မိူဝ်ႈၽုၵ်ႈမႃး ပဵၼ်ဝၼ်းလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ ၶွပ်ႈတဵမ် 78 ပီယဝ်ႉ ဝႃႈၼႆသေတႃႉ ၵူၼ်းမိူင်း ၼႆႉ ပိူင်ယႂ်ႇသုတ်း ၵူၼ်းမိူင်းၸၢဝ်းသၼ်လွႆၼႆႉ ပႆႇယၢမ်ႈလႆႈလႅမ်ႉလႆႈၸိမ်း ၼမ်ႉၸဵမ်းဝၢၼ်မၼ်းသေပွၵ်ႈသေပၢၼ်ၵွၼ်ႇ၊ ထုၵ်ႇၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇၸၢဝ်းမၢၼ်ႈ လိင်ႉလႅၼ်ၵိၼ်ၸိၵ်းတွၵ်ႇၸွၵ်းမႃးႁၢ ၼ်ႉတေႃႇ လွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်း ပေႃးၶႂ်ႈၸမ်သုမ်းလၢႆပႅတ်ႈယဝ်ႉ။
တေဝႃႈ ဢႃႇၼႃႇပၢၼ်ႇပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၼႆၵေႃႈ ထုၵ်ႇၸုမ်းသိုၵ်းယိုတ်းမိူင်း ဢဝ်ၵမ်ႉဢဝ်တၢင် ပုၼ်ႈတႃႇတီႈၼင်ႈတၼ်းႁဵင်းၶဝ်မၼ်ႈ ၵိုမ်းၼၼ်ႉသေ ထိုင်တီႈလႆႈဢဝ်ၾၢႆၼမ်ႉၵဵဝ် လႄႈ တၢင်းလူတ်ႉၾႆးမူႇၸေႊ-ဝဵင်းလိူဝ်ႇ သၢႆႈတႅၼ်း ၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇၼႆႉ ၸွင်ႇတိုၵ်ႉၸႂ်ႈၼႃႈလိၼ် ၼႂ်းငမ်းၶွင်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးယူႇႁိုဝ် ၼႆ လီလႆႈထၢမ်တွပ်ႇၵၼ်ဝႆႉယဝ်ႉလူး။
မိူင်းတႆးၼႆႉ ၸဵမ်မိူဝ်ႈပႆႇဢုပ်ႇၵၼ်တင်း ပူဝ်ႇၶျုၵ်ႈဢွင်ႇသၢၼ်း ၸိူဝ်းၸဝ်ႈၾႃႉ လႄႈ ၽၢႆႇၵူၼ်းမိူင်း ပေႃးတူၵ်းလူင်းလႆႈၸႂ်ၵၼ်မႃး ပိူဝ်ႈတႃႇၸႂ်ႉလၢႆးတီႇမူဝ်ႇၶရေႇၸီႇသေ ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၸွမ်းၵၼ်မႃးယဝ်ႉ။ ႁူမ်ႈဝႃႈ ဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းၵွၼ်းၶေႃၵိုၵ်းမိူင်းမၢၼ်ႈမႃးၵေႃႈယႃႇ မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်တေမီးမႃးၼၼ်ႉ တေလႆႈပဵၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းၾႅတ်ႊတရႄႊ ဢၼ်ၵူႈၸေႈမိူင်း မီးသုၼ်ႇပၢၼ်ႇပွင် ပဵင်းၽဵင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉၼႆ ၵွၼ်ႇပႆႇလူင်းလၢႆးမိုဝ်းၸွမ်းပူဝ်ႇၶျုၵ်ႈဢွင်ႇသၢၼ်း ၸဝ်ႈၾႃႉ ဢိၵ်ႇ တူဝ်တႅၼ်းၵူၼ်းမိူင်း မိူင်းတႆး တိုၼ်းပၢၵ်ႇလၢတ်ႈပုတ်းၶၢတ်ႇၸႅင်ႈလႅင်းဝႆႉယဝ်ႉ၊ တူၺ်းတီႈ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် တွၼ်ႈထီႈသၢမ်ၼၼ်ႉၸိုင် တေႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းယူႇ။ တေႁူမ်ႈမိုဝ်းၸွမ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ လူၺ်ႈပိူင်ၾႅတ်ႇတရႄႇ ဢၼ်ယၼ်ၼိူဝ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် 1- သုၼ်ႇလႆႈ လႄႈ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပဵင်းၽဵင်ႇ ၵၼ်၊ 2- ၵၢၼ်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ တၵ်းလႆႈထၢင်ႇႁၢင်ႈႁင်းၶေႃ၊ 3- ဝၢႆးဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းယဝ်ႉသေ တင်ႈပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ယဝ်ႉ တၵ်းလႆႈမီးသုၼ်ႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇသေယၢမ်းယၢမ်းၼႆ လႆႈၸႂ်ၵၼ်တင်း ပူဝ်ႇၶျုၵ်ႈဢွင်ႇသၢၼ်းယဝ်ႉ ၸင်ႇၵွႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်းမႃးၼႆ တူၺ်းတီႈမၢႆတမ်း ပၢင် ၵုမ်လူင်ၵူႈၸေႊမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢၼ်ၸတ်းႁဵတ်း မိူဝ်ႈ 1961 ၼႂ်းလိူၼ်ၸုၼ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁၼ်လႆႈ ၸႅင်ႈလႅင်းယဝ်ႉ။
တၢမ်ၼင်ႇႁူဝ်ၼႃႈမိူင်းတႆး ၶႂ်ႈတင်ႈပဵၼ်မိူင်းၾႅတ်ႇတရႄႇၼၼ်ႉ ပူဝ်ႇၶျုၵ်ႈဢွင်ႇသၢၼ်းၵေႃႈ လႆႈၸႂ်ႁၼ်လီလႄႈ ၸင်ႇႁူမ်ႈဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်းမႃး၊ ၵွၼ်ႇပႆႇဢဝ်လွတ်ႈလႅဝ်း ႁႂ်ႈလႆႈမီးပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း တႃႇလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ယိပ်းၵႅမ်းပၢၼ်ႇပွင်ၵႂႃႇ ဝႃႈၼႆသေ ၸင်ႇပွႆႇႁႂ်ႈၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇပၵ်းပိူင်ၾိင်ႈမိူင်း ၼႂ်းၸၢဝ်းမၢၼ်ႊၶဝ် ဢဝ်ပုၼ်ႈၽွၼ်းၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈ။ မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ် ၼႂ်းၵူၼ်းမိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢမ်ႇပေႃးမီး ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ပၢႆးၵၢၼ်မိူင်း ဢိၵ်ႇပၢႆးပၵ်းပိူင်ၾိင်ႈမိူင်း၊ ၸင်ႇၼၼ် ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်းလူင် ဢၼ်တေလႆႈယၼ်ၼိူဝ် လွၵ်းပိူင်ၾႅတ်ႇတရႄႇၼၼ်ႉ ၵဝ်းဢဝ်ပဵၼ်ၵႂႃႇ လွၵ်းပိူင်ယူႇၼီႇထရီႇပႅတ်ႈၼႆ တေလႆႈႁၼ် ႁူဝ်ၼႃႈမိူင်းတႆးၸၢဝ်းတႆးႁဝ်းၶဝ်ပၢႆးၼေဝႆႉ ၼႂ်းမၢႆတမ်းပၢင်ၵုမ်လူင်ၵူႈၸေႊ မိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢုပ်ႇၵၼ်တႃႇမူၼ်ႉမႄးလၵ်းမိူင်း 1947 ၼၼ်ႉယူႇ။
ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 1947 ဢၼ်ၼႅတ်ႈၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈမႃး တႃႇႁႂ်ႈၶိုတ်းတၼ်း လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၼၼ်ႉသေ မိူဝ်ႈ Professor Hughtinca ႁူပ်ႉဢုပ်ႇတွင်ႈထၢမ်တေႃႇ ဦးချန်ထွန်း ၵေႃႉဢွၼ် ႁူဝ်ၶဵၼ်ႇတႅမ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းတွပ်ႇဝႃႈႁိုဝ်ၼႆ.. “ယူႇၼီႇယၼ်ႇဢၼ်ၼႆႈ တင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢမႄႇရိၵၼ်ႇၵေႃႈ ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။ တင်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သဝိတ်ႉၸလၢၼ်ႇၵေႃႈ ဢမ်ႇမိူၼ်သႄႈ၊ တေႃႈတင်းဢိၼ်းတိယၵေႃႈ တမ်ႉဢမ်ႇမိူၼ်။ ၵွပ်ႈသင်လႄႈၼႆ ၸိူဝ်းၸေႊမိူင်းၶဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ State Legislature ဢၼ်မီးဢႃႇၼႃႇပွင်မိူင်းလူး၊ ၶွင်ႇသီႇၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ၵူၺ်းပဵၼ်ဢၼ်သုၼ်ၵၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈဝႆႉၵွႆးၼႃႇ..”ၼႆဝႃႇ။ ပွင်ႇဝႃႈတႄႉ ၸေႊမိူင်းတင်းသဵင်ႈၼႆႉ မီးၸိုဝ်ႈမႃႇလၢႆၵွႆး၊ တိုၼ်းယူႇတႂ်ႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵုမ်းၵမ်ၵွႆးလႄႈ မိူင်းၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လႃးလႃး၊ ပဵၼ်ၵႂႃႇမိူင်းၸိုင်ႈလဵဝ်ၸၢဝ်းလဵဝ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းပၢၼ်ႇပွင်ၵႂႃႇလုမ်းလုမ်းၵွႆးယဝ်ႉ။
ၸင်ႇၼၼ် ၸိူဝ်းပဵၼ်ႁူဝ်ၼႃႈၸေႊမိူင်းတႆး လႄႈ ၸေႊမိူင်းယၢင်းလႅင် ၸင်ႇၽိတ်ႈမွၵ်ႇၸူဝ်းထိုင် ႁူဝ်ၼႃႈၸေႈမိူင်းၶၢင် လႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈၸၢဝ်းမွၼ်း၊ ၶျၢင်း၊ ရၶႅင်ႇ ဢၼ်ၸမ်လႆႈၸေႊမိူင်းၼၼ်ႉ လႄႈ ႁူဝ်ၼႃႈၸၢဝ်းယၢင်းၽိူၵ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈတူၵ်းလူင်းၵၼ် တႃႇမူၼ်ႉမႄးၶိုၼ်း ပိူင်ငဝ်ႈပိုင်းမိူင်း 1947 ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈယၢမ်း ၼၼ် ႁူမ်ႈဝႃႈ လႆႈၶေႃႈၽွမ်ႉၸႂ် တီႈၸွမ်ၽွင်းလူင် ဦးနု သေ ၸင်ႇမူၼ်ႉမႄးသေတႃႉ ၽိူဝ်ႇၶိုင်ၵၢၼ်တေႉမႃး ဦးနု ၵမ်းၵမ်းထၢမ်ဝႃႈ ၸွင်ႇပႃးၽီမိုဝ်းမိူင်းၼွၵ်ႈ ၼႆယူႇတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ ၸိူဝ်းႁူဝ်ၼႃႈမိူင်းတႆး လႆႈႁပ်ႉပၢၵ်ႇယိုၼ်ၵႂၢမ်းဝႃႈ တိုၼ်းဢမ်ႇႁႂ်ႈပႃးလႃးလႃး ၼႆၸင်ႇ ထိုင်တီႈတူၵ်းလူင်းလႆႈမႃး မူႇပိူင်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၸိုၼ်ႈၸၢင်ႇ ပြည်ထောင်စုစစ်စစ်မူ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၵူၺ်းၵႃႈ မူႇပိူင်ဢၼ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈ ဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလူင်းမိုဝ်းၽေႃႇသၢင်ႈမႃး၊ ၸုမ်းသိုၵ်းၼေႇဝိၼ်း ယိုတ်းသိမ်းဢႃႇၼႃႇဢမ်ႇၵႃး ၺွပ်းပႃးႁူဝ်ၼႃႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၸိူဝ်းၶိုင်မႄးမိူင်းၼၼ်ႉၵွ ၼ်ႇ။ လုၵ်ႉတီႈ 1962 တေႃႇ 1988 ငမ်ဝၵ်ႉဢႃႇၼႃႇသေ ယႃႉၵဝ်းမိူင်းမႃးသေ ၽိူဝ်ႇဝႃႈမိူင်းယုင်ႈယၢင်ႈမႃး ၶိုၼ်းဢထမ်ႇမ ယိုတ်းထႅင်ႈပွၵ်ႈသွင် မိူဝ်ႈ 18.9.1988။ ထိုင်မႃးပီ 1990 ႁဵတ်းပၼ်ပၢင်လိူၵ်ႈတင်ႈသေ ၸႂ်ႉတႅမ်ႈလၵ်းမိူင်းထႅင်ႈ။ ယွၼ်ႉဢမ်ႇၸွမ်းတြႃးလႄႈ ဢမ်ႇပဵၼ်ၵၢၼ်။ 2021 ယိုတ်းမိူင်းထႅင်ႈ ပွၵ်ႈသၢမ်သေ ၶိုၼ်းဝႃႈတေမႄးလၵ်းမိူင်းထႅင်ႈ။ ႁဵတ်းၼႆ ပၼ်ႇတူင်ႇဢူင်ႇဢူၺ်ႈသေ ပိူဝ်ႈတႃႇတေပေႉပုၼ်ႈ သမ်ႉၽိတ်ႇလိၼ်မိူင်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႅၵ်ႈၵႆႈဢႃႇၼႃႇဢမ်းၼၢတ်ႈယူႇ ဢမ်ႇယဝ်ႉဢမ်ႇဝၢႆးၼႆႉ မိူဝ်ႈလႂ်ဝၢၼ်ႈဢမ်ႇၵိုတ်းမိူင်းဢမ်ႇလိူဝ် ၸင်ႇၵွႆႈတေပေႃးႁႃႉၼႆ တႃႉလီထၢမ်ထိုင် ယုၵ်ႉႁူႉႁင်းၽႂ်မၼ်း ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵူၼ်းမိူင်းယူႇယဝ်ႉ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆဢေႃႈ။
ဢၢၼ်ႇယဝ်ႉႁူမ်ႈပၼ်တၢင်းႁၼ်ထိုင်တီႈၼႆႈ