ၵူၼ်းထႆးတိုၼ်းၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးလူၺ်ႈၵၢၼ်သုၼ်သၢၼ်လေႃးလေးၵူၼ်းလၢႆၵုမ်ႇၼႂ်းၵုၼ်ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ။ လူၺ်ႈမီးပူႇယႃႈတႃယၢႆး ပဵၼ်ၸၢဝ်းပိုၼ်ႉတီႈထိၼ်ႇထင်သဝ်းယူႇမႃးၸဵမ်ပိုင်း ။ ၸဵမ်တႄႇပဵၼ်ပိုၼ်းမႃးလႄႈမီးလၢႆၵုမ်ႇၸၢဝ်းၸၢတ်ႈၶိူဝ်းၵူၼ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၸၢဝ်းတႆး မွၼ်း ၵုမ်ႇဢိၼ်ႊၻီႊယိူဝ်ႊ မႃးၶွၼ်ႈႁူမ်ႈ ၸၢဝ်းၵူၼ်းၵုမ်ႇပိုၼ်ႉတီႈၸႃႇတိၸိူဝ်းယူႇသဝ်းမႃးၵဝ်ႇၵဝ်ႇၸဵမ်ပိုင်း မိူဝ်ႈမိုဝ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်း ႁိုင်ၼၢၼ်း ၽၢၼ်ႇပူၼ်ႉၵႂႃႇၵေႃႈ မီးလၢႆၵုမ်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းယူၵ်ႉယၢႆႉၶၢႆႉၶဝ်ႈမႃး။

• ပူႇယႃႈတႃယၢႆးၸဵမ်ပိုင်း : ၵူၼ်းၵုမ်ႇႁႅၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်းဢၼ်တင်ႈထိၼ်ႇထၢၼ်ၼႂ်းၵုၼ်ဢေႊသျိူဝ်ႊၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်း ဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈၶၢဝ်းယၢမ်းမွၵ်ႈ 6 – 7 မိုၼ်ႇပီၼၼ်ႉ ၵုမ်ႇဢၼ်သိုပ်ႇၸိူဝ်ႉသၢႆမႃးတီႈမၼုသ်းယ်ႁူဝ်ႊမူဝ်ႊသျေႊပျဵၼ်ႊသ် ၵုမ်ႇဢွၼ် တၢင်းသုတ်း ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈဢႅၾ်းရိၵႃႊ မီးလၵ်းထၢၼ် ၻီႊဢဵၼ်ႊဢေႊ ၸိူမ်ႈၵၢမ်းၵၼ်တင်း ၵူမ်ႇၸၢဝ်းၵူၼ်းၵဝ်ႇၵႄႇ ၶၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်။
• ၵုမ်ႇၸိူဝ်းယၢႆႉၶဝ်ႈမႃး :  မီးၵုမ်ႇၶိူဝ်းၵူၼ်းတင်းၼမ်တင်းလၢႆၶဝ်ႈမႃးသုၼ်သၢၼ်လေႃးလေးဝၢႆးလင် – ၸိူင်ႉၼင်ႇ
  • ၵုမ်ႇတႆး : လုၵ်ႉတင်းပွတ်းတႂ်ႈၶွင်ၶႄႇ (ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵႂၢင်သီ ၵႂၢင်းတုင်ႉ) လူင်းမႃးၸွမ်း မႄႈၼမ်ႉၶွင် လႄႈ လုမ်ႈၼမ်ႉၸဝ်ႈယႃး
  • ၵုမ်ႇမွၼ်း : မီးဢူငဝ်းတၢင်းၾိင်ႈပၢႆးမွၼ်း ပွတ်းမိူင်းဝၼ်းတူၵ်း
  • ၵုမ်ႇဢိၼ်ႊၻီႊယိူဝ်ႊ :  မီးဢူငဝ်း ၾၢႆႇၵႂၢမ်းယုမ်ႇယမ်သႃသၼႃ လႄႈပိူင်ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်း
  • ၵုမ်ႇမလႃႊယူႊ : မီးၵၢၼ်သူၼ်သၢၼ်လေႃႊလေးၾိင်ႈႁိတ်ႈဝူင်ႈၵၢင်လၢႆလၢႆၵုမ်ႇဢၼ်ယူႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ

ပၢႆးဝူၼ်ႉသၢၼ်သၢင်ႈၼမ်းၵၢၼ်

• ပၢႆးဝူၼ်ႉသၢၼ်သၢင်ႈၼမ်းၵၢၼ်  ပိုၼ်ႉပူၵၢၼ်ပဵၼ်မႃး ပွတ်းတွၼ်ႈတႂ်ႈၶွင်ၶႄႇ :  ယိုၼ်ႈလဝ်ႈဝႃႈ ၸၢဝ်းၸၢတ်ႈတႆး ယၢမ်ႈယူႇ ၵိၼ်သဝ်း ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈပွတ်းတႂ်ႈၶွင်ၶႄႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇ သေၶျူၼ် ယႂူၼ်ၼၢၼ် ၵႂၢင်းသီ ဝၢႆးၼၼ်ႉၵေႃႈယူၵ်ႉယၢႆႉ ၶၢႆႉလူင်းမႃး ၼႂ်းသၢပ်ႇမႁႃသမုတ်ႇဢိၼ်ႊၻူဝ်ႊၸိၼ်ႊ
• သၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၵၢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈ  ၵၢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်ၸဵမ်ပိုင်းၼႂ်းၸိုင်ႈထႆ : လဝ်ႈယိုၼ်ႈဝႃႈ လိၼ်လႅၼ်ၸိုင်ႈထႆးၽွင်းယၢမ်းၼႆႉ ပဵၼ်လႅင်ႇတီႈယူႇထင်သဝ်းၸဵမ်ပိုင်းၶွဝ်ၸၢဝ်းၸၢတ်ႈထႆး တင်ႈတႄႇၸုပ်ႈပၢၼ်ပိုၼ်ႉၵွၼ်ႇဢွၼ်ပိုၼ်း လႄႈမီးၵၢၼ်လေႃး လေး ႁူမ်ႈၵုမ်ႇလၢႆၸၢတ်ႈၽၼ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢၼ်ယူၵ်ႉယၢႆႉၶၢႆႉၶဝ်ႈမႃးဝၢႆးလင် 

ႁုပ်ႈႁူမ်ႈ

ၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတင်းသၢႆလိူတ်ႈလႄႈပိုၼ်ႉသိုၼ်းပိုၼ်းၵဝ်ႇပိုၼ်ႉလင်လႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၵူၼ်းထႆး ပဵၼ်ၽွၼ်းၵၢၼ်သၢင်ႈဢွၵ်ႇလူၺ်ႈၼမ်ႉမိုဝ်း ၶွင်ၵုမ်ႇၸၢတ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းလၢၵ်ႇလၢႆ ဢမ်ႇလႆႈမီးထိၼ်ႇၵၢၼ်ၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃးလႅင်ႇလဵဝ်ၵွႆး ပဵၼ်ၵၢၼ်ၶွၼ်ႈႁွမ်းၸၢတ်ႈၸိူဝ်ႉၽၼ်း မႃးၸဵမ်ပိုင်း ၼႂ်းၵုၼ်ၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇႁူမ်ႈၸိူဝ်းယူၵ်ႉယၢႆႉၶဝ်ႈမႃးတင်ႈထိၼ်ႇထၢၼ်လႄႈသၢင်ႈၾိင်ႈႁိတ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်မႃးၶၢဝ်းယၢမ်းယိုတ်ႈယၢဝ်းႁိုင်

သၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉၵၢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈတၢင်းတွၼ်ႈတႂ်ႈၶွင်ၶႄႇ : ပဵၼ်ၵၢၼ်သၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႇလႆႈႁပ်ႉၵႂၢင်ႈၶႂၢင်ၼႂ်းမူႇၶွင်ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ယၢမ်းလဵဝ် ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ ပူႇယႃႈတႃယၢႆးၸၢဝ်းထႆး ဢၼ်မီးထိၼ်ႇထၢၼ်ၵိူတ်ႇမႃးတီႈၼႂ်းဝူင်ႈၵၢင်လႅၼ်လိၼ်ထုင်ႉၵႂၢင်းသီလႄႈ ယႂူၼ်းၼၢၼ် ပွတ်းတႂ်ႈၶွင်ၶႄႇလႄႈယူၵ်ႉယၢႆႉၶၢႆႉထိၼ်ႇထၢၼ်လူင်းတႂ်ႈ သူႇသမုတ်ႇဢိၼ်ႊၻူဝ်ႊၸိၼ်ႊ ၼႂ်းၸူဝ်ႈပီ 8-10 ၼွၵ်ႈၼိူဝ်ႁႅင်းၶီႇတဵၵ်း ဢမ်းၼၢၸ်ႈၸၢဝ်းႁၼ်ႉ

သၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၵၢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၼႂ်းၸိုင်ႈထႆးယၢမ်းလဵဝ် :  ၼႅဝ်းဝူၼ်ႉၼႆႉလဝ်ႈယိုၼ်ႈဝႃႈ ၽူႈၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ထႆးယၢမ်းလဵဝ်။ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈႁတ်းငၢၼ်ၵမ်းသိုဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းထႆးယၢမ်းလဵဝ် လူၺ်ႈဢၢင်ႈဢိင်လၵ်းထၢၼ်ၵၢၼ်ၵဝ်ႇၵႄႇၵွၼ်ႇမွၼ် ၼႂ်းၵၢၼ်ၶူၼ်ႉႁူပ်ႉႁၼ် လုပ်ႇၵူၼ်းၵဝ်ႇၵႄႇၵွၼ်ႇမွၼ်တီႈ ဝၢၼ်ႈၶျဵင်ႊ ၸႄႈတွၼ်ႈ ဢုၻွရ်ႊထႃႊၼီႊ လႄႈၼႄထိုင်ၾိင်ႈႁိတ်ႈဢၼ်ထပ်ႉသွၼ်ႉ ယွၼ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်ႈ  3,500 ပီပူၼ်ႉမႃး။

သၢၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၵၢၼ်ၵဵဝ်ႇၶွင်ႈတၢင်ႇဢၼ် ပူၼ်ႉမႃး : ယၢမ်းမီးၵၢၼ်ယုမ်ႇယမ်ဝႃႈ တီႈၵိူတ်ႇပဵၼ်မႃး ယူႇၵႆထိုင်လွႆဢၼ်းတႆးၼႂ်း ဢေႊသျိူဝ်ႊၵၢင် ႁိုဝ် ႁိမ်းႁွမ်း ထုင်ႉသေသူၼ် ပဵၼ်ဢၼ်ယၢၼ်ႁၢင်ႇၵႆလႄႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇလႆႈႁပ်ႉၵၢၼ်ၵမ်ႉထႅမ် လူၺ်ႈ လၵ်းထၢၼ် တၢင်းဝိၶျႃးးၵၢၼ်။

ၵၢၼ်သိုပ်ႇသၢၼ် ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈသၢႆၽၼ်း   မီးၵုမ်ႇၵူၼ်းဢၼ်လၢတ်ႈ ၽႃးသႃ ၶိူဝ်းၵူၼ်းထႆး ဢၼ်ၶၢႆႉၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ မိူင်းထႆး ယၢမ်းလဵဝ် ၸိူဝ်းၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းၽႅၼ်ႇလိၼ်ပဝ်ႇပဝ်ႇ(ဢမ်ႇမီးၽႂ်ယူႇဝႆႉ) လူၺ်ႈလႆႈၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးလေးၶွၼ်ႈၶဝ်ႈၸွမ်း ၸၢတ်ႈၽၼ်းၵူၼ်းပိုၼ်ႉမိူင်းဢၼ်ယူႇဝႆႉၵဝ်ႇၵဝ်ႇၸဵမ်ပိုင်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၸၢဝ်းမွၼ်းလႄႈၸၢဝ်းၶမဵရ် ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးၾိင်ႈႁိတ်ႈႁွႆး ႁုင်ႈႁိူင်း ၼႂ်းလႅၼ်လိၼ်ဢႃႊၼႃႊၸၵ်ႇ ထဝႃႊဝၻီႊလႄႈဢႃႊၼႃႊၸၵ်ႇၶွမ်

ၽွၼ်းၵၢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းတၢင်းသၢႆလိူတ်ႈ (DNA)  ယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းၵူႈပိုၼ်ႉတီႈ မီးၵႂၢမ်းပဵၼ်လုၵ်ႈလေႃးလေးဢၼ်လၢၵ်ႇလၢႆ လႄႈမီးႁွင်ႈႁွႆးၶွင်ပူႇယႃႈတႃယၢႆးတင်းၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၽၼ်း တႆး မွၼ်း ၶမဵရ် လႄႈလၢႆလၢႆၶိူဝ်းၵူၼ်းၼႂ်းၸဵင်ၸၢၼ်းဢေႊသျိူဝ်ႊ ဝၼ်းဢွၵ်ႇ။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ မိူဝ်ႈႁုပ်ႈႁူမ်ႈယဝ်ႉၵေႃႈ “ၵူၼ်းထႆး” ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆႉၵေႃႈ ၵူၼ်းမိူင်းဢၼ်ပဵၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈထႆး လႄႈမီၵႂၢမ်းလၢၵ်ႇလၢႆ တၢင်းပူႇယႃႈတႃယၢႆး ႁူမ်ႈတင်းဝိရၿုတ်ႇရ် ၽူႈႁတ်းငၢၼ်ႁူမ်ႈတင်း ၾိင်ႈႁိတ်ႈဢၼ်ၵိူတ်ႇလူၺ်ႈၵၢၼ်ၶွၼ်ႈႁွမ်းသုၼ်သၢၼ် လေႃးလေးတင်းၵၢၼ်ယူၵ်ႉယၢႆႉၶၢႆႉၶဝ်ႈမႃးႁိုင်ႁီးယၢဝ်းၼၢၼ်းၼႂ်းတွၼ်ႈၵုၼ်ႁႅင်ႇၼႆႉ။

(*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ)