ၼႂ်းမိူင်းၼိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ သင်ဝႃႈ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇမီးဢႃႇၼႃႇ ပေႉပုၼ်ႈဝႆႉၸိုင် ၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇထတ်းသၢင် ဢွၵ်ႇသဵင်သင်ၸွမ်း ။ တိူၵ်ႈတီႈ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼႂ်းတူင်ႇၵူၼ်းလႄႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမႃးၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵႃႈလႆႈၶၢမ်ႇ ။
မိူင်းၵူၵ်း ၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းသၢတ်ႇၼႆႉၵေႃႈ ၸုမ်းၸိူဝ်းမီးဢႃႇၼႃႇၶဝ် ပၼ်ၶႂၢင်ႉၶွမ်ႊပၼီႊမႃးၶုတ်းၶမ်းဝႆႉလႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း ၵူဝ်ထူပ်းၽေးၼမ်ႉပဵၼ်ၵွင်ႉပဵၼ်ငူၼ်ႉထႅင်ႈ ။ တေႃႈၼင်ႇ ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းယူႇၸွမ်း သၢပ်ႇၼမ်ႉၵူၵ်း ပႃးၸဵမ် ၼႂ်းမိူင်းထႆး လုၵ်ႉႁိုၼ်ႇသၢၼ်ၶတ်းလွင်ႈယႃႉထိူၼ်ႇပႃႇ ၶုတ်းၼမ်ႉၶုတ်းလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယူႇၵေႃႈ ၶဝ်ဢမ်ႇ ဢဝ်သႂ်ႇၸႂ် ။
လွင်ႈ ၶုတ်းႁႄႈၶုတ်းၶမ်း ၸွမ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉၵူၵ်း ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းသၢတ်ႇၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ သၽႃႇဝ သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉႁႅင်း ယွၼ်ႉဝႃႈ ၸႂ်ႉထၢတ်ႈၶေႊမီႊၼမ် ၼႆ ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇလႄႈ ၸုမ်းပၵ်းတႃပႂ်ႉတူၺ်း သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ ၼႂ်းမိူင်းၼွၵ်ႈမိူင်း တူၵ်ႇတၵ်ႉလၢႆၵမ်း။
သၢႆၼမ်ႉၵူၵ်းၼႆႉ တင်းယၢဝ်းမီး 285 ၵီႊလူဝ်ႊမီႊတိူဝ်ႊ ၸွမ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉၵူၵ်းၼႆႉၵူၼ်းမိူင်းသၢတ်ႇ ဢၼ်ပၵ်းသဝ်းယူႇဝႆႉ မီး 8 မိုၼ်ႇပၢႆ ၊ ၵူၼ်းမိူင်းၵူၵ်း ပၵ်းသဝ်းယူႇဝႆႉ မွၵ်ႈ 2 မိုၼ်ႇ လႄႈ ၼႂ်းမႄႈဢၢႆး ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းႁၢႆး ၸိုင်ႈထႆး မီးၵူၼ်းယူႇသဝ်း 7 မိုၼ်ႇပၢႆ လႄႈ ၼႂ်းၵဵင်းႁၢႆးလႄႈၵဵင်းသႅၼ် မီးထိုင် 2 သႅၼ်ပၢႆ ။
ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ ပေႃးဝႃႈ ၼမ်ႉၵူၵ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈ ပဵၼ်ၵွင်ႉပဵၼ်ငူၼ်ႉမႃးၵေႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉ တေထူပ်းၽေးရေႃးၵႃႇတၢင်းပဵၼ်ဢၼ်ဢမ်ႇၶၢတ်ႈလၢမ်းလႆႈ ။
လွင်ႈဝႃႈ ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈၶုတ်းၶမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ မီးလွင်ႈတုမ်ႉယွၼ်ႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းထႆး ၸိူဝ်းယူႇတိတ်းၸပ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉၵူၵ်း တိုၵ်ႉႁႃတူၵ်ႇတၵ်ႉႁၢဝ်ႈႁႅင်း ၽွင်းၼမ်ႉၼွင်းထူမ်ႈႁႅင်း မိူဝ်ႈၼႂ်း ပီ 2024 – 2025 ၸိူဝ်းၼၼ်ႉမႃးၵူၺ်း _ ၼႆ ၵူၼ်းၼုမ်ႇဢၼ်တူင်ႉၼိုင်ၾၢႆႇသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈ။
ဝၢႆးထူပ်းၽေးၼမ်ႉၼွင်းယႂ်ႇယဝ်ႉၼၼ် ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈၾၢႆႇၵဵဝ်ႇၶွင်ႈမႄႈၼမ်ႉၼႂ်းမိူင်းထႆး ၵူတ်ႇထတ်းတူၺ်း လႆႈႁၼ် ထၢတ်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵွင်ႉၼႂ်းၼမ်ႉ ထၢတ်ႈ ဢႃႊသိၼ်ႊၼိၵ်ႉၶ်(Arsenic) လႄႈ ထၢတ်ႈၸိုၼ်း (Lead) ။
ယွၼ်ႉၼမ်ႉဢမ်ႇသႅၼ်ႈသႂ်လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်းၼမ်ႉ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၽိဝ်ၼင်ၶူမ်းၵၢႆး ။ ၸင်ႇၼၼ်လႄႈ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၸိူဝ်းယူႇၸွမ်းသၢပ်ႇၼမ်ႉ ႁူမ်ႈၵၼ် ၼႄၵၢင်ၸႂ် တီႈမႄႈဢၢႆႊ ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းႁၢႆး ၸိုင်ႈထႆး မိူဝ်ႈၼႂ်းလိူၼ်မၢတ်ႉသ် 2025 ၼၼ်ႉယဝ်ႉၵမ်းၼိုင်ႈ ။ ၼႂ်းပီ 2026 ၼႆႉၵေႃႈ ႁူမ်ႈၵၼ်ၼႄၵၢင်ၸႂ်တီႈၵဵင်းႁၢႆး ဢမ်ႇယွမ်းသွင်ၵမ်း ။
ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၼႄၵၢင်ၸႂ်ၸိူင်ႉၼၼ်သေတႃႉ ဢမ်ႇႁၼ်ၾၢႆႇၶုတ်းၶမ်းၸွမ်းၾင်ႇၼမ်ႉၵူၵ်းသႂ်ႇၸႂ်ၵိုတ်းပၼ် ၊ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇၶုတ်းယူႇၶိူဝ်းယႂ်း ။
ဢၼ်ၶွမ်ႊပၼီႊ မႃးၶုတ်းယူႇမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်းလႅၼ်လိၼ် ဝၢၼ်ႈၵူၵ်းတႂ်ႈ ဝဵင်းမိူင်းၵူၵ်း ၊ ၸုမ်းမႃးၶုတ်းၶမ်းၶဝ်လၢတ်ႈတီႈၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဝႃႈ တိုၵ်ႉပဵၼ်ၽွင်းၸၢမ်းၶုတ်းတူၺ်းၵူၺ်း ပႆဢွၵ်ႇၶမ်း ၼႆ
ၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းၵူၵ်းၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ –
ဢၼ်ၶဝ်မႃးၶုတ်းၼႆႉ 3-4 လိူၼ်ယဝ်ႉ ၊ ၶွမ်ႊပၼီႊမၼ်းတႄႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းသၢတ်ႇၼႆ ။ၶဝ်လၢတ်ႈဝႃႈ ၶဝ်မီးဝႂ်ၶႂၢင်ႉႁဵတ်းမၼ်း။မၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈတီႈလိၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၼႆဝႃႇ ၊ ဢၢၼ်းတေၶုတ်းႁိုင်ၵႃႈႁိုဝ်ၼႆတႄႉ ဢမ်ႇႁူႉၸွမ်း ။ ၶဝ်ဝႃႈတႄႉ ဢွၵ်ႇတႄႉပႆႇဢွၵ်ႇ တိုၵ်ႉၸၢမ်းၵူၺ်းၼႆၶႃႈ။ ၶဝ်ဝႃႈတႄႉဝႃႈၼၼ် ႁဝ်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁူႉၸွမ်းၶဝ်
တီႈဢၼ်ၶဝ်ၶုတ်းၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ထိူၼ်ႇပႃႇ ဢၼ်ၶဵဝ်ၸမ်ႉၼမ်ႉလီ ၊ ဝၢႆးသေ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ မႃးၶႂၢၵ်ႈပဵၼ်ၼႃႈလိၼ်တပ်ႉ ခမရ 580 ဢၼ်ယူႇတႂ်ႈၸၵၶ 14 ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 2010 ၼၼ်ႉမႃး ၶဝ်ၶႂ်ႈႁဵတ်းသင်ၵေႃႈႁဵတ်း ၼႆ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈသိုပ်ႇလၢတ်ႈ။
ၼႂ်းမိူင်းၵူၵ်းၼႆႉ မီး 8 ဝၢၼ်ႈ ဝၢၼ်ႈၵူၵ်းတႂ်ႈ ဝၢၼ်ႈႁူဝ်ၶၢင်ႉ ဝၢၼ်ႈဝဵင်း ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇ ဝၢၼ်ႈလဝ်ႇ ဝၢၼ်ႈပုင်ႇ ၼွင်ပုၼ်း ၼွင်တုင် ။ ၼိုင်ႈဝၢၼ်ႈလႂ် မီးႁူဝ်ႁိူၼ်း 20 ထိုင် 40 ပၢႆ။ မိူဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းတႄႉ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸႅၵ်ႇပဵၼ်ဝၢၼ်ႈၵူၺ်း ဝၢႆးၼႆႉတႄႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈမႃးထႅၵ်ႇပဵၼ် ၼိုင်ႈဝၢၼ်ႈ သွင်ဝၢၼ်ႈ ႁူမ်ႈၵၼ်သေ ၼိုင်ႈပွၵ်ႉ ၼႆၸိူဝ်းၼႆႉဝႃႈၼႆ။
ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈလၢတ်ႈဝႃႈ ဝၢႆးသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်း 2021 ၼၼ်ႉသေ ၵူၼ်းၼုမ်ႇၼႂ်းမိူင်းၵူၵ်းၵေႃႈ ဢွၵ်ႇယၢၼ်ပိုၼ်ႉတီႈၼမ် ၊ ၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၵေႃႈ ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇလႄႈ ၵမ်ႈၼမ် ပၢႆႈၶဝ်ႈမိူင်းထႆး ၊ ၸိူဝ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ယူႇၸွမ်းတႃႈၶီႈလဵၵ်းလႅၼ်လိၼ်တႆးထႆးၵေႃႈမီးၼမ် ၼႆယူႇ။
ၶွမ်ႊပၼီႊၶုတ်းၶမ်း ၸိူဝ်းဢၼ်ႁွတ်ႈမႃးတၢင်းမိူင်းၵူၵ်းၼႆႉတႄႉ ၵမ်ႈၼမ် ဢဝ်ၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ် တၢင်ႇတီႈ သီႇလႅၼ်မႃးပႃး ။ ႁႂ်ႈပေႃးမီးဝႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းၵူၵ်း ၵႂႃႇၵိၼ်ၸၢင်ႈႁဵတ်းၵၢၼ်တီႈၶဝ်ၶုတ်းၶမ်းၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇမီးၼင်ႇၵဝ်ႇၼႆ – ၵူၼ်းမိူင်းၵူၵ်းၵေႃႉၼိုင်ႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ
ၵူၼ်းမိူင်းၵႂႃႇၵိၼ်ၸၢင်ႈၶဝ်တႄႉဢမ်ႇမီး ၊ ၵူၼ်းၵေႃႈ ၶဝ်ဢဝ်မႃးတဵမ်တီႈၸိူင်ႉၼၼ်ဢိူဝ်ႈ ။ ၶဝ်ၵေႃႈ မႃးတင်ႈတီႈယူႇတီႈၼွၼ်းၶဝ် ႁဵတ်းသုမ်ႉႁဵတ်းသွင်းႁဵတ်းပၢင်သေ ၶဝ်ၵေႃႈ မႃးယူႇႁိမ်းဢၼ်ၶဝ်ၶုတ်းၼၼ်ႉၼႃႈ
ဢွင်ႈတီႈ ဢၼ်ၶွမ်ႊပၼီႊၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်ႇ ၶဝ် ယၢမ်ႈမႃးႁဵတ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃးၵႆၵၼ်တင်းတီႈၶုတ်းၶမ်း ။ မီးၼႂ်းဝၢၼ်ႈၵူၵ်းတႂ်ႈၵူၺ်းၼင်ႇၵဝ်ႇ ။ မိူဝ်ႈၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းမႃးၶုတ်းၼၼ်ႉလၢတ်ႈဝႃႈ မႃးၶုတ်းၸၢမ်းတူၺ်းၵူၺ်း ပႆႇႁူႉဝႃႈ မီးဢမ်ႇမီးၼႆၼင်ႇၵဝ်ႇ ။
မိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ ၵၢၼ်ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ်ႁိမ်းၼၼ်ႉ လိုဝ်ႈဝႆႉ ဢမ်ႇႁူႉဝႃႈ လိုဝ်ႈယွၼ်ႉသင် တီႈပၢင်ၶဝ်ၶုတ်းထၢၼ်ႇႁိၼ် ၼၼ်ႉ ၶဝ်ၸၢင်ႈၵူၼ်းမိူင်းၵူၵ်းၵႂႃႇပႂ်ႉဝႆႉ မွၵ်ႈ 2-3 ၵေႃႉ ႁဵတ်းၼၼ်ၵူၺ်း ၼႆ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈလၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ။
ၼႂ်းၸႄႈတွၼ်ႈမိူင်းသၢတ်ႇ ၼႆႉ ၵမ်ႈၼမ်ၵေႃႈ မီးသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပျီႇတူႉၸိတ်ႉလႃးႁူႇ လႄႈ သိုၵ်းဝႃႉ UWSA တူင်ႉၼိုင်ၼမ် ။ ၵူၼ်းမိူင်းတႄႉ မုင်ႈမွင်း ၸုမ်းမီးဢႃႇၼႃႇၶဝ် ၵႅတ်ႇၶႄပၼ်တီႈယူႇတီႈၵိၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၼႆသေတႃႉ ၸုမ်းမီးဢႃႇၼႃႇၶဝ်ၵူၺ်း ၶိုၼ်းယႃႉ ၼႆ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉလၢတ်ႈ ။
ၼႂ်းလိူၼ်ၼူဝ်ႊဝႅမ်ႊပိူဝ်ႊ 2025 ၼၼ်ႉ သိုၵ်းဝႃႉ UWSA ပိုတ်ႇႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ ၼႂ်းဢိူင်ႇဝၢၼ်ႈႁုင်ႈ ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းသၢတ်ႇ ဢၼ်တိတ်းၸပ်းမႄႈၼမ်ႉၵူၵ်း ဢၼ်ယၢၼ်ၵႆၵၼ်တင်းဝဵင်း 10 ၵီႊလူဝ်ႊမီႊတိူဝ်ႊ ၼႆ ၵဝ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး ႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။
သိုပ်ႇႁၢၼ်းငၢၼ်းဝႃႈ ႁူင်းၾႆးၾႃႉၽဝ်ထၢၼ်ႇၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇဢၢႆၵႂၼ်း သႃႊလ်ၽိူဝ်ႊတၢႆႊဢွၵ်ႊသၢႆႊ၊ ၼၢႆႊထရူဝ်ႊၸိၼ်ႊဢွၵ်ႊသၢႆႊ (sulfur Dioxide, nitrogen oxide) ထၢတ်ႈဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈလူမ်းဢမ်ႇၸိုၼ်ႈသႂ် ယွၼ်ႉၽဝ်ထၢၼ်ႇ ၵွပ်ႈၸႂ်ႉသၢၼ် ထၢတ်ႈႁႄႈ ၼမ်) ဢၼ်တေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉပၢႆးယူႇလီၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈထူၺ်ႈၸႂ် (ႁၢႆၸႂ်) ယၢပ်ႇ၊ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တေ ႁဵတ်း ႁႂ်ႈ ၼမ်ႉၾူၼ်မီးထၢတ်ႈၵွင်ႉ၊ တေတုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃးမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ ၽၵ်းယိူဝ်ႈၼၢင်းၶဵဝ် ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ဝႃႈၼႆ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ