ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်းၼႆႉ ႁႂ်ႈလႆႈမူၼ်ႉမႄးၵႂႃႇတႃႇ 43 ၶေႃႈၼႆ ၸွမ်ၸိုင်ႈမိၼ်းဢွင်ႇလႅင်ႇ ယိုၼ်ႈသူင်ႇဝႆႉတီႈတႅၼ်း ၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် မိူဝ်ႈၸူႇလၢႆႇ 1ဝၼ်းၼၼ်ႉလႄႈ ၽိူဝ်ႇထိုင်ဝၼ်းတီႈ 8 တႅၼ်းၽွင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ႁူမ်ႈလႆႈ ၸႂ်ဝႃႈ တေသိုပ်ႇမူၼ်ႉမႄးယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၶေႃႈမူၼ်ႉမႄး 43 ၶေႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၽွၼ်းၵၢၼ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇမႃး ၼႂ်း ပၢင်ၵုမ် ဢၼ်ယူႇတီႈတပ်ႉ ဢုပ်ႇၸွမ်းၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ10 ၸုမ်း 28 ပွၵ်ႈ၊ ဢုပ်ႇၸွမ်းပႃႇတီႇ ပၢႆးမိူင်း14 ပွၵ်ႈ ၼႂ်းၵၢင်ၸူဝ်ႈ ပီႊ 2022 တေႃႇ 2025 ၽွင်းၶွင်ႇသီႇသိုၵ်းငမ်းမိူင်းၼၼ်ႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။
ၼႂ်း 43 ၶေႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇ ႁၼ်ပႃးမႃး မတ်ႉတႃ 261 ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လၢႆးလိူၵ်ႈတၢင်ႇၸွမ်ၽွင်းလူင်ၸေႊမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် တိူင်းၼၼ်ႉသေတႃႉ ႁူဝ်ၼႃႈပႃႇတီႇပၢႆးမိူင်းမၢင်ၵေႃႉတႄႉယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ လွင်ႈ မူၼ်ႉမႄးၵမ်းၼႆႉ တေၸၢင်ႈမုင်ႈၼႃႈၸူးလႆႈ လွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႇတရႄႇယူႇၽွင်ႈ၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈမီးမႃးၶေႃႈၽိူမ်ႉမႂ်ႇ တီႈမတ်ႉတႃ 188 ၼၼ်ႉၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးတူၺ်းတီႈ မတ်ႉတႃ ၁၈၈(က) ၼၼ်ႉ ၽိူမ်ႉမႂ်ႇဝႆႉဝႃႈ တႅၼ်းၽွင်းတိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸေႊမိူင်းၼႆႉ မီးသုၼ်ႇ ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈပူင်ပၢႆးလႆႈ ပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ်တိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸေႊမိူင်း ဢၼ်ဢမ်ႇပူၼ်ႉလိူဝ် သၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼၼ်ႉယူႇ ၼႆယဝ်ႉ။ တီႈဢၼ်ဝႃႈ ပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ်တိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸေႊမိူင်းၼၼ်ႉ ၽၢႆႇမၢၼ်ႊတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အခြေခံဥပဒေ ၼႆၵွႆး၊ ဢမ်ႇတႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ၼႆလႄႈ လီလႆႈလမ်း တိုၼ်းထတ်းထွင်တူၺ်းဝႃႈ ၸွင်ႇမၼ်းၸႂ်ႈ ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်း (Constitution)၊ ဝႃႈလႃးၵူၺ်းပဵၼ် ပၵ်းပိူင် ပိုၼ်ႉထၢၼ် (Basic Law) ၵွႆးႁိုဝ် ၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ၸဵမ်မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉဢုပ်ႇၸွမ်းၽၢႆႇတပ်ႉၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈလႆႈငိၼ်း တူဝ်တႅၼ်းၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၶိုၼ်းၶႆႈ ၼေဝႃႈ ၽၢႆႇတပ်ႉတိုၼ်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈပဵၼ် Basic Law ၵွႆးၼႆယဝ်ႉ။
မိူၼ်ၶဝ်ဝႃႈပႄႇ တီႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သုၼ်ၵၢင်တႄႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်း (Constitution) သေ၊ တီႈၸေႊမိူင်းသမ်ႉ တေၸႂ်ႉတိုဝ်း ပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ်(Basic Law) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးၸူးၸႂ်တႄႉ ၵူႈၸုမ်း ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆႉတၵ်းတေၶႂ်ႈႁႂ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႃႈ ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်းၸေႊမိူင်း (State Constitution) ၼႆ မိူၼ်ၵၼ်ယူႇ။ ၵွပ်ႈသင် သမ်ႉဢမ်ႇတေႃႇသူႈ ႁႂ်ႈထိုင်တီႈထိုင်လႅၼ်မႃးၼၼ်ႉ တႄႉ တၢမ်တူဝ်ၶဝ်ၸဝ်ႈ ၸင်ႇၸၢင်ႈႁူႉလႆႈ ယဝ်ႉ။
ဢဝ်ပိူင်ဝႃႈၸိုင် ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်း (Constitution) ၼႆႉ ပဵၼ်ပၵ်းပိူင်သုင်သုတ်းၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်း (Supreme Law of the State) ယဝ်ႉ။ ဢဝ်ၸဵမ် ဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ႇပွင်ၸိုင်ႈမိူင်း၊ ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၸုမ်းႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ပၵ်းပိူင်၊ ၸုမ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ ၸုမ်းတတ်းသိၼ်၊ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ၊ ၶၵ်ႉၵၢၼ်မူၼ်ႉမႄးပၵ်းပိူင် ၸိူဝ်းၼႆႈယူႇတီႈပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်း မၵ်းတတ်းသဵင်ႈသဵင်ႈယဝ်ႉ။ လမ်ႇလွင်ႈသုတ်းတႄႉ ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်းၼႆႉ မၼ်းမီး တီႈၽၢႆႇၼိူဝ် ပၵ်းပိူင်တၢင်ႇၸိူဝ်းတင်းသဵင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၼႆလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်မၵ်းမၼ်ႈမၼ်းပဵၼ် ပၵ်းပိူင်မႄႈ မိူင်း(Mother Law) ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ် (Basic Law) ၼႆႉ ၶၢဝ်ႉၶၢဝ်ႉမၼ်းတႄႉၵေႃႈ ပဵၼ်ပၵ်းပိူင်ၵပ်းၵၢႆႇလၵ်းမိူင်းဢိူဝ်ႈၼႆ ၸၢင်ႈဝႃႈလႆႈယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸၼ်ႉပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်တႄႉ ဢိင်ၼိူဝ်ၸိုင်ႈမိူင်းၽႂ်မၼ်းသေ မၵ်းမၼ်ႈဢဝ်ယဝ်ႉ။
မိူၼ် ၸိူင်ႉ မိူင်းၵျႃႇမၼီႇၼႆ ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်းၶဝ်ၼႆႉ ႁွင်ႉဝႃႈ Grundgesetz ၊ ၽၢႆႇဢိင်းၵလဵတ်ႈ ပွင်ႇဝႃႈ Basic Law ၼႆသေတႃႉ မၼ်းတိုၼ်းပဵၼ်ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်း ၶွင်ၵျႃႇမၼီႇယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈပဵၼ် Basic Law ဝႆႉယူႇၵေႃႈ လွၼ်ႉၵႅၼ်တႄႉ ပဵၼ် Constitution ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တီႈမိူင်းႁွင်ႊၵွင်ႊသမ်ႉ Basic Law ၶဝ်ၼႆႉ မီးယူႇၽၢႆႇတႂ်ႈ Constitution မိူင်းၶႄႇလႄႈ မၼ်းတႅမ်ႇဝႆႉၶၵ်ႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ပေႃးၶိုၼ်းတူၺ်းတီႈ မိူင်းဢိတ်ႊသရေးသမ်ႉ ၶဝ် ဢမ်ႇမီး Constitution၊ ၶဝ်တေၸႂ်ႉဝႃႈ Basic Law: The Government ပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ် ၽၢႆႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ၊ Basic Law: The Judicial ပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၽၢႆႇတတ်းသိၼ်၊ Basic Law: Human Dignity ပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၽၢႆႇပႂ်ႉပႃးၵုၼ်းမုၼ်ၼႆသေ တင်းသၢမ်ဢၼ်ႁူမ်ႈၵၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ် ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်း Constitution ယူႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးပဵၼ်တီႈ ဢမေႊရိၵၼ်ႊတႄႉ ၸေႊမိူင်းမီး 50 လႄႈ Constitution ၵေႃႈ မီးၸွမ်း 50 ဢၼ်။ မိူၼ်ၸိူင်ႉ ဢိၼ်းတီယသမ်ႉ ၸိူဝ်းၸေႊမိူင်းၼႆႉ ဢမ်ႇသူႈမီး State Constitution၊ ၸူးဢဝ် ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်း သုၼ်ၵၢင်သေ ၸတ်းပွင်ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၸေႊမိူင်းၵႂႃႇၵွႆး။ ၸင်ႇဝႃႈ ပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ် (Basic Law) ၼႆႉ ယၼ်ၼိူဝ် ၸိုင်ႈမိူင်းၽႂ်မၼ်းမၵ်းတတ်းသေ ၸၼ်ႉပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်မၼ်း ႁိုဝ် လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈဢႃႇၼႃႇမၼ်း တေပိူင်ႈ ၵၼ်ၵႂႃႇယူႇၼႆယဝ်ႉ။ ၼၼ်လႄႈပေႃးၼပ်ႉသွၼ်ႇတႃႇၸေႊမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၸိူဝ်းပဵၼ်တႆး၊ ၶၢင်၊ ၶျၢင်း၊ ယၢင်း၊ ယၢင်းလႅင်၊ မွၼ်း၊ ရၶႅင်ႇၼႆ တီႈဢၼ်ဝႃႈ မီးသုၼ်ႇၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈလႆႈ ပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ်ၸေႊမိူင်း (State Basic Law)ယူႇၼၼ်ႉ တေလႆႈထၢမ်ဝႃႈ ၸွင်ႇမီးသုၼ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈလႆႈ တႅၼ်းၽွင်းႁင်းၶေႃ၊ ၸွင်ႇမီး သုၼ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈလႆႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁင်းၶေႃ၊ ၸွင်ႇမီးသုၼ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈႁႅၼ်းတမ်းလႆႈ ၸုမ်းတတ်းသိၼ်ႁင်းၶေႃ ၶွင်ၸေႊမိူင်းၽႂ်မၼ်းႁိုဝ် ၼႆယဝ်ႉ။
ပေႃးၶိုၼ်းႁုပ်ႈလၢတ်ႈၸိုင် ၵပ်းၵၢႆႇလိူင်ႈပၵ်းပိူင်ပိုၼ်ႉထၢၼ် (Basic Law) ၼႆႉ တႅၼ်းတီႈၶေႃႈႁွင်ႉမၼ်းသေ တေလႆႈဝႆႉၼၵ်းၼိူဝ် ၸၼ်ႉၸႅၵ်ႇမႅင်ႇဢႃႇၼႃႇ (constitutional status) မၼ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယႂ်ႇယဝ်ႉ။
ပႅၵ်ႉသမ်ႉပၼ်ၸိုဝ်ႈဝႆႉဝႃႈ Basic Law ယူႇၵေႃႈ၊ ယူႇတီႈၸေႊမိူင်းၼႆႉ ပေႃးမီးသုၼ်ႇမၵ်းတတ်းႁင်းၶေႃလႆႈ ပိူင်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸေႊမိူင်း၊ ၸဵမ်ၽၢႆႇတႅၼ်းၽွင်း၊ ၽၢႆႇတတ်းသိၼ်၊ ၽၢႆႇၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈပၵ်းပိူင် လႄႈ ၽၢႆႇမူၼ်ႉမႄးၶိုၼ်းပၵ်းပိူင်၊ ပႃးၸဵမ်ၵၢၼ်ၸတ်းပွင်ငိုၼ်းတွင်းၸိူဝ်းၼႆႈသေ တိုၼ်းဝႆႉပဵၼ်ပၵ်းပိူင်သုင်သုတ်း ၶွင်ၸေႊမိူင်းယူႇတႄႉ လွၼ်ႉမွၼ်းမၼ်းၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ ၶႂ်ႈၵုမ်ႇထူၼ်ႈၼင်ႇ ပၵ်းပိူင်လၵ်းမိူင်း (Constitution) ယူႇ။ ပေႃး ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸိူင်ႉၼၼ်သေ Basic Law ၼႆ ၸိုဝ်ႈတႄႉပၼ်ဝႆႉယဝ်ႉ၊ ယူႇတီႈသုၼ်ၵၢင် ႁိုဝ် လူင်ပွင် ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သမ်ႉ ၶႂ်ႈၶဝ်ႈၵႅဝ်မူၼ်ႉမႄးယၢမ်းလႂ်ၵေႃႈ ၶဝ်ႈၵႅဝ်မူၼ်ႉမႄးလႆႈငၢႆႈငၢႆႈ၊ မိူၼ်ၼင်ႇပၵ်းပိူင် ၽဵင်ႈဢွၼ်ႇဢ ၼ်ၼိုင်ႈၵွႆးပေႃးဝႃႈၼႆပႄႇ လွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈပုၼ်ႈၸေႊမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆ ႁိုဝ်တေၸၢင်ႈမီးလႆႈသေၶႆးသႄႈ။
ပၼ်ႁႃမၢၼ်ႊ လႄႈ တၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢမ်ႇၼၼ် ပၼ်ႁႃသုၼ်ၵၢင် လႄႈ ၸေႊမိူင်းၼႆႉ တႄႇသၼ်ႇထေႇၵေႃႇ မုင်ႈမႃး တီႈဢၼ်ႁူဝ်ၼႃႈတပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႊပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် လမ်ႇမၢၵ်ႈဢႃႇၼႃႇသေ ဢမ်ႇယွမ်းမႄးပၵ်းပိူင် လၵ်းမိူင်းၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ သူပ်းၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈပျီႇထွင်ႇၸုသေ တၢင်းႁဵတ်းသမ်ႉ သၢၼ်ၶတ်းတေႃႇ လွၵ်းပိူင် ၾႅတ်ႇတရႄႇမႃး တေႃႇထိုင်ၸိုင်ႈမိူင်းဝင်ႇဝိူဝ်ႈသူၼ်းသူပ်ႉ ပေႃးၸမ်တႅၵ်ႇယၢႆႈလႅဝ်ၽႅဝ်ႉယူႇၼင်ႇယၢမ်းလဵဝ် တေႃႈယင်းပႆႇၶႂ်ႈယွမ်းႁပ်ႉမူၼ်ႉမႄးၸွမ်း လၢႆးၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈသိုဝ်ႈသႂ် လူၺ်ႈၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼႆတႄႉ တေလႆႈမၢႆထိုင်ဝႃႈ ၶဝ်တိုၼ်းဢမ်ႇမီးၸႂ်ၽႂ်ႇၶႂ်ႈ တႃႇသၢင်ႈမိူင်းလီၸွမ်းၵၼ်သေ ၵူၺ်းၶႂ်ႈဢီးဢွၵ်ႇ ပႅတ်ႈ ၵူၼ်း တၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵွႆးႁိုဝ်ၼႆ တႃႉလီၶႆႈၸႂ်ၵၼ်တေႉယူႇယဝ်ႉ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ