ဝၢႆးလင် ပၢင်တိုၵ်း ၽႅၼ်ယၼ်ႇသိုၵ်း 1027 မႃးၼႆႉ ၼႂ်းသိုဝ်ႇတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ပႃးၸဵမ်သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇတင်းလၢႆ ၸဵမ်ၼႂ်းမိူင်း ၼွၵ်ႈမိူင်း ဢွၼ်ၵၼ် ဢုပ်ႇလၢတ်ႈၵၼ်လွင်ႈ ၶူဝ်းႁႄႈတိုၼ်းလၢင်း ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းမိူင်းတႆးပတ်းပိုၼ်ႉ။ ၼမ်သုတ်း လွင်ႈႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ ထတ်းသၢင်လၢတ်ႈၵၼ်ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်း။

ႁႄႈလိၼ် (Rare Earth) ပဵၼ်သင်

ႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ ၽႃႇသႃႇဢိင်းၵလဵတ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ ရႄႊဢၢတ်ႉ (Rare Earth) ၊ ၽႃႇသႃႇၵႂၢမ်းလၢတ်ႈမၢၼ်ႈႁွင်ႉဝႃႈ မျေႇသျႃး (မြေရှားသတ္တု)။ ၼႂ်းႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ မီးထၢတ်ႈၸိုၼ်ႈလၢႆလၢႆသႅၼ်းႁူမ်ႈလေႃးဝႆႉ။

ၾၢႆႇဢိင်းၵလဵတ်ႈတႄႉ ႁွင်ႉမၼ်းဝႃႈ Rare Earth Elements (REE) ၼႆသေ ပႃးဝႆႉသႅၼ်းထၢတ်ႈၸိုၼ်ႈ တႃႇ 17 မဵဝ်း။ ပိူဝ်ႈတႃႇတေ ယႅၵ်ႈဢဝ် ထၢတ်ႈၸိုၼ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၵၼ်လႆႈၼႆႉ မၼ်းယၢပ်ႇယဵၼ်းႁႅင်းၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈမၼ်းဝႃႈ Rare Earth (ႁႄႈလိၼ် ဢၼ်ႁႃယၢပ်ႇ) ၼႆယူႇ။

တႄႇၶူၼ်ႉသွၵ်ႈထူပ်းႁၼ် ႁႄႈလိၼ်ၼႆႉမႃး မိူဝ်ႈပီ 1780 ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ (ဝၢၼ်ႈ) Ytterby မိူင်း Sweden ၽူႈမီးၸၼ်ႉၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်း မိူင်းသုၺ်ႊၻိၼ်ႊ ၸိုဝ်ႈႁွင်ႉ Lieutenant Carl Axel Arrhenius ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၾၢႆႇၶူၼ်ႉၶႂႃႉလွင်ႈပၢႆးလိၼ် လႄႈ ပၢႆးထၢတ်ႈ ၶူၼ်ႉ သွၵ်ႈႁၼ် ႁႄႈသီလမ် Black Mineral Ttterbite (ဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ်ႁူႉၸၵ်းဝႃႈ gadolinite ) တီႈမေႃႇၶုတ်းႁႄႈ။ ၼႂ်းႁႄႈသီလမ် ၼႆႉ ပႃးဝႆႉႁႄႈလၢႆလၢႆမဵဝ်း  တႃႇတေယႅၵ်ႈဢွၵ်ႇၵၼ်ၼႆႉ မၼ်းယၢပ်ႇယဵၼ်းႁႅင်းသေ လႆႈၸႂ်ႉငိုၼ်းတွင်း လႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်း ႁိုင်လူၼ်ႉလိူဝ် ႁႅင်းၼႃႇလႄႈ ၸင်ႇတႄႇႁွင်ႉဝႃႈ ႁႄႈလိၼ် (Rare Earth) ဢမ်ႇၼၼ် ႁႄႈႁႃယၢပ်ႇၼႆယူႇ။

ႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ တေလႆႈယႃႉထိူၼ်ႇပႃႇတင်းႁူၺ်ႈတင်းလွႆသေ ၸႂ်ႉၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈၶိုတ်းၸၼ်ႉ၊ မၢၵ်ႇမိုဝ်ႉၸိုၼ်းယၢမ်း ပွႆႇမၢၵ်ႇယႃႉၶုတ်း ၼိူဝ်လိၼ်တႂ်ႈလိၼ်။ ပေႃးယဝ်ႉ တေလႆႈၸႂ်ႉပႃးၽွင်ယႃႈယႃ သၢၼ်ၶေးမီး ၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊလ် ဢၼ်ပဵၼ်ငူၼ်ႉၵွင်ႉတေႃႇၵူၼ်း၊ တေႃႇသတ်းၼၼ်ႉ တင်း ၼမ်တင်းလၢႆထွင်ဢဝ် ႁႄႈလိၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉၵမ်းၶၵ်ႉၵမ်းတွၼ်ႈ။

ယွၼ်ႉၼၼ် ထိူၼ်ႇပႃႇၾိင်ႈတိုၼ်းသၽႃႇဝ ဢၼ်လူႉၵွႆၵႂႃႇ ယွၼ်ႉၵၢၼ်ၶုတ်းၸူင်ဢဝ် ႁႄႈလိၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၾိင်ႈတိုၼ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ ဝႃႈ တေမိူၼ်ၵဝ်ႇမႃးၶိုၼ်းလႆႈငၢႆႈငၢႆႈ။ တေလႆႈၸႂ်ႉ ၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင်ႁူဝ်သိပ်း၊ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇပီ မၼ်းၵွၼ်ႇ။ မၢင်တီႈဢမ်ႇမီးဝၼ်းမိူၼ်ၵဝ်ႇ ၶိုၼ်းလႆႈ။

ႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉလူၺ်ႈသၽႃႇဝၾိင်ႈတိုၼ်းပၼ်မႃးတင်းပိုၵ်း။ ႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်မႃး ယွၼ်ႉတၢင်း ၶူင်သၢင်ႈၵူၼ်းၼႆၵေႃႈ ဝႃႈလႆႈယဝ်ႉ။

ႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇမီးဝႆႉဢွင်ႈတီႈလဵဝ် ပဵၼ်ၵွၼ်ႈပဵၼ်မမ်ႈႁင်းၵူၺ်းမၼ်းၶေႃၶေႃ၊ ဢမ်ႇႁႃၶုတ်းဢဝ်လႆႈငၢႆႈမိူၼ်ႁႄႈတၢင်ႇမဵဝ်း။ မၼ်း ၶူၼ်းၶဝ်းလေႃးၵၼ်တင်းလိၼ် တင်းထၢတ်ႈတၢင်ႇမဵဝ်းဝႆႉ။ တႃႇၸႅတ်ႈထွင်ဢဝ်ႁႄႈလိၼ်ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသုတ်းမႃးလႆႈ ႁင်းၵူၺ်းမၼ်း ၶေႃၶေႃၼၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉ တိုဝ်းၼမ်ႉၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊ (ဢမူဝ်းၼီႊယႃးသႃႊလၾဵၵ်ႉ) ၼမ်တေႉတေႉဝႃႈဝႃႈ။

ၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၾၢႆႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ၶူဝ်းၶွင်သၽႃႇဝၾိင်ႈတိုၼ်းၶဝ် ထတ်းသၢင်ဝႆႉဝႃႈ – တႃႇယႅၵ်ႈဢဝ်လႆႈ ႁႄႈလိၼ်ႁႃယၢပ်ႇ  (Rare Earth) ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉသုတ်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈႁင်းၵူၺ်းၶေႃၶေႃမႃးလႆႈၼိုင်ႈတၼ်ႇၼႆႉ တေလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ထၢတ်ႈသၢၼ်ၶေးမီး (ၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊလ်) တႃႇ 20 တၼ်ႇ ဝႃႈၼႆ။

ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းလႂ် မီးႁႄႈလိၼ်

ၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ လၢႆလၢႆၸိုင်ႈမိူင်း မီးၶူဝ်းႁႄႈတိုၼ်းလၢင်း မိူၼ်ၼင်ႇႁႄႈလိၼ်ႁႃယၢပ်ႇၼႆႉယူႇသေတႃႉ ၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်မီးလႄႈ ၶုတ်းဢဝ်ႁႄႈလိၼ် (Rare Earth) ႁႃယၢပ်ႇၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈတႄႉ ပဵၼ်မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းဢမေႊရိ၊ မိူင်းဢေႃႊသတေႊရီႊယိူဝ်ႊ၊ မိူင်းမၢၼ်ႈ။ ႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ မီးယူႇသၢမ်သႅၼ်း။ ပဵၼ်ႁႄႈလိၼ်ဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈၸိုၼ်ႈသႅၼ်းၼၵ်း၊ သႅၼ်းၵၢင်၊ သႅၼ်းမဝ်။

ႁႄႈလိၼ်ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ႁႄႈလိၼ် ဢၼ်ပႃးထၢတ်ႈၸိုၼ်ႈသႅၼ်းၼၵ်း ဢၼ်လႆႈၵႃႈၶၼ် သုင်လိူဝ် ပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႂ်းသႅၼ်းႁႄႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်မီးႁႄႈလိၼ်လႄႈ ႁႄႈလိၼ်ဢွၵ်ႇၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၼႂ်း မိူင်းၶၢင် တင်း မိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇ။

ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၶၢင်ၼႆႉ ႁႄႈလိၼ်ဢွၵ်ႇၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းပၢင်ဝႃႈ၊ ၶျီႇၽူၺ်ႇ၊ သေႃႉလေႃႇ၊ ၾီႇမေႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၼႂ်းပိုၼ်ႉ တီႈၼၼ်ႉ ဢွၵ်ႇႁိၼ်ႁႄႈပိူင်ၵျၢမ်းမၼ်းၵူၺ်းသေ ပိုၼ်ႉတီႈၸိူဝ်းဢၼ်တိုၵ်ႉၶုတ်းဢဝ်ႁႄႈလိၼ်ယူႇၼၼ်ႉ မီးမွၵ်ႈ 400 တီႈ၊ ဢၢင်ႇၵဵပ်း သၢၼ်ထၢတ်ႈၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊ (သတ္တုပျော်ရည်စုဆောင်းတဲ့ကန်) မီးမွၵ်ႈ 3000 လုၵ်း။

ႁႄႈလိၼ်ဢၼ်မီးၼႂ်းမိူင်းၶၢင်ၼႆႉ တႄႇၶုတ်းဢဝ် မိူဝ်ႈပီ 2013 ၼႆသေတႃႉ ဢၼ်ၵူၼ်းတင်းၼမ်တႄႇၾၢင်ႉႁၼ်မႅၼ်ႈမႃးၼႆႉ တင်ႈ တႄႇပီ 2015-2016 ၸင်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁၼ်ၸႅင်ႈမႃးဝႃႈ ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ မီးပၼ်ႁႃၵိူတ်ႇၶိုၼ်ႈလၢႆလၢႆလွင်ႈၼႆယူႇ။ ပီ 2020 ၼႆႉ ၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ်သိုပ်ႇႁိူင်းမႃးၶိုၼ်းသေ ပီ 2021 ငဝ်းလၢႆးဝၢၼ်ႈမိူင်းတႄႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ ဢမ်ႇမီးလွင်ႈၼိမ်သဝ်းမႃး။ ဢၼ်ၶုတ်း ၼမ်မႃး ႁၢဝ်ႈႁႅင်းတေႉတေႉဝႃႈဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢႆးလင် ၸွမ်ၸိၵ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ မိၼ်းဢွင်ႇလၢႆႇၵေႃႉယုၵ်ႉယွင်ႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ပဵၼ်ၵႅမ်ၸွမ်ၸိုင်ႈ မိူင်းႁူမ်ႈ တုမ်ယၢမ်းလဵဝ် တႄႇယိုတ်းမိူင်း မိူဝ်ႈပီ 2021 လိူၼ်ၾႅပ်ႊဝႃႇရီႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸွမ်းၼင်ႇၽူႈလူင်ႉလႅၼ်ႇ ၾၢႆႇၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်း ၶူဝ်းၶွင်သၽႃႇဝ လႄႈ ၾိင်ႈတိုၼ်းၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၵဵပ်းႁွမ်ဝႆႉၼၼ်ႉ လႆႈႁူႉဝႃႈ မိူဝ်ႈပီ 2022 ၼၼ်ႉ သၢၼ်ၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊ ဢၼ်တေလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၶုတ်းဢဝ်ႁႄႈလိၼ် ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၶၢင် တီႈၸႄႈဝဵင်းၶျီႇၽူၺ်ႇ ၼၼ်ႉ လူဝ်ႇဢႃႊမူဝ်းၼီးယႃးသႃႊလႃႊၾဵၵ်ႉ 9 သႅၼ်တၼ်ႇ။

တၢင်းၼမ်သၢၼ်ၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊ 9 သႅၼ်တၼ်ႇၼႆႉ ပဵင်းၵၼ်တင်းၵၢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၽုၼ်ႇထၢတ်ႈ တီႈလိၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ပတ်းပိုၼ်ႉ မွၵ်ႈ 18 လၢၼ်ႉဢေႇၶိူဝ်ႊ ၼႆယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈႁၢင်လိူၼ် ပီ 2023 ၸုမ်းသိုၵ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းသၢမ်ၸုမ်း ပိုတ်ႇပၢင်တိုၵ်း ၽႅၼ်ၵၢၼ်ယၼ်ႇသိုၵ်းၼႂ်းမိူင်းတႆးယဝ်ႉဢမ်ႇႁိုင် ၸုမ်းသိုၵ်းၶၢင် တင်း သိုၵ်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ တႄႇပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်းၵၼ် ၼႂ်းမိူင်းၶၢင်။ ၸုမ်းသိုၵ်းၶၢင် လိုပ်ႈတိုၵ်းၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢွၵ်ႇၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸႄႈမိူင်းၶၢင်လၢႆလၢႆဢွင်ႈတီႈသေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢွၵ်ႇပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ဝႃႈ ၵုမ်းထိင်းလႆႈဝႆႉ ၸႄႈဝဵင်းပၢင်ဝႃႈ၊ ၶျီႇၽူၺ်ႇ ဢွင်ႈတီႈၶုတ်းဢဝ် ႁႄႈလိၼ်ဢွၵ်ႇၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈတီႈသုတ်း လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႊပိူဝ်ႊ 18 ဝၼ်း ပီ 2024။

ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ သိုၵ်းၶၢင် (KIA) ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဢွၵ်ႇ ႁႂ်ႈၶၢဝ်ႇလိုဝ်းၸွတ်ႇတူဝ်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ပတ်းပိုၼ်ႉဝႃႈ “ၵိုတ်းၵၢၼ်ၶုတ်းဢွၵ်ႇ ႁႄႈလိၼ်ဝႆႉ” ၼႆယဝ်ႉ။

သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပၼ်သုၼ်ႇလႆႈ ၸဝ်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးယႂ်ႇလူင် ၸိူဝ်းလူင်းတိုၼ်းလႆႈၼၼ်ႉၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး ႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ လႄႈၸုမ်းသိုၵ်းပျီႇတူႉၸိတ်ႉ ဢၼ်မီးတႂ်ႈဢၢမ်းၼၢတ်ႈၶဝ်ၼၼ်ႉ မႃးၶုတ်းဢဝ်ႁႄႈလိၼ်ၼမ်လိူဝ်တီႈသုတ်း။

ႁႄႈလိၼ်ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်းၶၢင်ၼႆႉ ပဵၼ်ႁႄႈလိၼ်ၵႄႇထူၼ်ႈ ဢၼ်မီးထၢတ်ႈၸိုၼ်ႈ ႁိၼ်ႁႄႈသႅၼ်းလိူမ်ႈ ထိူဝ်ႊပီႊယမ်ႊ (Terbium) လႄႈ တိတ်ႊပရူဝ်ႊသီႊယမ်ႊ Dysprosium (Dy) ။

ယၢမ်းလဵဝ် ပီ 2025 ပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်မီးႁႄႈလိၼ်ဢွၵ်ႇၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႂ်းၸႄႈမိူင်းၶၢင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းသိုၵ်းၶၢင် (KIA) ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ။

မိူၼ်ၼႆ ၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၵေႃႈ ထူပ်းႁၼ်ဢွင်ႈတီႈမီးႁႄႈလိၼ် (Rare Earth) တႃႇ 24 တီႈ။ ပဵၼ်ၼႂ်းၼႃႈတီႈ ၸုမ်းသိုၵ်းဝႃႉ (UWSA) ၵုမ်းၵမ် ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းယွၼ်း၊ မိူင်းသၢတ်ႇ သွင်တီႈ၊ ၼႂ်းၼႃႈတီႈၸုမ်းသိုၵ်းမိူင်းလႃး (NDAA) ၵုမ်းၵမ် တီႈမိူင်းပွၵ်ႉ တႃႇ 22 တီႈၼႆ ၸုမ်းၵဝ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး (SHRF) ဢွၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

မိူဝ်ႈပီ 2021 ၼၼ်ႉ ဢွင်ႈတီႈၶုတ်းႁႄႈလိၼ် (Rare Earth) တီႈၸႄႈဝဵင်းမိူင်းယွင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈၸုမ်းသိုၵ်း မိူင်းလႃး (NDAA) ၵုမ်းၵမ် မီး 3 တီႈ၊ တႃႇ 2 တီႈႁၢမ်းၵႂႃႇ။ ထိုင် မႃးပီ 2025 ဢွင်ႈတီႈၶုတ်းႁႄႈလိၼ် ၽိူမ်ႉမႃးထႅင်ႈတႃႇ 19 တီႈ။

ဢွင်ႈတီႈၶုတ်းဢဝ်ႁႄႈလိၼ် ၼႂ်းၸႄႈဝဵင်းမိူင်းပွၵ်ႉၼႆႉ မီးၼႂ်းၵႄႈၵၢင် မႄႈၼမ်ႉၶူင်း လႄႈ မႄႈၼမ်ႉၶွင်။ ပဵၼ်ၸုမ်းသိုၵ်းဝႃႉ (UWSA) ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉၵမ်းသိုဝ်ႈသေ ပၼ်သုၼ်ႇလႆႈၶွမ်ႊပၼီႊ ၸဝ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး မိူင်းၶႄႇၶဝ် မႃးယႃႉထိူၼ်ႇပႃႇၾိင်ႈတိုၼ်းပဵၼ် မိူင်းတႆး ၶုတ်းဢဝ်ၶူဝ်းႁႄႈတိုၼ်းလၢင်းဢၼ်မီးၵႃႈၶၼ်ယႂ်ႇၵႂႃႇ။

ၵွၼ်ႇၼႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈပႆႇယိုတ်းမိူင်းၼၼ်ႉ လွင်ႈၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈႁႃယၢပ်ႇ (ႁႄႈလိၼ်) ၼႆႉ မၼ်းၵေႃႈမီးယူႇၽွင်ႈ ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းဢမ်ႇၼမ်။ ဢွင်ႈတီႈၶုတ်းဢဝ်ႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ မီးမွၵ်ႈ သွင်သၢမ်တီႈၵူၺ်း။ ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ၼႂ်းၼႃႈတီႈ ၸုမ်းသိုၵ်းဝႃႉ ၵုမ်းၵမ်။ ၵူၺ်းဝၢႆးလင် သိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်းမႃးယဝ်ႉၼႆႉ ၵၢၼ်ၶုတ်းဢဝ်ႁႄႈႁႃယၢပ်ႇ (ႁႄႈလိၼ်) Rare Earth ၼႆႉ ၼမ်မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇၼႆ ၸၢႆးႁၢၼ်သႅင် ၽူႈၶၢၼ်ပၢၵ်ႇ ၸုမ်းၵဝ်ႉငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး (SHRF) လၢတ်ႈၼႄၼင်ႇၼႆ။

“ၽွင်းၼၼ်ႉ ၺႃးမိူဝ်ႈဝၢၼ်ႈမိူင်းသုၵ်ႉသၵ်ႉႁႅင်း။ ပဵၼ်ၽွင်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ သုၵ်းၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း ၵၢၼ်သိုၵ်းႁႅင်း။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ဢဝ်ၼမ်ႉမျႅတ်ႈၼမ်ႉတွၼ်း ၽွင်းဝၢၼ်ႈမိူင်းသုၵ်ႉသၵ်ႉ။ ပေႃးမိူၼ်ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်းဝႃႈၵေႃႈ ငုမ်းပႃမိူဝ်ႈၼမ်ႉၶုၼ်ႇ ၼၼ်ႉၶႃႈယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈလဵဝ် ဢွင်ႈတီႈၶုတ်းႁႄႈလိၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၾၢႆႇႁဝ်းၶႃႈႁႃႁၼ်လႆႈဝႆႉသွင်တီႈ။ တီႈၼိုင်ႈ ပဵၼ်ၼႂ်းၼႃႈတီႈၸုမ်းသိုၵ်းဝႃႉ UWSA ၵုမ်းၵမ်ၵမ်းသိုဝ်ႈ တၢင်းမိူင်းပွၵ်ႉ တီႈလႅၼ်လိၼ်မိူင်းၶႄႇ။ ထႅင်ႈတီႈၼိုင်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်တၢင်း မိူင်းသၢတ်ႇ၊ မိူင်းယွၼ်း ၸွမ်းလႅၼ်လိၼ် မိူင်းတႆး- မိူင်းထႆးၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၸုမ်းသိုၵ်းဝႃႉၵုမ်းၵမ်ၸုမ်းလဵဝ် ၾၢႆႇၸုမ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ ႁူမ်ႈၵုမ်းၵမ်ပႃး။ ယဝ်ႉမိူဝ်ႈပူၼ်ႉမႃးပႆႇႁိုင် ၼႆႉၵေႃႈ ၾၢႆႇၸုမ်းႁဝ်းၶႃႈ ထူပ်းႁၼ်ထႅင်ႈတၢင်းမိူင်းလႃး ထႅင်ႈတီႈၼိုင်ႈ”

ႁႄႈဢၼ်ဢွၵ်ႇၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ မီးဝႆႉလၢႆလၢႆသႅၼ်း။ တၢင်းမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ ပွတ်းၸၢၼ်းၼႆႉ မီးထၢၼ်ႇႁိၼ် (Cold) ၊ ၼွၵ်ႈလိူဝ် ၼၼ်ႉ မီးပႃး ၶမ်း၊ မၵ်ႉၵၼိတ်ႉသ် ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇ တၢင်းတႃႈလိူဝ်ႇ၊ မိူင်းလဵၼ်း၊ ၼႃးႁၢႆးလူင် (ႁၢႆးလူင်)  ၼႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉမီးၵၢၼ်ၶုတ်းၶမ်းယူႇႁၢၼ်ႉတေႃႇထိုင် ယၢမ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်။

လႆႈႁူႉဝႃႈ ၶွမ်ႊပၼီႊ ၸဝ်ႈၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီး မိူင်းၶႄႇ ဢၼ်မႃးယႃႉသၽႃႇဝၾိင်ႈတိုၼ်းသေ ၶုတ်းဢဝ်ႁႄႈလိၼ်ၼႂ်းမိူင်းတႆး တေႃႉသူင်ႇ ၶၢႆ ၶဝ်ႈၸူးၼႂ်းမိူင်းၶႄႇၼႆႉ ဢမ်ႇတၢင်ႇမၢႆၾၢင်တီႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ပဵၼ်တၢင်းၵၢၼ်ဝႆႉ။

ၼမ်ႉၶႅမ်ႊမီႊၶိူဝ်ႊ ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၶုတ်းႁႄႈလိၼ်ၼၼ်ႉ လႆလူင်းၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းၵႄးမႄႈၼမ်ႉၶႃ  ဢၼ်လႆၶဝ်ႈၼႂ်းမႄႈၼမ်ႉၶူင် လႄႈ သိုပ်ႇလႆၶဝ်ႈၸူးမႄႈၼမ်ႉလူၺ် လႆၶဝ်ႈၸူး မႄႈၼမ်ႉၶွင် လႅၼ်လိၼ်မိူင်းတႆး – မိူင်းလၢဝ်း တိတ်းၸပ်းၵၼ်။

ၸုမ်းၵဝ်ႈငဝ်ႈသုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး ဢွၵ်ႇလိၵ်ႈႁၢႆးငၢၼ်းယိုၼ်ယၼ်ဝႆႉဝႃႈ “ပိူင်ၾၢင်ႁၢင်ႈလၢႆးၶုတ်းဢဝ် ႁႄႈၸွမ်းသၼ်လွႆ ၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇၼႆႉ မိူၼ်ၵၼ်တင်း လၢႆးၶုတ်းဢဝ်ႁႄႈလိၼ် (Rare Earth) ၼႂ်း ၸႄႈမိူင်းၶၢင် ပဵၼ်လၢႆးတၢင်း In-situ Leaching ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းပိူင်ၼႆႉ ထွင်ဢဝ်ႁႄႈလိၼ်ယူႇၼႂ်းမိူင်းၶၢင်” ၼႆယဝ်ႉ။ 

ႁႄႈလိၼ်လမ်ႇလွင်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်

ၼႂ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ၶိူင်ႈၸႂ်ႉၶူဝ်းသွႆၶိုတ်းၵၢပ်ႈမႃးၵူႈလွင်ႈ။ ရူတ်ႉၵႃး၊ ၾူၼ်း၊ ၶွမ်ႊပိဝ်ႊတိူဝ်ႊ၊ ၶိူင်ႈၾႆးၾႃႉၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ပႃးၸဵမ် ၶိူင်ႈၶူဝ်းဢၼ်ၸႂ်ႉတႃႇၵႅတ်ႇၶႄ ဝၢၼ်ႈမိူင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၵွင်ႈၵၢင်ႇၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်း၊ ႁိူဝ်းမိၼ်တိုၵ်း၊ ၼိဝ်ႊၵလီႊယိူဝ်ႊ လႄႈ မၢၵ်ႇမိုဝ်ႉၸိုၼ်းယၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တိုၼ်းလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ႁႄႈလိၼ် (Rare Earth) ဢမ်ႇပႃးဢမ်ႇပဵၼ်။

ၼႂ်းၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၵၢပ်ႈပၢၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ဢၼ်ၸၼ်ႉသုင်မႃးယူႇၵူႈမိုဝ်ႉဝၼ်း ဢၼ်ႁဝ်းတူၺ်းၾူၼ်း၊ တူၺ်းထီႊဝီႊႁၼ်လႆႈၸႅင်ႈၶိုၼ်ႈ မႃးလိူဝ်ၵဝ်ႇယူႇၼႆႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉႁႄႈလိၼ်ဢၼ်ၸႂ်ႉတိုဝ်းသႂ်ႇပႃးၼႂ်းၶိူင်ႈဝႆႉ။ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ ၵၢၼ်ႁုၼ်ႈမုၼ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၼိုင်ႈလုၵ်ႈ လႄႈ ၶူဝ်းတိုၼ်းသၽႃႇဝၼႆႉ မၼ်းတိုၼ်းဢမ်ႇၵၢင်းၵၼ်လႆႈလႃးလႃး။ ၶူဝ်းႁႄႈတိုၼ်းလၢင်းဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် (မိူင်းမၢၼ်ႈ) ၵမ်ႈၼမ်ၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇၶၵ်ႉၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶိုတ်းၵၢပ်ႈ။

ႁႄႈၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းဢၼ်ယူႇၼႂ်း လိၼ် လႄႈ မီးၵႃႈၶၼ်သုင်လႄႈ ၾၢႆႇၸဝ်ႈၵၢၼ်ပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလူင်ၶဝ် ၸင်ႇၸွမ်းၶူၼ်ႉသွၵ်ႈႁႃ ႁႂ်ႈပေႃးလႆႈၼၼ်ႉယဝ်ႉသေ ၶူင်သၢင်ႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၶူဝ်းၶွင်ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈၵမ်းသိုဝ်ႈၼႆ ၸၢႆးႁၢၼ်သႅင် ၽူႈၶၢၼ်ပၢၵ်ႇ ၸုမ်းၵဝ်ႉငဝ်ႈ သုၼ်ႇလႆႈၵူၼ်းၸိုင်ႈတႆး (SHRF) သပ်းလႅင်း လၢတ်ႈၼႄဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

“ႁႄႈလိၼ် (Rare Earth) ၼႆႉ မၼ်းပဵၼ်ႁႄႈႁႃႁၢပ်ႇလႄႈ ၵႃႈၶၼ်မၼ်းၵေႃႈသုင်လိူဝ် ပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႂ်းသႅၼ်းႁႄႈၵူႈမဵဝ်းမဵဝ်းၼႆႉ။ ႁႄႈ လိၼ်ၼႆႉ ၸႂ်ႉတိုဝ်းလႆႈတီႈ ၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈ၊ ၾူၼ်း၊ ရူတ်ႉၵႃးဢၼ်ၸႂ်ႉႁႅင်းထၢတ်ႈ (EV) လႄႈ ၶိူင်ႈဢီႇလထရေႃးၼိၵ်ႉၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်း ၶဝ်ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ လိူဝ်ၼၼ်ႉဢဝ်ႁဵတ်းၶိူင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၶၵ်ႉၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄၸိုင်ႈမိူင်း မိူၼ်ၼင်ႇ ၶိူင်ႈမိၼ် ၵျႅၵ်ႉ 16 ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉပႃး လႄႈ ႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶူဝ်းႁႄႈတိုၼ်းလၢင်းသၽႃႇဝ ဢၼ်မီးတႂ်ႈလိၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ဝၢၼ်ႈမိူင်း ဢၼ်မီးလွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ လႄႈ မီးမႁႃႇဢၢမ်းၼၢတ်ႈယႂ်ႇလူင်ၼၼ်ႉ ႁႃၶူၼ်ႉသွၵ်ႈဢဝ်တိၵ်းတိၵ်း” ၼႆယဝ်ႉ။

ႁႄႈလိၼ်ၼႆႉ ဢွၵ်ႇၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ဢၼ်မီးပၼ်ႁႃယုင်ႈယၢင်ႈ သုၵ်ႉသၵ်ႉၵၢၼ်မိူင်း၊ ၵၢၼ်သိုၵ်း မိူၼ်ၼႂ်းမိူင်းၶၢင်၊ မိူင်းတႆး၊ မိူင်းမၢၼ်ႈထုင်ႉပဵင်းၸိူဝ်းပဵၼ်လႅၼ်လိၼ်ၸပ်းၵၼ်တင်း မိူင်းသၼ်လွႆ ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ ႁႄႈလိၼ် ဢွၵ်ႇမီးဝႆႉ ၼႂ်းမိူင်းၶၢင်ၼမ်လိူဝ်ပိူၼ်ႈသုတ်း ၼႆယဝ်ႉ။

ယွၼ်ႉၽူႈၼမ်းၸိုင်ႈမိူင်း လႄႈ ၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၵူႈၸုမ်းၸုမ်း ႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၽူႈမၢၵ်ႈမီးလူင် ၼႂ်းၸိုင်ႈမိူင်းႁႅင်းယႂ်ႇ မီးဢႃႇၼႃႇ သုင်သုတ်း မိူၼ်ၼင်ႇ မိူင်းၶႄႇ၊ မိူင်းဢမႄႇရိၵၼ်ႇၸိူဝ်းၼၼ်ႉသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်သိုဝ်ႉၶၢႆ ႁႄႈၵူႈသႅၼ်းသႅၼ်းတေႃႇၵၼ်မႃး ၼပ်ႉပီယၢဝ်း ၶၢဝ်းႁိုင်။ ဢမ်ႇဝူၼ်ႉသွၼ်ႇတေႃႇ ၵူၼ်းမိူင်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸိူဝ်းယူႇသဝ်းထင်ၸွမ်းတူင်ႇတၢင်ႇၼၼ်ႉသေ ဝူၼ်ႉသွၼ်ႇတႃႇၽွၼ်းပုၼ်ႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇၽႂ်မၼ်းၵူၺ်း။

ယၢမ်းလဵဝ်သၢႆၼမ်ႉဢၼ်လေႃႈလႆ လဵင်ႉၵူၼ်းၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈယူႇၼၼ်ႉ ယဵၼ်းပဵၼ်ၼမ်ႉဢၼ်မီးငူၼ်ႉၵွင်ႉ၊ ၼမ်ႉဢႅတ်ႉသိတ်ႉၵႂႃႇ။ ၼူၵ်ႉၼူပူပႃၸိူဝ်းလႆႈပိုင်ႈဢိင်ၵေးၼမ်ႉလႄႈထိူၼ်ႇပႃႇမႆႉၵေႃႈ ၸပ်းတၢင်းပဵၼ်။ ယဵၼ်းပဵၼ်ပႃလၢင်ႇပူႁဝ်ႈၵႂႃႇ။ ၵူၼ်းၸိူဝ်းၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼမ်ႉၵေႃႈ ၸၢင်ႈၸပ်းတၢင်းပဵၼ်ၽိဝ်ၼင်၊ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၵႅၼ်ႇသႃႇ၊ မႄႈၼမ်ႉဢၼ်ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ ယၢမ်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်း မႃးပၢၼ်သိုပ်ႇပၢၼ် ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉၵွင်ႉၵႂႃႇတင်းၵေးယဝ်ႉ။

ၼူၵ်ႉၵေႃႈဢမ်ႇႁွင်ႉ၊ ၵေးၼမ်ႉသဵၼ်ႈလဵၵ်ႉသဵၼ်ႈယႂ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးလွင်ႈသႅၼ်ႈသႂ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶုၼ်ႇယူႇတင်းပီ၊ ပူ ပႃ တူဝ်သတ်း ၼႂ်းၼမ်ႉ ၵေႃႈဢမ်ႇလိူင်ႇ၊ တမ်ႇငႃႈလႃႈသတ်းၶဝ်ၵေႃႈ ႁၢမ်းၵၢၼ်၊ မၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉဢမ်ႇဢွၵ်ႇပူင်းႁူင်းၵွၼ်ႈ လွတ်ႈသၢၼ်ၶေးမီး လႆႈ၊ ၼူၵ်ႉၼူတူဝ်သတ်းၼိူဝ်ၵုင်းၵေႃႈ ဢမ်ႇလိူင်ႇလႆႈ မိူၼ်ၵဝ်ႇ၊ တေႃႈၼင်ႇၼႂ်းသၢႆလူမ်း ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈ သတ်းလႆႈသုတ်ႇသႅဝ်ဢၢႆ သိုပ်ႇလူမ်းထူၺ်ႈၸႂ်ၵၼ်ယူႇၵူႈမိုဝ်ႉၵူႈဝၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ မီးငူၼ်ႉၵွင်ႉၼမ်မႃး၊  မၢင်ပွၵ်ႈယင်းလႆႈႁၼ် ဝူဝ်း၊ ၵႂၢႆးပဵၼ်ၸဵပ်းပဵၼ်ယဵၼ်း ၼွၼ်းယဵတ်ႇ လူႉတၢႆယူႇၼႂ်းထိူၼ်ႇပႃႇ။

သၼ်လွႆဢၼ်မီးတၢင်းႁၢင်ႈလီ သီၶဵဝ်၊ သီလိူင်ၸွမ်းၶိင်ႇၶၢဝ်း သၽႃႇဝ ၶူင်သၢင်ႈမႃးၼၼ်ႉၵေႃႈ ယၢမ်းလဵဝ် ယဵၼ်းပဵၼ် သၼ်လွႆ ဢၼ်ႁၢမ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လွမ်ႈဢွမ်းတွမ်းဢႅမ်းတႅမ်းၵႂႃႇသဵင်ႈသေ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ ႁၢမ်းတီႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈၵႂႃႇတင်းၼမ်။

မူႇဝၢၼ်ႈၵေႃႈႁၢမ်း၊ ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၵေႃႈဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ႁဵတ်း ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉၼႃႈႁိူၼ်း ပိူင်ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ တေလႆႈႁၼ် ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် လမ်ႇလွင်ႈသုတ်းတႄႉ ပဵၼ်ၼႂ်းမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ ဢွင်ႈတီႈၸိူဝ်းပဵၼ်ပၢင်တိုၵ်း လႄႈ ၺႃးတၢမ်ႇပၢင်တိုၵ်း တင်း မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း ပိုၼ်ႉတီႈၸိူဝ်းမီးၶူဝ်းႁႄႈတိုၼ်းလၢင်းလိူင်ႇမၢၵ်ႈသေ မီးၸုမ်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇလၢႆလၢႆၸုမ်းၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ။