ၸုမ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇတႆး “တီႇတၢင်း (ตี่ตาง)” ဢၼ်ၸွႆႈထႅမ် တႃႇၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃလွင်ႈဝတ်းဝႂ်ၼႂ်းမိူင်းထႆး လႆႈႁဵတ်းလိၵ်ႈယိုၼ်ႈယွၼ်းၸူးၸုမ်းသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်း တႃႇၸွႆႈၵႄႈလိတ်ႈလွင်ႈ “ၵူၼ်းၸိူဝ်းယိပ်းဝတ်းဝႂ်သႅၼ်း ၵူၼ်းဢမ်ႇမီးမိူင်း stateless persons ၼႂ်းမိူင်းထႆး ထုၵ်ႇႁၢမ်ႈသိုဝ်ႉ/ၵႄႈၶေႃႈမုလ်း မၢႆၾူၼ်း(သိမ်ႊၵၢတ်ႉ) မိူင်းထႆး”။

လိၵ်ႈၽိုၼ်ၼႆႉ ၸုမ်း“တီႇတၢင်း” လႆႈယိုၼ်ႈလိၵ်ႈ ထိုင်တီႈ ၶုၼ်ႊၵိတ်ႊတိၽွၼ်ႊ ပုၼ်ႊဢမ်ႊ ၸုမ်းသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၼႂ်းမိူင်းထႆး ၸဵမ်မိူဝ်ႈဝၼ်းတီႈ 28 လိူၼ်ဢွၵ်ႉထူဝ်ႊပိူဝ်ႊ။ ၼႂ်းႁူဝ်ၶေႃႈ “ႁႂ်ႈၸွႆႈႁႃလၢႆးၵႄႈလိတ်ႈ လွင်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းယိပ်းဝတ်းဝႂ် (ၵူၼ်းဢမ်ႇမီးသၼ်ၸၢတ်ႈ คนไร้สัญชาติและกลุ่มอื่นๆ လႄႈ ဝႂ်ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆးဢွၵ်ႇဝႆႉပၼ်လၢႆလၢႆဢၼ်) ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈသိုဝ်ႉ ၵၢတ်ႉ သိမ်ႊၾူၼ်ႊ”။ ယွၼ်းႁႂ်ႈၸုမ်းသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၼၼ်ႉ ၶဝ်ႈႁႃဢုပ်ႇၸူးတင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆးသေ ႁႃတၢင်းၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ဝႆးဝႆး ဝႃႈၼႆ။

ႁွင်ႈၵၢၼ်ၾၢႆႇၵပ်းသိုပ်ႇသိုဝ်ႇသၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆးၼႆႉ ႁၢမ်ႈၵူၼ်းၸိူဝ်းယိပ်းဝတ်းဝႂ်ဢမ်ႇမီးဝၢၼ်ႈမိူင်း stateless persons သိုဝ်ႉ/ၵႄႈၶႆ မၢႆၾူၼ်ႊ သိမ်ႊၾူၼ်ႊၼႂ်းမိူင်းထႆး တႄႇၸဵမ်မိူဝ်ႈလိူၼ် ၾႅပ်ႉပိဝ်ႊရီႊ ႁူဝ်ပီၼႆႉမႃး။ လွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈမၢႆၾၢင် (ဝတ်းဝႂ်/မၢတ်ႉပုင်ႇတိၼ်ႇ)ထႆးၶဝ်ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတႃႇ ႁဵတ်းၵၢၼ်/ၵပ်းသိုပ်ႇသိုဝ်ႇသၢၼ်။ ဢဝ်ပႃးၸိူဝ်းပဵၼ်မၢႆၾၢင်ထႆး(ပေႃႈလဵင်ႉမႄႈလဵင်ႉၵူၼ်းထႆး)ၶဝ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၸွမ်း။

ၼွင်ႉမူၺ် ၽူႈၶဝ်ႈပႃးၼႂ်းၸုမ်းသိုဝ်ႇတႃႇယွၼ်းပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်း လၢတ်ႈတီႈၽူႈတွႆႇႁွၵ်ႈဝႃႈ – “ဢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၾၢႆႇသိုဝ်ႇသၢၼ် ပိၵ်ႉဝႆႉသုၼ်ႇလႆႈသိုဝ်ႉသိမ်ႊၾူၼ်ႊတွၼ်ႈတႃႇၵူၼ်းယိပ်းဝတ်းဝႂ်သႅၼ်းၸိူင်ႉႁဝ်းၶႃႈၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၼႂ်းလွင်ႈၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇသိုဝ်ႇသၢၼ်၊ လွင်ႈတေၵႂႃႇပိုတ်ႇပပ်ႉယေးငိုၼ်း၊ တႃႇၶဝ်ႈပဵၼ်ၽူႈၶဝ်ႈၸုမ်းတႃႇလႆႈသုၼ်ႇလႆႈပိုၼ်ႉထၢၼ်ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဝ်းၶႃႈတေယၢပ်ႇၽိုတ်ႇမူတ်း။ ၵွပ်ႈၼႆ ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ ပူၼ်ႉပႅၼ် ပိုၼ်ႉထၢၼ်သုၼ်ႇလႆႈၵၢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းၼိုင်ႈၵေႃႉ။ လႄႈၶႂ်ႈႁႂ်ႈတၢင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆး ၶိုၼ်းမႄးထတ်းတူၺ်းၶိုၼ်းလွင်ႈၼႆႉလီလီႁေ ၶိုၼ်းႁႃလၢႆးၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ၽွင်ႈ။ ” – ဝႃႈၼႆ။

လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆးၼႆႉတွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်းၼိမ်တဵင်ႈၸိုင်ႈမိူင်း တွၼ်ႈတႃႇၵုမ်းၵမ်လႆႈလွင်ႈၵေႃႇၵၢၼ်ႁၢႆႉမိူၼ်ၼင်ႇ- ၵျႃႊၽျႅၼ်ႉ၊ ၵႃႉၶၢႆယႃႈမဝ်းၵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉၼႆသေ တင်ႈတႄႇလိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ႁူဝ်ပီၼႆႉမႃး ပၼ်ၶႂၢင်ႉၵူၼ်းယိပ်းဝႂ်(မၢတ်ႇပူင်ႇတိၼ်ႇ)ထႆး လႄႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းယိပ်းပပ်ႉၶၢမ်ႈမိူင်းယႂ်ႇ (ပၢတ်ႉသ်ပူတ်ႉ) သီလႅင် ၵူၺ်း သိုဝ်ႉလႆႈမၢႆၾူၼ်ႊမႂ်ႇ။

ၼွၵ်ႈလိူဝ်ၵူၼ်း 2 သႅၼ်း ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇသိုဝ်ႉမၢႆၾူၼ်ႊမႂ်ႇ ။

ၼွင်ႉမူၺ် လၢတ်ႈထႅင်ႈဝႃႈ – “ပေႃးတေဝႃႈၵေႃႈ ၵူၼ်းၸိူဝ်းသိုဝ်ႉမၢႆၾူၼ်ႊမိူင်းထႆးလႆႈၼႆႉၵေႃႈ မၼ်းတိုၼ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းမၢႆမီႈမိူင်းထႆးယူႇယဝ်ႉၶႃႈ။ ယွၼ်ႉသင်လႃႇၼႆ မိူဝ်ႈႁဝ်းတေၵႂႃႇသိုဝ်ႉမၢႆၾူၼ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းလႆႈၼႄ မၢႆၾၢင်(ဝတ်းဝႂ်)/ ဝႂ်ႁဵတ်းၵၢၼ်/ ဝႂ်သဵၼ်ႈမၢႆႁေႃႁိူၼ်း (ထေႃႊရေႃႊ) ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉၶႃႈၼႃႇ။ၵွပ်ႈၼႆၼင်ႇႁိုဝ်တေဢမ်ႇပဵၼ်လွင်ႈၵိတ်ႇၵၼ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းထုၵ်ႇၸွမ်းမၢႆမီႈၼၼ်ႉ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈထႆး ၶိုၼ်းဢဝ်ဝတ်းဝႂ်လၵ်းထၢၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေၶိုၼ်းမႃးၵူတ်ႇထတ်းတူၺ်းၶိုၼ်းပဵၼ်ၵေႃႉပဵၼ်ၵေႃႉ- ၵေႃႈလႆႈယူႇၶႃႈၼႃႇၼေႃႈ”- ဝႃႈၼႆ။

ၸုမ်းတီႇတၢင်း ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၵူၼ်းၼုမ်ႇတႆးၼႂ်းမိူင်းထႆး သႂ်ႇၸႂ်တူင်ႉၼိုင်တႃႇၸွႆႈၵႄႈလိတ်ႈပၼ်ႁႃ လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈဝတ်းဝႂ် ၸိူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဝႂ်ထႆး(မၢႆၾၢင်ထႆး)။ ၸွႆႈထႅမ် ပၼ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းယိပ်းဝႂ်ပိုၼ်ႉတီႈသုင်- ဝႂ်သိပ်းပီ- ဝႂ်တၢင်ႇၻၢဝ်ႉထႃဝွၼ်ႊ- ဝႂ်ၸၢဝ်းၶိူဝ်း -ၵူႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း ၵူႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႂ်းမိူင်းထႆး။

ၼႂ်းမိူင်းထႆးၼႆႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်းမီး 72 လၢၼ်ႉၵေႃႉ။ မီးႁႅင်းၵၢၼ်ယၢၼ်မိူင်းလႄႈၵူၼ်းတၢင်ႇၸိုင်ႈမိူင်း ၶဝ်ႈယူႇသဝ်းသမ်ႉမီး 5 လၢၼ်ႉပၢႆ။

ၸွမ်းၼင်ႇၶေႃႈမုလ်း ႁွင်ႈၵၢၼ်ၾၢႆႇသိုဝ်ႇသၢၼ်ဢွၵ်ႇဝႆႉတႄႉ တေႃႇထိုင်ပီ 2024 ၼႆႉ မၢႆၾူၼ်ႊထႆးဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၸႂ်ႉဝႆႉၼႆႉ ယူႇမီး 97 လၢၼ်ႉမၢႆ ဝႃႈၼႆဝႆႉ။