​​ပေႃးလၢတ်ႈလွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းၼႆ ၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်းၵမ်ႈၼမ် ဢွၼ်ဢိင်ဢၢင်ႈမႃး ၼိူဝ်ၶေႃႈ ႁပ်ႉပၢႆးႁၼ် John Locke ပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ႁၢၼ်ႉ​​တေႃႇယၢမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းၵူႈ​​ၵေႃႉ​​ၵေႃႉၼႆႉ တိုၼ်းမီး ဝႆႉသုၼ်ႇလႆႈသၽႃႇဝ ဢၼ်ၵိူတ်ႇၵိုၵ်းမႃး ၸိူင်ႉၼင်ႇလွင်ႈၶီးၸိုၼ်ႈ၊ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း လႄႈ လွင်ႈပိူင်ႇငမ်း ၸိူဝ်းၼႆႈ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ ယူႇတီႈၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈလႆႈၸႂ်​​ၵၼ် ၽွတ်ႈတင်ႈဝႆႉဢိူဝ်ႈ၊ သင်ဝႃႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ ပူၼ်ႉပႅၼ်​​​​တေႃႇသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၸိုင် ၵူၼ်းမိူင်းမီးသုၼ်ႇပူတ်းပၢၵ်ႈပႅတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လႅၵ်ႈလၢႆႈလႆႈၶိုၼ်းယူႇ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။

လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းဢၼ်႞ၼႆႉ ပုၼ်ႈၽွၼ်းလူင်မၼ်း ပဵၼ်တႃႇၵႅတ်ႇ​​ၶေ​​ႁေႉၵင်ႈပၼ် ဢသၢၵ်ႈသၢႆၸႂ်၊ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈ၊ လွင်ႈပိူင်ႇငမ်း လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ပိုၼ်ႉငဝ်ႈ ၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၼၼ်​​သေတႃႉ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၸိူဝ်းလၢတ်ႈမႃးၼႆႉ ႁဝ်းႁႃး ၵူၼ်းမိူင်းၽႃးၵႃႇ ၸွင်ႇလႆႈၸၢမ်ႇပူၺ်ႈၶုၺ်ႉႁၼ်ႁိုဝ်ၼႆ ဢမ်ႇတၢပ်ႈထၢမ်​​​​ ​​ပေႃးႁူႉထိုင်ၵၼ်ဝႆႉယူႇယဝ်ႉ။

ၸဵမ်ၸင်ႇဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်း​​ၶေႃၸွမ်းမိူင်းမၢၼ်ႊမႃး ၵူၼ်းမိူင်းတႆး ဢိၵ်ႇ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၼ်လွႆၵူႈ​​ၸေႊမိူင်း ၵွတ်းႁၢမ်းသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး ထိုင်တီႈ​​ပေႃးဢမ်ႇၶႂ်ႈႁူႉၸၵ်း ႁွႆးဝႃႈၸႂ်ႈဢၼ် တူဝ်ၵဝ်ႇ ၵိုင်ႇလႆႈၵိုင်ႇပဵၼ်ၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ၊ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပၼ်ႁႃဢၼ်ၼႆႉ တႄႇၵိူတ်ႇမႃးတီႈလႂ်ၶႃႈလႃႇ၊ ၵိူတ်ႇတီႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်း မိူင်း ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေ လူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉၼႆ ႁူႉပွင်ႇၵၼ်လႆႈငၢႆႈငၢႆႈယူႇ။

လုၵ်ႉတီႈပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း ဢမ်ႇသိုဝ်ႈဢမ်ႇသႂ်၊  ဢမ်ႇ ၽဵင်ႇဢမ်ႇပဵင်း၊ ဢမ်ႇၸွမ်းပိူင်ၸွမ်းထမ်း​​သေ​​လႄႈ ၸင်ႇၵိူတ်ႇပဵၼ်ပၼ်ႁႃၵူႈသမ်ႇသႅၼ်ပိူင်။ ၸိူင်ႉၼင်ႇ လွင်ႈမႅၵ်ႇၵွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉပီႊယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်လႂ်၊ လွင်ႈ ၶေႉၶဵင်ႇ​​တေႃႇ ဢႃႇၼႃႇၽွင်းငမ်းလႂ်၊ လွင်ႈၸုတ်ႈႁၢမ်း ၽၢႆႇပၵ်းပိူင်ၾိင်ႈမိူင်းႁူမ်ႇငမ်းလႂ်၊ လွင်ႈထဵင်ထွင် ႁိမ်ၸိင်းၸွမ်း လိူင်ႈၵုမ်းၵွၼ်းႁိၼ်ႁႄႈငဝ်ႈတိုၼ်း လႄႈ လိူင်ႈၸုတ်ႈႁၢမ်းလွင်ႈႁပ်ႉဢဝ် ပုၼ်ႈၽွၼ်း လႂ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်မႃး ပဵၼ်ဝႆႉ ပဵၼ်ထႅင်ႈယူႇ ပႆႇႁၼ်တီႈ​​တေသုတ်းဝၢႆး။

မိူဝ်ႈပီႊ 2020 ၼၼ်ႉ ​​ၵေႃပွင်ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိုင်ႈတႆး လႆႈမၵ်းမၼ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇမႃးဝႃႈ လိူၼ်ၵျုၼ်ႇ 16 ဝၼ်း ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၼ်းသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းတႆးၼႆ၊ ဝၢႆးလင်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇယဝ်ႉ ပႆႇတၼ်းထူၼ်ႈ ႞ ၶူပ်ႇပီႊ ၺႃးၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ႁုပ်ႈယိုတ်းပႅတ်ႈဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်း​​သေ​​ၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ၵူၼ်းတင်းလၢႆ ၸူမ်ႁၢႆၵႂႃႇတႂ်ႈၽႃႇၶႅပ်းတိၼ်သိုၵ်းၼၼ်ႉလုမ်းလုမ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းမိူင်းၼႆႉ တႅၼ်းတီႈ​​တေလႆႈ တုၵ်းယွၼ်းသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၼၼ်ႉ ၵွႆးလႆႈၽိုတ်ႉၸိုၼ်ႇမူၼ်ႉႁႃယူႇ လွင်ႈ​​တေလွတ်ႈတၢင်းတၢႆ၊ တႅၼ်းတီႈ တေလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈၼၼ်ႉ ၵွႆးလႆႈၽၢၼ်ႉသွၵ်ႈႁူးၽိဝ်ႇ ဢၼ်​​တေၸၢင်ႈထူၺ်ႈၸႂ် ဢိမ်ႇၼၼ်ႉယူႇ၊ တႅၼ်းတီႈ​​တေႁူမ်ႇလူမ်ႈၶူဝ်းၶွင်ပိူင်ႇငမ်းၼၼ်ႉ ၵွႆးလႆႈလွမ်လၵ်ႉမူၵ်းသိူင်ႇ ႁႂ်ႈလုၵ်ႈလၢင်း တူဝ်ၵဝ်ႇလွတ်ႈပူၼ်ႉ တႂ်ႈဢထမ်ႇမၵဵပ်းႁွင်ႉႁဵတ်းသိုၵ်းၼၼ်ႉယူႇ။

ငရၢႆးလိပ်း ဢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်းၺႃးမႃး မိူဝ်ႈ1996-97  ၼၼ်ႉၼႆႉ ၽဝ်ႇဝႃႈၸုမ်းသိုၵ်း ယိုတ်းမိူင်း​​ၵေႃႈ ဢဝ်ၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈၸွတ်ႇၸိုင်ႈပတ်းပိုၼ်ႉၵႂႃႇယဝ်ႉယိုင်။

ၽိူဝ်ႇပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း 1027 ယဝ်ႉၵႂႃႇ ၸုမ်းၸၢဝ်းၸိူဝ်းႁွင်ႉပၢဝ်ႇဝႃႈ ​​တေပူတ်းပႅတ်ႈၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်း​​သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းမိူင်းထၢင်ႇႁၢင်ႈလူမ်ၸႂ်ၼၼ်ႉ သမ်ႉၶိုၼ်းယဵပ်ႇသွၼ်ႉၸွမ်း ႁွႆးတိၼ်ၵဝ်ႇၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ ၸုမ်း ဢွၼ်တၢင်း​​သေ လိမ်ႇယိဝ်ႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းထႅင်ႈ၊ မိူင်းတႆးမၢင်တွၼ်ႈလိၼ်ၼႆႉ ပၢင်တိုၵ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇယဵၼ်ယဝ်ႉ​​သေတႃႉ ၶိုၼ်းသိုပ်ႇပဵၼ် ပၢင်သိုၵ်းၵႂၢမ်းလၢတ်ႈ၊ ပၢင်သိုၵ်းၾိင်ႈထုင်း၊ ပၢင်သိုၵ်းတီႈလိၼ်၊ ပၢင်သိုၵ်းႁိၼ်ႁႄႈ၊ ပၢင်သိုၵ်းယႃႈမဝ်းၵမ်၊ ပၢင်သိုၵ်းလၵ်ႉၵႃႉၶၢႆၵူၼ်း၊ ပၢင်သိုၵ်းၵျႃႇၽႅၼ်ႇယူႇ ႁၢဝ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းႁႅင်းယဝ်ႉ။

ပၼ်ႁႃၸိူဝ်းၼႆႉလူင်ပွင်ၸိုင်ႈသုၼ်ၵၢင်​​ၵေႃႈ ဢမ်ႇ​​ၵေႈလိတ်ႈ၊ ၸုမ်းသိုၵ်းဢၼ်ၶိုၼ်ႈၵွၼ်းၵုမ်းယူႇၵေႃႈ ဢမ်ႇဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽႂ်​​ၵေႃႈ​​တေႃႈသမ်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၼႃႈတီႈယူႇၵွႆးၵွႆးလႄႈ ယူႇၸဵင်ႇသုၼ်ႇ လႆႈသုၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း​​သေ ​​တေလႆႈတူၵ်ႇထိုင်ၸိူဝ်းၶဝ်ၸုမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇၼၼ်ႉ မီးမႃး​​ၶေႃႈထၢမ်ယူႇယဝ်ႉ-

1။ ဢႃႇၼႃႇဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈ​​ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း​​သေ ယၼ်ႇလူင်းမႃးႁႃႉ၊

2။ ၸိူဝ်းႁဵတ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈယူႇၼႆႉ ပၼ်ႇႁွၼ်ႈယူႇတႂ်ႈပၵ်းပိူင်ၾိင်ႈမိူင်းႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် တင်ႈသဝ်းယူႇၽၢႆႇၼိူဝ်ပၵ်းပိူင်ႁႃႉ၊

3။ မူႇပိူင် လႄႈ တၢင်းႁဵတ်း ၸိူဝ်းႁပ်ႉပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈယူႇၼႆႉ ၵႅတ်ႇ​​ၶေ​​ႁေႉၵင်ႈပၼ်ဝႆႉ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် လႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈၵူၼ်းမိူင်းယူႇႁႃႉ၊

4။ ဢႃႇၼႃႇဢၼ်သူၶဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းယူႇၼၼ်ႉ တၢင်တူဝ်ၵူၼ်းမိူင်း​​သေ ၸႂ်ႉတိုဝ်းဝႆႉၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် မၢႆထိုင်ပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်တူဝ်ၵဝ်ႇ ပိူင်ႇငမ်း​​တေႃႇၸူဝ်ႈယဝ်ႉႁႃႉ။

 တၢမ်ၼင်ႇ Thomas Paine တႅမ်ႈဝႆႉၼႂ်း Common Sense ၼၼ်ႉၸိုင် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်လႂ်​​ၵေႃႈယဝ်ႉ၊ ဢမ်ႇဝႃႈၸုမ်းသိုၵ်း၊ ဢမ်ႇဝႃႈၵူၼ်းႁိူၼ်း၊ ဢမ်ႇဝႃႈၸုမ်း​​ႁေႃၶမ်းသိုၵ်း လွင်ႈပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်မၼ်းၼႆႉ ​​တေလႆႈ ယၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈၵူၼ်းမိူင်းႁူမ်ႈလႆႈၸႂ်၊ လွင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပၵ်း ပိူင်ႁူမ်ႇငမ်း၊ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းဢႃႇၼႃႇ မီႈလႅၼ်မီးၶွပ်ႇ၊ လွင်ႈၵႅတ်ႇ​​ၶေ​​ႁေႉၵင်ႈပၼ်လႆႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူ ၼ်းမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႈ​​သေၼပ်ႉၸင်ႈၵွႆး ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။ ၽူႈလႂ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈပိူင်ယႂ်ႇ၊ ၽႂ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်း​​ၵေႃႈ ​​လူဝ်ႇႁပ်ႉႁွင်းပၼ်လႆႈ ပိုၼ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ၵူႈၵူၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း​​သေ ႁူမ်ႇလူမ်ႈပၼ်လႆႈ လွင်ႈၽဵင်ႇပဵင်းၸွမ်းပၵ်းပိူင် မိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉၸင်ႇ ၵူၼ်းမိူင်း​​တေယွမ်းႁပ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ် ဢိင်ၼိူဝ်ဢႃႇၼႃႇသုၼ်ၵၢင်ၵူၼ်ႇပင်းလုယၢတ်ႇ​​သေ ​​ၸေႊမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၽႂ်မၼ်းၼႆႉ မိူၼ်​​တေငၢၵ်ႈတႅၵ်ႇၽၢတ်ႇၽိတ်ႇၵၼ်ဝႆႉၼႆ လၢမ်းႁၼ်ၵၼ်ယူႇ​​သေတႃႉ ယူႇတီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၸုမ်းသိုၵ်းၶဝ် တိုၵ်ႉ ဝႃႈ​​ တေမႄးလၵ်းမိူင်း​​သေ ၶွၼ်ႈတုမ်ၶိုၼ်းယူႇ၊ ၼႂ်းၶဝ်တေမႄးၼၼ်ႉ မီး 43 ​​ၶေႃႈဝႃႈၼႆ​​သေတႃႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ

ငဝ်ႈငႃႇတႃႇ​​ၵေႈၶႆပၼ်ႁႃ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်မိူင်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈငဝ်ႈငႃႇတႃႇ​​ၵေႈၶႆ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်း၊ ၵူၺ်းပဵၼ်ပိူဝ်ႈတႃႇ သတ်ႉၼႅၼ်ႈႁႂ်ႈဢႃႇၼႃႇၸုမ်းသိုၵ်း ယၼ်မၼ်ႈတိူဝ်းလိူဝ်ၵွႆးၼႆ  ၶိုပ်ႈႁူႉၵၼ် ယူႇ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၶႂ်ႈယွၼ်းယိမ်​​ၶေႃႈၵႂၢမ်း Thomas Paine ​​သေ ထၢမ်ထိုင်တႄႉ “ၸိုင်ႈမိူင်း႞လုၵ်ႈၼႆႉ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်း မိူင်း ​​ၵေႃႉၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈႁႃႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ​​ၵေႃႉၶူင်သၢင်ႈဢွၵ်ႇ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းႁႃႉ” ၼႆယူႇ​​။ ​​ၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းတႄႉ ၸႅင်ႈလႅင်းၼႃႇ၊ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်မၢႆမီႈပိုၼ်ႉထၢၼ် ဢၼ်တႅၼ်းတၢင် တီႈ ​​ၶေႃႈလႆႈၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း​​သေ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်မုၵ်ႉၸုမ်း ဢၼ်ႁၢပ်ႇႁၢမ် ၵၢၼ်ပုၼ်ႈၽွၼ်း တႂ်ႈမၢႆမီႈၼၼ်ႉၵွႆးသႄႈ။ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ ပွႆႇႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယူႇၽၢႆႇၼိူဝ်ပၵ်းပိူင်​​ၵေႃႈ တိုၼ်းသၢၼ်ၶတ်းၵၼ် တင်းၶေႃႈ ၵၢင်ၸႂ်ၵူၼ်းမိူင်း​​ယဝ်ႉလႄႈ ​​တေၵိူတ်ႇပဵၼ်ပၼ်ႁႃ ဢၼ်ၸၢင်ႈၵဝ်းဢဝ်ၸိုင်ႈမိူင်း ၵူၼ်ႇပင်းလုၵွႆ ၼၼ်ႉၵွၼ်ႇ​​​​​​။ ၸင်ႇၼၼ် ဢႃႇၼႃႇၼႆႉ ​​တေလႆႈလုၵ်ႉတီႈၵူၼ်းမိူင်းယၼ်ႇလူင်း၊ ပုၼ်ႈၽွၼ်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼႆႉ ​​ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈတေလႆႈၶူင်သၢင်ႈပၼ်သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း၊ ​​မၼ်းတေလႆႈၵႅတ်ႇ​​ၶေ​​ႁေႉၵင်ႈပၼ်ၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။ ​​ၶေႃႈလိုၼ်းသုတ်း​​တေႉ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းၼႆႉ ​​တေလႆႈတင်ႈသဝ်းမီးဝႆႉ ၽၢႆႇၼိူဝ်ၽူႈၵူၼ်းၵူႈ​​ၵေႃႉၼၼ်ႉၸင်ႇ ၵူၼ်းမိူင်း လႄႈ ၽူႈဢုပ်ႉပိူင်ႇ ​​တေထုၵ်ႇ​​မေႃ​​ပေႃးၵႂၢမ်းၵၼ်လႆႈယဝ်ႉ​​ဢေႃႈ။