃႇသၢင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်၊ ထူပ်းမိုဝ်းသမ်ႉ ႁဵတ်းပဵၼ် မိူင်းၸိုင်ႈလဵဝ်ၶိူဝ်းလဵဝ်ပိူင်ႇ၊ သူပ်းလၢတ်ႈဝႃႈ တေၸွမ်းလၢႆးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇ ႁဵတ်းတေႉသမ်ႉ လၢႆးၸဝ်ႈ ဢႃႇၼႃႇ။ ၵွပ်ႈၵုမ်ႇလိင်ႉလႅၼ်လိၵ်းလွၵ်းလႄႈ တႃႇတေယုမ်ႇယမ်ၵၼ်ၵေႃႈယၢပ်ႇလိူဝ်ယၢပ်ႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးတူၺ်းတီႈမတ်ႉတႃ ၂၂(ဃ) ဢၼ်ၶဝ်ၶိုင်မႄးၼၼ်ႉၼႆ ပႃးဝႆႉၶေႃႈၵႂၢမ်း “လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတေပူင်ပၢႆးပၼ်” ၼႆလႄႈ ပွင်ႇဝႃႈ ဢႃႇၼႃႇတင်းသဵင်ႈၼႆႉ တိုၼ်းတေသိုပ်ႇမီးဝႆႉတီႈသုၼ်ၵၢင်ၵွႆး၊ ယူႇတီႈသုၼ်ၵၢင် ဢီးလူတူၺ်းထိုင်ပၼ်ၵွႆး။ ဢၼ်ၼႆႉဢမ်ႇၸႂ်ႈ သုၼ်ႇလႆႈတႅပ်းတတ်းၸတ်းပွင်ႁင်းၶေႃ (Self-determination)၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈလွ ၼ်ႉမွၼ်းၾႅတ်ႇတရႄႇ။ သုၼ်ႇလႆႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ဢၼ်ၵိူတ်ႇၵိုၵ်းပႃးၵမ်းလဵဝ်လႄႈ ယူႇတီႈၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢမ်ႇတၢပ်ႈလူဝ်ႇလႆႈယိုၼ်ႈယွၼ်းတီႈၽႂ်။ ယူႇတီႈသုၼ်ၵၢင်ၸႅၵ်ႇမႅင်ႇပၼ်ၸင်ႇၵွႆႈလႆႈၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ မဵဝ်းသုၼ်ၵၢင်ယုၵ်ႉလိူၵ်ႈလႆႈၶိုၼ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈထႅင်ႈ။ ၸင်ႇၼၼ် ဢၼ်ၶဝ်ဝႃႈ ယူႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်း တေပူင်ပၢႆးပွင်သၢင်ႈပၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸပ်းမႅၼ်ႈလၢႆးၾႅတ်ႇတရႄႇ၊ တိုၼ်းပဵၼ်လၢႆးသုၼ်ၵၢင်ၵုမ်းၵမ်ၵွႆးၼႆ ၸႅင်ႈလႅင်းလူင်ဝႆႉယဝ်ႉ။
ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1961 တေႃႇထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢၼ်ႈ ႁူမ်ႈတုၵ်းယွၼ်းမႃးၼႆႉ “လွင်ႈ ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ သုၼ်ႇတႅပ်းတတ်းၸတ်းပွင်ႁင်းၶေႃ” ဢၼ်ၽၢႆႇမၢၼ်ႈၶဝ်ဝႃႈ အမျိုသားတန်းတူရေးနှင့် ကိုယ်ပိုင်ပြဌာန်းခွင့် ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၼႆႉ ၵႆႉလႆႈႁၼ်ၽူႈတူင်ႉတိုၼ်ႇၸွမ်းတူင်ႇဝူင်း ၵူၼ်းတႆးႁဝ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ပွင်ႉၼေးသမ်ႉထိုင်ၵၼ်ဝႃႈ ၸိူဝ်းၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇၶတ်းၸႂ်တေႃႇသူႈတေႉတေႉမီးမီး၊ လိၵ်ႈတႆး ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း ႁႂ်ႈလႆႈသွၼ်ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵွႆးၵေႃႈ ယင်းဢမ်ႇပွင်ပၼ်လႆႈ ၼႆယဝ်ႉ။ ပေႃးတူၺ်းၼႂ်းလၵ်းမိူင်း 2008 ၵၼ် 15 ၊ မတ်ႉတႃ 450 ၼၼ်ႉ ပူင်ပၢႆးဝႆႉဝႃႈ “လိၵ်ႈမၢၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လိၵ်ႈၸႂ်ႉ ၸွမ်းလုမ်း” ၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈၼႆႉပဵၼ်ၼဵၼ်လူင်တႃႇထဵင်ပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ လွင်ႈတေဢဝ်လိၵ်ႈလၢႆးၸၢဝ်းၶိူဝ်း မႃးသႂ်ႇ ၼႂ်းလၵ်းႁဵၼ်း (Curriculum) လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼၼ်ႉၼႆ ၵမ်ႈၼမ်တေဢမ်ႇပွင်ႇၸႂ်။ ၼႂ်း ၂၀၀၈ၼၼ်ႉ ပႅၵ်ႉသမ်ႉမီးဝႆႉၶေႃႈဢၼ်ဝႃႈ “တေၸွႆႈထႅမ်ပွင်သၢင်ႈ ၼင်ႇႁိုဝ်လိၵ်ႈလၢႆး လႄႈ ၾိင်ႈယဵၼ်ႇငႄႈ ၶွင်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမုၼ်းလႅင်း” ၼႆသေတႃႉ မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမတ်ႉတႃဢၼ်မီးလွင်ႈႁပ်ႉႁွင်း၊ မၼ်းဢမ်ႇမီးၶေႃႈႁပ်ႉပၢၵ်ႇ၊မၼ်းဢမ်ႇမီးဝႆႉၶေႃႈမတ်ႉၼွင်ႇ ဢၼ်ဝႃႈဢမ်ႇႁဵတ်းပၼ်ဢမ်ႇလႆႈၼၼ်ႉသႄႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇမီးမတ်ႉတႃ ဢၼ်မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉဝႃႈ လိၵ်ႈလၢႆးၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ မီးသုၼ်ႇသွၼ်ႁဵၼ်းလႆႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ် ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆလႄႈ ပဵၼ်ဝႆႉလိၵ်ႈလၢႆးထၢၼ်ႈသွင်သေ ၸင်ႇပေႃးလႆႈၵၼ်ႉၵူၵ်ႉၶိုင်ပွင်ဢဝ်ယူႇ လၢႆးၽႂ်တၢင်းမၼ်း ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်။
ၼႂ်းလိူၼ်ပူၼ်ႉၼႆႉ တီႈတႅၼ်းၽွင်းၸေႊမိူင်းမွၼ်း ၽူႈတႅၼ်းၽွင်းၽၢႆႇပႃႇတီႇၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸၢဝ်းမွၼ်း ယိုၼ်ႈတၢင်ႇဝႃႈ ႁႂ်ႈလႆႈမၵ်းတတ်းပၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇဢဝ်လိၵ်ႈမွၼ်း ပူင်သွၼ်ၵႂႃႇၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ပဵၼ်တၢင်း ၵၢၼ်ၼႆယဝ်ႉ။ တူဝ်တႅၼ်းၽၢႆႇတပ်ႉ လႄႈ ၽူႈတႅၼ်းၽွင်းၽၢႆႇသၢင်ႇသီႈၶဝ် သၢၼ်ၶတ်းသေပၢၵ်ႈပႅတ်ႈၵႂႃႇ။ တီႈတႅၼ်းၽွင်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ယွၼ်ႉၵူဝ်ၺႃးပၢၵ်ႈပႅတ်ႈသေ ၸိူဝ်းၽူႈတႅၼ်းၽွင်းဢမ်ႇႁတ်းယိုၼ်ႈယွၼ်း ပိူဝ်ႈတႃႇဢဝ်လိၵ်ႈၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ပူင်သွၼ်ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ၵႂႃႇ ၼႂ်းႁူင်းႁဵၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တႃႉလီသဵင်ႈၸႂ်တေႉယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ငဝ်ႈတူၼ်ႈပၼ်ႁႃၼႆႉ မီးတီႈပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်း ၂၀၀၈ ၼၼ်ႉလုမ်းလုမ်းၼႆ လိုမ်းပႅတ်ႈဢမ်ႇလႆႈသႄႈ။
ၼႂ်းလၵ်းမိူင်း၂၀၀၈ ၼၼ်ႉပူင်ပၢႆးဝႆႉဝႃႈ လိၵ်ႈမၢၼ်ႈၵွႆးပဵၼ်လိၵ်ႈၸႂ်ႉၸွမ်းလုမ်းၼႆလႄႈ လိၵ်ႈလၢႆးတၢင်ႇၶိူဝ်း ၼႆႉ ၽႅဝ်ၵႂႃႇၼွၵ်ႈၶွပ်ႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ဢဝ်ပိူင်ၾႅတ်ႇတရႄႇဝႃႈၸိုင် ယူႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင် မၵ်းမၼ်ႈဝႆႉလိၵ်ႈၸႂ်ႉၸွမ်းလုမ်းၸႆးၵေႃႈယႃႇ၊ ယူႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸေႊမိူင်းၽႂ်မၼ်းၼႆႉ မီးသုၼ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈမၵ်းမၼ်ႈလိၵ်ႈလၢႆး ၵႂၢမ်းလၢတ်ႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ႁႂ်ႈဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၸွမ်းလုမ်းၵႂႃႇလႆႈ လွတ်ႈလႅဝ်းယူႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႂ်းငဝ်းလၢႆးဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၸိုင် လိၵ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ ဝႆႉပဵၼ်ၽႃႇသႃႇၼွၵ်ႈလႅၵ်ႈ၊ ၶၢဝ်းသွၼ်ၼွၵ်ႈလႅၵ်ႈသေ လႆႈပူင်သွၼ်ၸွမ်းၼင်ႇပွင်ႈႁဵၼ်း ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင် တမ်းလူင်းၼၼ်ႉၵွႆး။ ဢဝ်ပိူင်ၾႅတ်ႇတရႄႇဝႃႈၸိုင် ၸိူဝ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸေႊမိူင်းၼႆႉ ၸၼ်တႅမ်ႈမူႇပိူင်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇႁင်းၶေႃ ဢၼ်ယၼ်ၼိူဝ်ၵႂၢမ်းၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇသေ ပူင်သွၼ်ၵႂႃႇၸွမ်း လွၵ်းပိူင် Mother Tongue -Based Multilingual Education လႆႈယူႇယဝ်ႉ။ ၵဵဝ်ႇၵပ်းငိုၼ်းတွင်းၼႆၵေႃႈ ၼႂ်းငဝ်းလၢႆးမိူဝ်ႈလဵဝ် ပိူဝ်ႈတႃႇၵၢၼ်သွၼ်လိၵ်ႈလၢႆးၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉ ယူႇတီႈသုၼ်ၵၢင်တေႃႉတႄႉယွတ်းပၼ် ဢိတ်းဢွတ်းၵွႆး။ ဢဝ်ပိူင်ၾႅတ်ႇတရႄႇဝႃႈတႄႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းပၢတ်ႉၵျႅတ်ႉလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸေႊမိူင်းသေ ထၢင်ႇႁၢင်ႈပူၵ်းပွင်ႁႂ်ႈ လိၵ်ႈလၢႆး၊ ၾိင်ႈထုင်း၊ သၢႆပိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇႁိူဝ်ႈႁိူင်းလႆႈယူႇ လွတ်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းလႅဝ်းယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ ၼင်ႇဝႃႈမႃးတီႈၼိူဝ်ယဝ်ႉ၊ ပိူဝ်ႈတႃႇတေမူၼ်ႉမႄးလၵ်းမိူင်း ႁႂ်ႈမႅၼ်ႈၸွမ်းႁွႆႈ လွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႇတရႄႇ လႄႈ လၢႆးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇၼႆႉ ၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၶဝ် တိုၵ်ႉႁဵတ်းမိူၼ်လၢႆးလၢဝ်းပၢၼ်း ပၼ်ငိုၼ်းၸၢႆႇမေးၼွႆႉၼ ၼ်ႉၵွႆး၊ ယႃႇၽူမ်ႈဝႃႈ တေၸႅၵ်ႇဢႃႇၼႃႇပွင်မိူင်းလႃႈ၊ မွၵ်ႈလိၵ်ႈလၢႆး ၾိင်ႈထုင်းၵွႆး ယင်းပႆႇၶႂ်ႈပၼ်သွၼ်ထၢင်ႇ ႁၢင်ႈလႄႈ လွင်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၽဵင်ႇပဵင်းၼႆႉ တိုၵ်ႉတေၵႆယူႇတေႃႇတေႃႇယဝ်ႉ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ