ၽိုၼ်လိၵ်ႈပိုၼ်းၸိူင်း “ၶုၼ်သၢမ်လေႃး – ၼၢင်းဢူဝ်းပဵမ်ႇ” ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ၶူးမေႃလိၵ်ႈလူင် ၸဝ်ႈၼၢင်းၶမ်း ၵူႇ တႅင်ႇတႅမ်ႈမႃးၸဵမ်မိူဝ်ႈလၢႆပီမိူင်းပူၼ်ႉမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ဢႅပ်ႇၸမ်ႈထွင်ႇၼႄငဝ်းလၢႆးၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈယၢမ်းၼၼ်တႄႉ ၵပ်းၵၢႆႇလွင်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇၶဝ် ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ႁဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းၼႄဝႆႉၸႅင်ႈလႅင်းလီငၢမ်းဝႃႈ “ၶႄႇ” ဢၼ်ဝႃးၼၼ်ႉ ယင်းပႆႇမီးၵႃႈႁိုဝ်လႃးလႃး။ မီးၵေႃႈ ႁိုင် ႁိုင်ၼၢၼ်းၼၢၼ်းပဵၼ် “ၶႄႇ” ဢၼ်ၵႆႉလႄႇမႃးႁႃၶၢႆမေႃႈၶၢႆဝၢၼ်ႇၵူၺ်း။ မိူၼ်ၼင်ႇ လိၵ်ႈၵႂၢမ်းဝွၵ်းဢွၼ်ႇ တွၼ်ႈ ႞ တႅမ်ႈဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

[လိူၼ်ဢိူၺ်ႉလိူၼ်၊ လၢဝ်ဢိူၺ်ႉလၢဝ်၊ ၵူင်ႇၵၢဝ်ၶၢတ်ႈၸီၸေႃႈ၊ မေႃၽီႁႆႇထၢင်လေႃႈ၊ “ၶႄႇ” ပေႃႉမေႃႈမႃးၶၢႆ၊ ၵူၼ်းတင်းလၢႆသမ်ႉဝႃႈ – ဢမ်ႇသိုဝ်ႉဢမ်ႇသိုဝ်ႉ။ ]

ၼႂ်းမုၵ်ႉၾုင်ၵူၼ်းၼိူဝ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း မိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃး 200 – 300 ပီမိူင်းလႄႈ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ မၼ်း ပႅၵ်ႇပိူင်ႈပိၼ်ႈၽူၼ်ၵႂႃႇၵၼ်ၾႃႉလႄႈလိၼ်ယဝ်ႉ။

မိူင်းတႆးၵၢပ်ႈပၢၼ်ၵူႈပွၵ်ႈၼႆႉ မိူင်းယႂ်ႇလိၼ်ၵႂၢင်ႈၵူၼ်းၵေႇႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်ငၢႆႈ။ မိူင်းပိူၼ်ႈ ႁိမ်းႁွမ်းသမ်ႉ ၵူၼ်းၼမ် လိၼ်ၵႅပ်ႈမိူင်းလဵၵ်ႉလႄႈႁဵတ်းၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်ယၢပ်ႇလိူဝ်မိူင်းႁဝ် 10 ပုၼ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵူၼ်းမိူင်း ႁဝ်းလႆႈတူၵ်းပဵၼ်ၶီႈၶႃႈပိူၼ်ႈမႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ႁၢၼ်ႉတေႃႇယၢမ်းလဵဝ်။ မိူဝ်ႈၶႄႇလႅင်ပေႉလမ်းတိုၵ်းၶႄႇ ၽိူၵ်ႇၼၼ်ႉ ၶႄႇၽိူၵ်ႇပၢႆႈၶႄႇလႅင်လုပ်ႇလႆၶဝ်ႈမႃးႁဵတ်းၶုၼ်မိူင်းတႆးႁဝ်းဢၢၼ်ႇႁူဝ်ႁဵင်ႁူဝ်မိုၼ်ႇ။

ၶဝ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈမိူင်းတႆး လႆႈၵွၼ်းၶေႃၸွမ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မၢၼ်ႈမႃးမိူဝ်ႈ 1948 ၼႆၵေႃႈတင်ႈတႄႇ 1949-50 မႃး  လႆႈသိုပ်ႇၶၢမ်ႇတၢမ်ႇၶႄႇၽိူၵ်ႇ။

မိူင်းၶႄႇလႅင်တႄႉပိုၼ်ၽၢဝ်ႇလွင်ႈပူတ်းပွႆႇမိူဝ်ႈ 1949။

ယၢမ်းလဵဝ်ၼပ်ႉႁူဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၶႄႇလႅင်မီးပဵၼ် 1200 လၢၼ်ႉၸမ်ၸမ်။ ပိူၼ်ႈသမ်ႉမီးလွင်ႈထၢင်ႇႁၢင်ႈၵတ်းယဵၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမၢၵ်ႈမီးလီပဵၼ်ယူႇၶိူဝ်းၶိူဝ်းယႂ်းယႂ်း။ မိူင်းတႆးႁဝ်းသမ်ႉၵူၺ်းမီး 7-8 လၢၼ်ႉ။ သမ်ႉပၢႆပဵၼ်မိူင်းၶႃႈမၢၼ်ႈဢၼ်မိူင်းၶႄႇလႄႈၵူႈမိူင်းမၢၼ်ႈ။ ၵူၼ်းမိူင်းတုၵ်ႉၶယၢပ်ႇ ၽၢၼ်တူၵ်းတႅမ်ႇလႆႈၽၢၼ်ပၢႆႈတၢႆယူႇၵူႈဝၼ်း။ ၵူၼ်းၶိူဝ်းၶႄႇဢၼ်မီးဝႆႉၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းၸဵမ်ပိုင်းၼၼ်ႉၼႂ်း 52 ဝဵင်းၼႆႉၶႂ်ႈမီးၵူႈတီႈ။ ၵမ်းၼႆႉတႄႇဢဝ် 7-8 ပီႊ ပၢႆမႃးၼႆႉၵူၼ်းမိူင်းၶႄႇ လုပ်ႇလႆၶဝ်ႈမိူင်းတႆးမႃးထႅင်ႈတိၵ်းတိၵ်း၊ “ ၶႄႇ” ပေႃႉမေႃႈမႃးၶၢႆဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ တိုၼ်းဝႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈယဝ်ႉ။

ၼႂ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ ယႃႇဝႃႈၸွမ်းဝဵင်း၊ပွၵ်ႉ၊ဝၢၼ်ႈ၊ဢိူင်ႇၵူႈတီႈလႃႈ။ မၢင်တီႈၼႆႉတေႃႈၼႂ်းႁိူၼ်း႞ လင်ၵူၺ်းဢၼ်လွတ်ႈၶႄႇဢမ်ႇမီးၶႄႇပေႃးဢမ်ႇၶႂ်ႈမီး။

ၶႄႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပိူၼ်ႈမီးသိူၵ်ႈပိုၼ်း၊ၸိုင်ႈမိူင်း၊လိၵ်ႈလၢႆးပၢႆးၾိင်ႈငႄႈလႄႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီး ၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၵိုၵ်းပိုၼ်းၼႅၼ်ႈၼႃၽႄႈတိူၼ်းမႃးႁိုင်၊ ဢၼ်ႁဝ်းတေၸၢင်ႈတႅၵ်ႈၶဝ်ႁူဝ်မႃႇပဵင်းၶဝ်လႆႈၼၼ်ႉ မီးသိူၵ်ႈပိုၼ်းႁဝ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇၵူၺ်း။ လိူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉႁဝ်းလႆႈၼႃႈလဵၵ်ႉတူၵ်းတႅမ်ႇပႆႇၶိုတ်းပဵင်းၶဝ်လိူဝ်သေၶဝ်လူးၵွၼ်ႇၸင်ႇသွၼ်ႇဝႃႈမႅၼ်ႈမွၵ်ႈမၼ်း။ ဢၼ်လႅပ်ႈတေပဵၼ်ပုၼ်ႈပၢင်ႈၽွၼ်းလီတႃႇႁဝ်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းထုၵ်ႇလီလူယိူင်ႈၶဝ်၊ ၸွမ်းလၢႆးၶဝ်၊ ႁဵတ်းမိူၼ်ၶဝ်ၵေႃႈတေလႆႈႁဵတ်း။

ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈၵႃႈၵွၼ်ႇပူၼ်ႉၶိုၼ်းပႃႈလင်တေႃႇယၢမ်းလဵဝ်-ဢၼ်ႁဝ်းဢမ်ႇတွၼ်ႉဝူၼ်ႉ၊တွၼ်ႉလၢတ်ႈ၊ ဢမ်ႇယၢမ်ႈဝူၼ်ႉယၢမ်ႈႁဵတ်းၼၼ်ႉ ၶႄႇၶဝ်ပတ်ႉမႃးတင်းၼမ်။ ဢၼ်ႁဝ်းဢမ်ႇႁတ်းဝူၼ်ႉ၊ ဢမ်ႇၶႂ်ႈဝူၼ်ႉၼၼ်ႉ ၶႄႇၶဝ်ပေႃးႁဵတ်းမႃးတိုၵ်ႉႁဵတ်းယူႇ၊တေႁဵတ်းၵႂႃႇထႅင်ႈတိၵ်းတိၵ်းယဝ်ႉ။

တွၼ်ႈတႃႇတေမေႃလူယိူင်ႈၸွမ်းလၢႆႈႁဵတ်းမိူၼ်ၶႄႇၶဝ်လႆႈႁႂ်ႈပဵၼ်ပုၼ်ႈပၢင်ႈတႃႇႁဝ်းၶိုၼ်းၼၼ်ႉႁဝ်းထုၵ်ႇလႆႈဢွၼ်ၵၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၶဝ်၊သိူၵ်ႈပိုၼ်း၊လိၵ်ႈလၢႆး၊ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးႁၼ်၊တူၼ်ႈၸႂ်။လၢႆးႁဵတ်းလၢႆးႁဵတ်းလၢႆးသၢင်ႈၶဝ်ဢိၵ်ႇတင်းပရိယႄႇၺၢၼ်ႇလၵ်းလိင်းလၢႆးလႅမ်လၢႆးလႅတ်းၶဝ်ၵူႈသမ်ႇၵူႈပိူင်ၵႃႈၼင်ႇပွင်ပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉယူႇ။

ပိူင်လူင်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉယႂ်ႇလွင်ႈသုတ်းတီႈၶွတ်ႇယွတ်ႈလူပ်းလိုၼ်းလွင်ႈ “ ၶႄႇ” ၼႆႉ ၶုၵ်းထူပ်းတွင်းမဵၼ်ႈၵႂၢမ်းသင်ႇ “ ၸဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်း” ၶေႃႈ႞ၵူၺ်းယဝ်ႉ။

“ ပေႃးၶႂ်ႈလႆႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၵွၼ်းၶေႃ၊ ႁဵတ်းၵေႃႉၶႄႇမေႃမေႃ” ။

လၢဝ်ႇပၢၼ်းတၢႆႉ –  “   သႅဝ်ႇၶၢႆႉႁွင် ” (7.7.96)