ၼႂ်းၶၢဝ်းၶိဝ်းၼႆႈ ယၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈတၢင်းလၢႆပိူင်သေ မီးသဵင်ဢွၵ်ႇမႃးဝႃႈ ၽၢႆႇၶွင်ႇသီႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊ ၶိုၼ်းဢွင်ႇပေႉၵႂႃႇယဝ်ႉၼႆယူႇ။ ႁဵတ်းသင်လႄႈဢွၵ်ႇသဵင်ၼႆႈမႃး၊ ပေႃးၼပ်ႉတူၺ်းၵေႃႈ ပိူင်ယႂ်ႇမၼ်းတေပဵၼ် ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၽၢႆႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ် ယိုတ်းယွမ်းၵႂႃႇလွင်ႈထူဝ်းသိုၵ်းမၢင်ဢွင်ႈမၢင်တီႈ၊ ၶွင်ႇသီႇသိုၵ်းမၢၼ်ႊသမ်ႉ တိုၵ်ႉသိုပ်ႇ ၸႂ်ႉၶိူင်ႈမိၼ်ပိုတ်းယိုဝ်းလႆႈယူႇၼၼ်ႉၵေႃႈ တေပႃးလွင်ႈၼိုင်ႈ။ ထႅင်ႈသမ်ႉ ပၢင်တိုၵ်းယႂ်ႇယႂ်ႇလူင်လူင်ၼႆႉယွမ်း လူင်းၵႂႃႇလိူဝ်ၵဝ်ႇသေ မၢင်ၸိူဝ်းႁပ်ႉႁၼ်ဝႃႈ ငဝ်းလၢႆးၶိုၼ်းၼိမ်တဵင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉၼႆၵေႃႈ တေပႃး။ လိူဝ်ၼႆႉၵေႃႈ ယၼ်ၼိူဝ်လွင်ႈလႆႈၶၢဝ်ႇဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်သေ လႅင်ႇၶၢဝ်ႇၶဝ်ၶိုၼ်းပိုတ်ႇပၢႆးၼေလၢႆးၽႂ်လၢႆးမၼ်းလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဢွၵ်ႇသဵင်လင်မႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးယူႇတီႈႁဝ်းၶႃႈတူၺ်းတႄႉ ၽၢႆႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ လႄႈ ၶွင်ႇသီႇသိုၵ်းၼႆႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ၵႂၢႆးၵမ်ႉမႃႇၵၼ်ဝႆႉ၊ ၽၢႆႇလႂ်ၵေႃႈ ပႆႇၵိၼ်ၶၢတ်ႇလႆႈၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼႆပၢင်တိုၵ်းၵေႃႈ တိုၵ်ႉတေသိုပ်ႇပဵၼ်ယူႇ၊ ဝဵင်းယႂ်ႇဝဵင်းလူင်ၼႆႉ ၽၢႆႇၶွင်ႇသီႇသိုၵ်းတေသိုပ်ႇၵွၼ်းၵုမ်းသေ၊ ၸွမ်းဢိူင်ႇယႂ်ႇဝၢၼ်ႈလူင်သမ်ႉ ၽၢႆႇၸုမ်းလုၵ်ႉ ၽိုၼ်ႉ သိုပ်ႇၵုမ်းၵမ်ငမ်ဝၵ်ႉၵႂႃႇ တေပဵၼ်ၼၼ်ၵွႆး။
ၵူၺ်းၵႃႈ ငဝ်းလၢႆးၼႆႉ ၼပ်ႉပိူင်တၢႆဢမ်ႇလႆႈ၊ သင်ဝႃႈ သေၽၢႆႇၽၢႆႇၼႆႉ ယုၵ်ႉယၢႆႉၶၢႆႉသုတ်ႉလႆႈၵၢၼ်သိုၵ်း၊ ၵၢၼ်မိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၵၢၼ်ၽွင်းတၢင်ၼႆၸိုင် ၸၢင်ႈၵိူတ်ႇမီးမႃးသၢႆငၢႆမႂ်ႇယူႇ။ ဝႃႈၼၼ်သေတႃႉ ပေႃးတူၺ်းၽၢႆႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႆ လွင်ႈၶွတ်ႇလိူတ်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၶဝ်ၼႆႉ ၽိူဝ်ႇတေၵႅၼ်ႇၶႅင်တိူဝ်းတွၼ်း ယိုင်ႈၶႅၼ်းယူပ်ႈယွမ်းဢူၼ်ႈယွမ်ႈၵႂႃႇ၊ ၽၢႆႇၵမ်ႉၵႅမ်ပၼ် မၢၵ်ႇၵွင်ႈၸိုၼ်းယၢမ်း လႄႈ ၶိူင်ႈလၢၵ်ႈၼၢၵ်ႈၵေႃႈ မီးလွင်ႈၶႅင်ႇတႃႉမႃးလိူဝ်ႁႅင်းဝႆႉယဝ်ႉ။ ပေႃးတူၺ်းၶွင်ႇသီႇသိုၵ်းၼႆ ပႅၵ်ႉသမ်ႉဢိင်ပိုင်ႈမိူင်းၶႄႇသေ ၵိုတ်းယိုတ်းပႅတ်ႈလႆႈ ၼႃႈသိုၵ်းတၢင်းႁွင်ႇၵေႃႈယႃႇ တႃႇတေႁႃၵူၼ်းမႂ်ႇ ၽိူမ်ႉသႂ်ႇထႅင်ႈတီႈၸိူဝ်းတူၵ်းသုမ်း ယွမ်းတူဝ်ဝၢင်းၶိူင်ႈၸွမ်းပၢင်တိုၵ်းတၢင်းၸၢၼ်း လႄႈ သၢႆရၶႅင်ႇၼၼ်ႉ ယၢပ်ႇယဵၼ်းလိူဝ်ၵဝ်ႇမႃးတိၵ်းတိၵ်း၊ ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၸႂ်ယႂ်ႇၶိူင်ႈမိၼ်ၶဝ် ဢမ်ႇပေႃးမီးသင်ထႅင်ႈတၢင်ႇလၢႆး။ ၼၼ်လႄႈ တင်းသွင်ၽၢႆႇၼႆႉ တင်းၵၼ်ႉၵူၵ်ႉၸိုၼ်ႇတိုၵ်း တင်းမၢင်ႉႁႃလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈယူႇၵလီးၵထီးယဝ်ႉ။
ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၵၢၼ်ၾၢႆႈႁႃလွင်ႈၵမ်ႉၵႅမ်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈတေတွင်းလႆႈယူႇ လွင်ႈဝႃႈ NUG ၶဝ်ဢွၼ်ဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်းဝင်ႇဝိူဝ်ႈၸွမ်း R2P မႃး မွၵ်ႈပီႊပၢႆသွင်ပီႊ။ ၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ တေပွႆႇတပ်ႉသိုၵ်းၵူႈမိူင်းမိူင်း ၶဝ်ႈမႃးဢဝ်လိူင်ႈၸွမ်းတြႃးတီႈၸိူဝ်းႁူဝ်ၼႃႈတပ်ႉသိုၵ်း ဢၼ်ၶႃႈႁႅမ်ႁဵတ်းႁၢႆႉတေႃႇၵူၼ်းမိူင်းၼၼ်ႉ လူၺ်ႈပိူင်ၵၢၼ်သိုၵ်းResponsibility to Protect ဢိူဝ်ႈ၊ ယူႇၼႂ်းႁိူၼ်းသေ ယုၵ်ႉမိုဝ်းသၢမ်ၼိဝ်ႉၵွႆးၵေႃႈ လႆႈယဝ်ႉဝႃႈၼႆမႃး ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶႃႈႁိုဝ်။ ၽိူဝ်ႇဝႃႈ R 2 P ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ် ၸင်ႇသမ်ႉၶိုၼ်းၶတ်းၸႂ်ၶဝ်ႈၸူးလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢမႄႇရိၵၼ် လႄႈတင်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း၊ ၶတ်းၸႂ်ႁႂ်ႈလႆႈပိုတ်ႇလုမ်း တီႈမိူင်းၼွၵ်ႈ။ ပိူင်ပဵၼ်တေႉၸိုင် ဢမႄႇရိ ၵၼ်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇသိုပ်ႇၵမ်ႉယၼ် လွင်ႈတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇၵွႆးဢမ်ႇၵႃး ပၢႆၵိုတ်းယိုတ်းပႃးလွင်ႈၸွႆႈထႅမ်ပၼ်မိူင်းၼွ ၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉၵွၼ်ႇ။ တမ်ႈတီႈဢမႄႇရိၵၼ်ႇၼႆႉ မူႇပိူင်ၸိုဝ်ႈၸႂ်ႈဢၼ်ထိုင်တီႈလီငၢမ်း ပုၼ်ႈတႃႇမိူင်းမၢၼ်ႊ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လႅပ်ႈပေႃးဢမ်ႇၶႂ်ႈမီးယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၸၢဝ်းဝၼ်းတူၵ်း လႄႈ မိူင်းၶႄႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၸုမ်းၸဝ်ႈဢႃႇ ၼႃႇၼႂ်းတူင်ႇတၢင်ႇၼႆႉ ဢမ်ႇပေႃးပၢႆႈပိူင်ႈသင်ၵၼ်ယဝ်ႉသႄႈ။ ၸင်ႇၼၼ် ၸိူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းၵၼ်ၼႆႉ ၸင်ႇပဵၼ်ၽူႈပႂ်ႉပၼ်ႁႅင်းၶွင်ၵူႈမိူင်းမိူင်း ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသုတ်းယဝ်ႉ။ လွင်ႈပဵၼ်လုလူင်တီႈၵူႈမိူင်းမိူင်းၼႆႉ ဢိင်ယၼ်ၼိူဝ်ၸိူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းၵၼ်ဝႆႉတင်းသဵင်ႈယဝ်ႉ။ ၸင်ႇၼၼ် လွင်ႈၶဝ်ႈဢွၵ်ႇႁႃလီတေႃႇ ၸိူဝ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁိမ်းႁွမ်းၵၼ်ၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈလူင်လၢင်တေႉယဝ်ႉ။ ၶႂ်ႈဝႃႈတႄႉ ပိူင်ပဵၼ်တေႉမီးတေႉ ၶွင်လုမ်ႈၾႃႉလူင်ၼႆႉ တေဢဝ် ၶူၼ်းလေႃးၵၼ်တင်း ဢၼ်ၶႂ်ႈႁႂ်ႈလုမ်ႈၾႃႉလူင်ပဵၼ်မီးၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၼႆယဝ်ႉ။ ပိူင်တႅၵ်ႈၸမ်ႉ-မိူၼ်ၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်ဝႃႈ ဢမႄႇရိၵၼ်ႇၼႆႉၸွင်မၼ်းတေတိုၵ်း ၶွင်ႇသီႇသိုၵ်းႁိုဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢမ်ႇတိုၵ်းလေႃႇ။ ငဝ်းလၢႆးႁုၵ်းႁၢႆႉလူင်ဢၼ်ၼိုင်ႈၼႆႉ ႁႂ်ႈပေႃးၸၢင်ႈလူပ်းၵွႆပႅတ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ တႃႉလီမွင်းၽႂ်ႇမုၵ်ႉၸုမ်းလူင်ဢၼ် ၼိုင်ႈၼႆ ပွင်ႇၸႂ်ပၼ်လႆႈယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶွင်မဵဝ်းဢမ်ႇပဵၼ်မႃးလႆႈသေပွၵ်ႈသေပၢၼ်ၼၼ်ႉ တေၵႂႃႇသဵင်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းၸွမ်းမၼ်းႁဵတ်းသင်၊ မိူၼ်တင်းပႅတ်ႉၶိုၼ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မိူၼ်ပွႆႇၸႂ်လႆလဵၼ်ႈၵွႆးဢေႃႈ။
ႁဝ်းႁႃးလီလႆႈတိုတ်းပႅတ်ႈ လွင်ႈပွႆႇၸႂ်လႆလဵၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်သိုၵ်းၵမ်ႇၾႃႇပွၵ်ႈသွင်မႃး ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 80 ပီႊၼႆႉ ပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းသိူဝ်လႄႈ ၵူၼ်းလႆႈတၢႆယွၼ်ႉပၢင်တိုၵ်းၼႆႉ ၼမ်လိူဝ်တွၼ်းၵူႈပွၵ်ႈၵူႈပၢၼ်ယူႇတေႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈပီႊ 1970 လိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉၼႆ ပတိၵ်ႈၶၢတ်ႈဢၼ်ယူႇၽၢႆႇလဵဝ်ဢွင်ႇပေႉၵိၼ်ၶၢတ်ႇၼႆႉ မီးထိုင် 49%ဢေႃႈ။ မိူဝ်ႈလဵဝ်တႄႉ မီးထိုင်လႆႈ 9%ၵွႆးယဝ်ႉ။ ပိူဝ်းသႅၼ်းပၢင်တိုၵ်း ဢၼ်ယဝ်ႉတူဝ်ႈၵႂႃႇလူၺ်ႈ ၶေႃႈလႆႈၸႂ်လိူင်ႈငမ်းယဵၼ် ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈတူၵ်းယွမ်းၵႂႃႇသေ၊ ၵမ်ႈၼမ်ၵူၺ်းလႆႈႁၼ် လွင်ႈၵိုတ်းတိုၵ်းတေႃႇၵၼ် လႄႈ လွင်ႈပဵၼ်သိုၵ်းယူႇၵူႈမိူဝ်ႈၼၼ်ႉၵွႆးယဝ်ႉ။
ပေႃးတူၺ်းၶိုၼ်း လိူင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ဢမႄႇရိၵၼ်ႇ၊ ဝႅတ်ႉၼမ်း၊ သီးရီးယႃး၊ ၶၢတ်ႉ၊ တီးမေႃး ၸိူဝ်းၼႆႈတင်းသဵင်ႈၼႆႉ တင်းတိုၵ်းတင်းႁဵတ်းပႃး ၵၢၼ်ၽွင်းတၢင်လၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။ ၵွမ်ႉႁႅင်းသိုၵ်းပိူင်လဵဝ်တႄ့ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဢွင်ႇပေႉလႆႈပၢင်တိုၵ်းသႄႈ။ လွင်ႈၵူႈမိူင်းမိူင်းၵမ်ႉၵႅမ်ထႅမ်ၸွႆႈ လႄႈ လွင်ႈသိုဝ်ႇသၢၼ်ၶဝ်ႈဢွၵ်ႇၼႆ့ တိုၼ်းလူဝ်ႇဝႃႈလူဝ်ႇယဝ်ႉ။ တၢင်းၵမ်ႉၵႅမ်ထႅမ်ၸွႆႈဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၶိူင်ႈၶူဝ်းတႃႁၼ်ၵေႃႈၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈ၊ လိူင်ႈၵၢ ၼ်သိုဝ်ႇသၢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇလႂ်၊ လွင်ႈၶွတ်ႇလိူတ်ႈၵၼ်လႂ်၊ လွင်ႈပၼ်သုၼ်ႇလတ်းၽၢၼ်ႇၼႃႈတီႈလႂ်၊ လွင်ႈပၼ်သု ၼ်ႇပၵ်းတမ်းပၢင်သဝ်းလႂ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈပႃးယဝ်ႉ။
ၼႂ်းႁၢင်လိူၼ်ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ မိူင်းဢိၼ်ႇတူဝ်ႇႁပ်ႉႁဵတ်းၸဝ်ႈပွႆးသေ မွၵ်ႇႁွင်ႉၸိူဝ်းၸုမ်းၸၢဝ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ဢုပ်ႇဢူဝ်းၽၢၼ်ႉႁႃ လၢႆးၵေႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃမိူင်းမၢၼ်ႊ၊ မိူဝ်ႈလဵဝ် ၽိလိပ်ႉပိၼ်း ပဵၼ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ ASEAN သေတႃႉ မၼ်းၵေႃႈဢမ်ႇႁႃႁၼ်ငိူၼ်ႈငဝ်ႈသေ ၵေႈၶႆပၼ်လႆႈ။ မိူၼ်ၼႆၼင်ႇၵဝ်ႇ မိူင်းထႆးၵေႃႈဝႃႈ မၼ်းပဵၼ်ဢၼ်လႆႈႁပ်ႉပူၺ်ႈ ၽွၼ်းယွၼ်ႈပတိၵ်ႈၶၢတ်ႈၵၢၼ်မိူင်းမိူင်းမၢၼ်ႊ ၼမ်လိူဝ်သုတ်းလႄႈ မၼ်းၸင်ႇၵိုင်ႇထိူၵ်ႈ ဢွၼ်ႁူဝ်ၵေႈၶႆၼႆယဝ်ႉ။ မလေးသမ်ႉဝႃႈ ဢိၼ်ႇတူဝ် လႄႈ ၽိလိပ်ႉပိၼ်းၼႆႉ ယၢၼ်ၵႆၵၼ်တင်းမိူင်းမၢၼ်ႊ တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ၊ ယူႇတီႈမလေး ဢၼ်မီးၼႂ်းၶိုင်ႈၵၢင်ၼႆႉ ႁပ်ႉဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၶဝ်ႈၶိုင်ပၼ် ၸင်ႇၵွႆႈတူၵ်းထုၵ်ႇ ဝႃႈၼႆထႅင်ႈ။ ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈလၢႆးလႃႈ၊ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်လႂ်ၵေႃႈ ယၼ်ၼိူဝ်ၽွၼ်းပၢင်ႈသုၼ်ႇတူဝ်ၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ လွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇၸွမ်းလွၵ်းတိုၵ်းၵၢၼ်မိူင်းၽႂ်မၼ်းသေ ၵမ်ႉၵႅမ်ထႅမ်ၸွႆႈၵွႆးၼႆ ႁူႉထိုင်ၵၼ်ယူႇ။ ၵူၺ်း ၼၼ်သေတႃႉ ၼႂ်းလွင်ႈၼပ်ႉသွၼ်ႇၽွၼ်းပၢင်ႈ လႄႈ လွၵ်းတိုၵ်းၵၢၼ်မိူင်းၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈၵႂႃႇငၢမ်ႇမႅၼ်ႈၸပ်းႁွႆႈ ၵၼ်ၵေႃႈ တိုၼ်းမီးလႆႈယူႇဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ လူင်လိုမ်းပႅတ်ႈဢမ်ႇလႆႈၼႆ ၶႂ်ႈယွၼ်းပၢႆးမွၵ်ႈၼႆႈၵွၼ်ႇဢေႃႈ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ