ပိုၼ်းၵၢၼ်မိူင်း (Political History)

 တႄႇမိူဝ်ႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉလုၵ်ႈၼႆ့ဢမ်ႇပႆႇမီး လဵၼ်လိၼ်ၶႅၼ်ႈၵၼ် ၊ ၸႄႈမိူင်းဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼႂ်းလူမ်ႇၾႃႉၼႆ့ၵေႃႈဢမ်ႇပႆႇတင်ႈ ၊ တူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်းၶိူဝ်းသင်ၼႆတင်းဢမ်ႇႁူႉ ၊ တႄႇမိူဝ်ႈၵူၼ်း ဢမ်ႇပႆႇတႅမ်ႈတင်ႇၼိူဝ်ပိုၼ်း ၊ မိူဝ်ႈပူၼ့်မႃး ၼိုင်ႈမိုၼ်ႇပီပၢႆၼၼ့် ၵၢၼ်မိူင်းဢၼ်ဝႃႈၼႆ့ သမ့်ပေႃးမီးဝႆ့ထႃႈယဝ့်။ ပိုၼ်းၵၢၼ်မိူင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ ပဵၼ်သင်။ ပိုၼ်းၵၢၼ်မိူင်းယၢမ်းလဵဝ်သမ်ႉပဵၼ်ႁိုဝ် မၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်။ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပဵၼ်ယွၼ်ႉသင် – ၵူၼ်းႁဝ်းႁဵတ်းႁိုဝ်သၢင်ႈလွင်ႈယူႇႁူမ်ႈၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ်ၶိုၼ်း။

လုၵ်ႉတီႈပၢၼ်ဢၼ်ဢဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်ႁဵတ်းၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇသေ သိုပ်ႇယိုၼ်းယၢဝ်းမႃး ထိုင် ပၢၼ်ၶိူင်ႈၵွင်ႈၵၢင်ႇ ၼိဝ်ႊၶလီႊယႃႊ ထိုင်ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆ့ၼၼ့် ၵူၼ်းႁဝ်းဢမ်ႇႁွၼ်ႇတွၼ့်ႁၢင်ႇယၢၼ်ၵႆၵၢၼ်မိူင်းမႃးသေပွၵ်ႈ။

ပေႃးမႃးတႅၵ်ႈၼိူင်း ပိုၼ်းၵၢၼ်မိူင်း တႄႇဢဝ် ပိုၼ်းၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ တေႃႇထိုင် ပိုၼ်းၵၢၼ်မိူင်း ဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉၸိုင် တေႁဵတ်းႁႂ်ႈပွင်ႇၸႂ်လႆႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းယူႇဢမ်ႇႁၢင့်ၼႆ ယုမ်ႇယမ်ၼင်ႇၼႆ။

ပိူင်ၵၢၼ်မိူင်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇ (Early Political Systems)

လၢႆးၵေႃႇသၢင်ႈဢႃႇၼႃႇ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းမိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဢၼ်တိုၵ်ႉယူႇၼႂ်းႁူးၼႂ်းထမ်ႈၼႆႉ ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈတူင်ႇၵူၼ်းၼၼ်ႉပဵၼ် ၵၢၼ်ၶွတ်ႇၽွတ်ႈပဵၼ် မူႇ ၊ ဢဝ်ၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ၵၼ်ပဵၼ်ယႂ်ႇ ၊ ၼႂ်းၼႆႉ ယူင်ႉၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၶဝ်ၼၼ့် သီႇႁႃႈၵေႃႉၼိုင်ႈမူႇ ၊ သိပ်းပၢႆၼိုင်ႈမူႇ ပဵၼ်ၸုမ်းပဵၼ်ၸုမ်း ၊ ၶဝ်ဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ် ႁိမ်းမုၵ်ႉၾႆးသေ သၢင်ႈလွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်။

ၼႂ်းၸုမ်းၼၼ့်ၵေႃႈ တေမီးၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၵေႃႉၼိုင်ႈ ၊ ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ့် ပဵၼ်ၵူၼ်းဢၼ်ၼမ်းၼႃႈႁဵတ်းသၢင်ႈ ၵူႈသမ်ႇပိူင် ၼင်ႇ လႃႈသတ်း ၊ ႁႃဢွင်ႈသဝ်း တႃႇလွတ်ႈၽေး ၾိင်ႈၾႃႉရႃႇသီႇႁုၵ်ႉႁၢႆႉလူင် လႄႈ ပိူင်လူင်မၼ်း တႃႇမုၵ့်မူႇၸုမ်း ၶဝ်ယူႇလွတ်ႈၵႂႃႇလႆႈယိုၼ်းယၢဝ်း။ ၵူၺ်း ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ့် ဢမ်ႇမီး ငိုၼ်းလိူၼ် ၊ ဢမ်ႇမီးလၢႆးလႆႈသင်မိူၼ်ယၢမ်းလဵဝ် ၊ ၶဝ်ဢွၼ်ႁဵတ်းဢွၼ်ႁႃ ဢွၼ်ၵႂႃႇဢွၼ်ပႆ ၊ ဢၼ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ယၢမ်းၼၼ့်လႆႈၼႆ့ ပဵၼ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်လုၵ်ႈၼွင့်မၼ်းၵူၺ်း။

ၶၢဝ်းယၢမ်းႁိုင် မႃးၵေႃႈ တူင်ႇၵူၼ်းတိုဝ်းလိူဝ်မႃး မိူဝ်ႈတႄႇပဵၼ်မုၵ့်မူႇ သႂ်ႇသႂ်ႇမႃးပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢွၼ်ႇယဝ့် သိုပ်ႇႁုၼ်ႈမုၼ်း ပဵၼ်ၶၵ့်ပဵၼ်ၶၵ့် ထိုင်ပဵၼ်မိူင်းယႂ်ႇယဝ့် မီးမႃး ပိူင်ဢုပ့်ပိူင်ႇၵူႈသႅၼ်းသေ ႁုၼ်ႈမုၼ်းထိုင် ၼင်ႇပိူင်ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၶုၼ်ႁေႃၶမ်း။ လႅၼ်လိၼ်မိူင်းၵေႃႈ ၸႅၵ်ႇၽႄမႃး ၊ ႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် ၵေႃႈ မၵ်းမၼ်ႈမႃး ၼင်ႇႁူႉၵၼ်မိူင်းၵဝ်မိူင်းမႂ်းၼၼ်ႉယူႇ။

ၶုၼ်ႁေႃၶမ်းမိူင်းလႂ် ပိူင်ႇလိၼ်မိူင်းၵႂၢင်ႈယႂ်ႇၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈ ဢူမုၼ်ၽုင်းမၼ်းယႂ်ႇလႄႈ ၸင်ႇဝႃႈ ႁိမ်ၵၼ်ၼႃႈလိၼ်မိူင်းယဝ့် ပဵၼ်သိုၵ်းသိူဝ်မႃး ဢမ်ႇယဝ့်ဢမ်ႇဝၢႆး ထိုင်ၵၢပ်ႈပၢၼ်မႂ်ႇ ပၢႆးၸၢင်ႈ  Technology ၼႆ့ယူႇယဝ့်။

လွင်ႈဢၼ် ၵူၼ်းၼင်ႇၵၼ်ၶႃႈႁႅမ်ၵၼ်ၼႆ့ ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆ့ မီးမႃးၸဵမ်ၵွၼ်ႇ ၊ ဢၼ်တႅမ်ႈတၢင်ႇဝႆ့ၼႂ်းပိုၼ်းၵေႃႈမီး ဢၼ်ဢမ်ႇလႆႈတႅမ်ႈမၢႆဝႆ့ၼႂ်းပိုၼ်းၵေႃႈမီး ၊ ဢၼ်ႁၢႆႇလၢႆၵႂႃႇယဝ့် ဢမ်ႇႁူႉလႆႈငဝ်ႈငႃႇမၼ်းၵေႃႈမီးၼမ်။ ပဵၼ်ႁိုဝ်ၵေႃႈယဝ့် ဢွၼ်မႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း လွင်ႈတၢင်းသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ၼႂ်းလူၵ်ႈၼႆ့ၼႆ တေႁၼ်ၸႅင်ႈမႃးယူႇ။

 ငဝ်ႈငႃႇ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ

  ဝၢႆးလင်ပီႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 19  ယဝ့် ၼႂ်းတွၼ်ႈၸဝ့်ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 20 ပီႊ ၼၼ်ႉ  တီႈၼႂ်းမိူင်း ယူႊရူပ်ႊ Europe  ၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမႃး ဝႃႇတႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း (Radical Nationalism)။ (မိူဝ်ႈၵွၼ်ႇဢွၼ်ၼၼ့်ၵေႃႈ ဝႃႇတဢၼ်ၼႆ့ မီးဝႆ့ယူႇ ၊ ၵူၺ်းဢမ်ႇပေႃးႁၢဝ်ႈႁႅင်း)

ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၼႆ့ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ့် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇ ၶိုၵ်ႉတွၼ်းလိူဝ်တၢင်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်း။ ပၢႆးဝူၼ့်ဢၼ်ၼႆ့  ပၼ်ႁႅင်း ႁႂ်ႈၶႂၢၵ်ႈၼႃႈလိၼ် လႄႈ ၵေႃႇသၢင်ႈဢႃႇၼႃႇၵႂၢင်ႈၶႂၢင်။

တီႈၼႆႈတေလႆႈႁူႉၸႅင်ႈလီဝႃႈ ပိုၼ်ႉထၢၼ် ဝႃႇတႁၵ့်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼႆႉ မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼႂ်းၵႄႈ “ႁဝ်း” လႄႈ “ၶဝ်” ပဵၼ်လွင်ႈပၢႆႇဢွၵ်ႇ၊ လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽႄ လႄႈ လွင်ႈၶဵၼ်တေႃႇၵၼ်ယဝ့် မၼ်းမၵ်းမၼ်ႈပိူၼ်ႈပဵၼ်ၽူႈၶဵၼ် (Othering)။

လွင်ႈၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈတႅၵ်ႇယၢႆႈၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ သေဢမ်ႇၵႃး မၼ်းႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ် လွင်ႈၶွင့်ၶမ် လႄႈ လွင်ႈၵေႃႇၵၢၼ်ႁၢႆႉယူႇ။

ပေႃးၶိုၼ်းၽိုၼ့်ပိုၼ်း တေႁၼ်ဝႃႈ ၸုမ်းႁၵ့်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းၶဝ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မီးလွင်ႈႁုၵ်းႁၢႆႉ လႄႈ ၵိူတ်ႇပဵၼ် ပၢင်တိုၵ်း တင်းၼမ်မႃး။ လွင်ႈဢၼ် ၽူႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်း  သႃႊပီႊယႃႊ Serbia ၶဝ် ၶႃႈႁႅမ်တၢႆ ၾရႅၼ်ႉသ် ၾႃႊတီႊၼၼ်ႊ  Archduke Franz Ferdinand  ဢၼ်ပဵၼ် ၽူႈပုတ်ႈတႅၼ်း ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း ဢွတ်ႉသထရီးယႃး(Austria) မိူဝ်ႈ 28/6/1914 ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပၢင်တိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ တႄႇပဵၼ်မႃး ။

မိူဝ်ႈသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃ့ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ့် ၵမ်ႇၽႃႇတႅၵ်ႇပဵၼ် ၸုမ်းမိူင်းဢူၺ်းလီ (Allies/Entente Powers) လႄႈ  ၸုမ်းဢဵၼ်ႁႅင်းသုၼ်ႇၵၢင် (Central Powers) ၼႆ သွင်ၸုမ်း။

ၸုမ်းမိူင်းဢူၺ်းလီ (Allies/Entente Powers) ၼႆ့ မီးမိူင်း သႃႊပီႊယႃႊ (Serbia) ၊ မိူင်းရတ်ႉသျႃႊ (Russia) ၊ မိူင်းၾရင်ႇသဵတ်ႈ (France) ၊ မိူင်းဢိင်းၵလဵတ်ႈ (Britain) ၊ မိူင်းၵျပၼ်ႊ(Japan) လႄႈ ဢိၵ်ႇပႃးထႅင်ႈ 23 မိူင်းႁူမ်ႈၵၼ်။

ဢၼ်ဢွၼ်ႁူဝ် ၸုမ်းဢဵၼ်ႁႅင်းသုၼ်ႇၵၢင် (Central Powers) သမ့်ပဵၼ်မိူင်း ဢေႃႊသထရီးယႃႊ -ႁင်ႊၵေႊရီႊ Austria-Hungary ၊ မိူင်းၵျႃႊမၼီႊ Germany ၊ ၽႅၼ်ႇလိၼ်ယႂ်ႇဢူဝ်ႊတူဝ်ႊမၼ်ႊ (တူႇရၵီႇ)Ottoman Empire (Turkey) ၊ မိူင်းပူႊရၵေႊရီႊယႃႊ (Bulgaria) လႄႈ ဢိၵ်ႇပႃးလၢႆလၢႆမိူင်းႁူမ်ႈၵၼ်။

ဝၼ်းတႄႇပဵၼ်သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆ့ ပဵၼ်ဝၼ်းတီႈ 28 လိူၼ်ၵျူႊလၢႆႊ 1914 ၊ ဝၼ်းသုတ်းတူဝ်ႈသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼႆ့ ပဵၼ်ဝၼ်းတီႈ 11 လိူၼ်ၼူဝ်ႊဝႅမ်ႊပိူဝ်ႊ 1918 ၊ ၶၢဝ်းယၢမ်းတၢင်းႁိုင် သီႇပီပၢႆၼႆ့ သိုၵ်းႁၢၼ်တင်းသွင်ႇၾၢႆႇတၢႆ 9 လၢၼ့် ထိုင် 11 လၢၼ့် ၊ ၼႂ်းပၢင်တိုၵ်းၼၼ့် ၶႆႈၼၢဝ်သေတၢႆၼၼ့် မီး မွၵ်ႈ 5 လၢၼ့်။

ၵူၼ်းမိူင်းလုတၢႆယွၼ့်ပၢင်တိုၵ်းၼၼ့် မီး 6 လၢၼ့် တေႃႇ 13 လၢၼ့် ၊ ဢၼ်ၼႆ့ၵူၼ်းမိူင်းတၢႆယွၼ့် လွင်ႈဢိုပ်းယၢၵ်ႈ ၊ လွင်ႈတၢင်းပဵၼ်ရေႃးၵႃႇလႄႈ ဢၼ်ၺႃး ၶႃႈႁႅမ်တၢႆ ဢမ်ႇၸွမ်းတြႃး ႁူမ်ႈၵၼ်။

သိုၵ်းႁၢၼ်တၢင်းၵူၼ်းမိူင်း ဢၼ်တၢႆယွၼ့်သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈၼၼ့် ႁူမ်ႈၵၼ်သဵင်ႈသဵင်ႈ တေမီးမွၵ်ႈ 16.5 လၢၼ့် ထိုင် 20 လၢၼ့်ၼႆ ၽူႈလူင့်လႅၼ်ႇၶဝ် တႅမ်ႇမၢႆဝႆ့ၼင်ႇၼႆယူႇ။

သိုၵ်းမၢတ်ႇၸဵပ်း မီးမွၵ်ႈ 21 လၢၼ့် ။ ၵူၼ်းမိူင်းလႆႈၶၢမ်ႇတၢမ်ႇသိုၵ်းၼၼ့် ၼပ့်ဢမ်ႇထူၼ်ႈလႆႈ ၊ ၼႆ့ယဝ့် ၽွၼ်းဝႃႇတႁၵ့်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်း (Radical Nationalism)။

 ဝႃႇတႁၵ့်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်း  (Radical Nationalism)  လႄႈ ငဝ်ႈငႃႇ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ပွၵ်ႈၵမ်းသွင်

 ဝၢႆးသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းၼိုင်ႈ ယဝ့်တူဝ်ႈယဝ့် ႁိုင် ၼိုင်ႈပီ ၊ မိူဝ်ႈၼႂ်းပီ 1919 ႁူမ်ႇၵၼ်လူင်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆဝႃႊသၢႆႊ (Treaty of Versailles) ၊ ၼႂ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႇမၢႆၼၼ့် မၢပ်ႇၼႄးၵျိူဝ်ႊမၼီႊ ပဵၼ် ၵေႃႉတႄႇပၢင်တိုၵ်း ၊ တတ်းမၵ်း ဢိုတ်းႁႅတ်ႉ ႁၢဝ်ႈႁႅင်း (Harsh sanctions) ၊ တေလႆႈပၼ်ၵႃႈသၢႆႈတႅၼ်းပၢင်တိုၵ်း ၊ လူတ်းယွမ်းၼႃႈလိၼ် လႄႈ မၵ်းၶၢၼ်းဢဵၼ်ႁႅင်းသိုၵ်း (limit military power) ၸိူဝ်းၼႆ့ယဝ့်။ 

လွင်ႈၼႆ့ႁဵတ်းႁႂ်ႈငဝ်ႈႁၢၵ်ႈ ဝႃႇတႁၵ့်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်း ( Radical Nationalism)  ၵျိူဝ်ႊမၼီႊ တႃႇဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇမႃးၼႆ မိူဝ်ႈၼၼ့် ၽႂ်ဢမ်ႇဝူၼ့်သွၼ်ႇမႅၼ်ႈ။

ၵူၼ်းမိူင်းၵျိူဝ်ႊမၢၼ်ႊ  တင်းၼမ် ႁၼ်ထိုင်ဝႃႈ လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ ဝႃႊသၢႆႊ (Treaty of Versailles) ၼႆ့ ပဵၼ်လွင်ႈပေႉၵိၼ်ၵၼ်လႄႈ လွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉ ၽၢႆႇပၢႆးၸႂ်။ ၵွပ်ႈၼႆ ၼႂ်းမိူင်းၵျိူဝ်ႊမၼီႊ ဢွၵ်ႇသဵင်လင်မႃး ႁႂ်ႈလူင်ပွင်ၸိုင်ႈ “ၶိုၼ်းထတ်းတူၺ်း လိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ  ဝႃႊသၢႆႊ (Versailles)” တႃႇတေၶိုၼ်းမႄးၵုင်ႇသိၵ်ႈၶႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၵျိူဝ်ႊမၼီႊ ၼႆယဝ်ႉ။

  ဢႃႊၻွပ်ႉၾ် ႁိတ်ႊတလႃႊ  (Adolf Hitler) လႄႈ ပႃႇတီႇ ၼႃႊၸီႊ (Nazi Party) ၶဝ် ဢဝ်တိုဝ်ႉတၢင်းဢၼ်ၼႆ့သေ တူၺ်းငဝ်းလၢႆးၼႂ်းမိူင်း လႄႈ ၵူႊမိူင်းမိူင်းယဝ့် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဝႃႇတႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼႂ်းမိူင်းၵျိူဝ်ႊမၼီႊ ပူင်းႁူၼ်ႈမႃးၼၼ့်ယဝ့်။

ၼႂ်းပီ 1929 ၵိူတ်ႇပဵၼ်ပၼ်ႁႃပၢႆးမၢၵ်ႈမီးလုမ်ႈၾႃႉ ၵူၼ်ႇပၢင်း (Great Depression) ၊ ၵူၼ်းမိူင်းလႆႈႁူပ်ႉထူပ်းပၼ်ႁႃ လွင်ႈယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ လႄႈ လွင်ႈဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ႁႃလဵင့်တွင့်။

ႁိတ်ႊတလႃႊ (Adolf Hitler) လႄႈ ပႃႇတီႇၼႃႊၸီႊ (Nazi Party) ၶဝ် ဢဝ်တိုဝ့်တၢင်း ဢၼ်ၼႆ့ သေ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၵႂၢမ်းမၼ်ႈ “လွင်ႈမူၼ့်မႄးလီၶိုၼ်း” လႄႈ “လွင်ႈပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ” (“Recovery” and “Economic Growth”) တွၼ်ႈတႃႇ မိူင်းၵျိူဝ်ႊမၼီႊၼႆၼၼ့် ႁဵတ်းႁႂ်ႈလွင်ႈၵမ်ႉထႅမ်ၵူၼ်းမိူင်း တိူဝ်းၼမ်မႃးၼိူဝ် ႁိတ်ႊတလႃႊ (Adolf Hitler) လႄႈ ပႃႇတီႇၼႃႊၸီႊ (Nazi Party) ယူႇယဝ့်။

ႁဵတ်းၼၼ်သေ ဢႃႊၻွပ်ႉၾ် ႁိတ်ႊတလႃႊ (Adolf Hitler) လႄႈ ပႃႇတီႇၼႃႊၸီႊ (Nazi Party) ၶဝ် ဢဵၼ်ႁႅင်းယႂ်ႇယဝ့် ထိုင်တီႈလႆႈပဵၼ် လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ မိူင်းၵျိူဝ်ႊမၼီႊမႃး။

ၼႂ်းပီႊ 1936 ႁိတ်ႊတလႃႊ သိၵ်ႇလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆ ဝႃႊသၢႆႊ ယဝ့် ဢဝ်တပ့်သိုၵ်းမၼ်းၵႂႃႇဝႆ့တီႈ လိၼ်ရၢင်းၼႃး (Rhineland)။ ၼႂ်းပီ 1938 ႁိတ်ႊတလႃႊ သိမ်းဢဝ် မိူင်းဢေႃႊသထရီးယႃႊ(Austria) လႄႈ မိူင်းၶျႅၵ်ႊၵူဝ်ႊသလူဝ်ႊဝၵ်ႊၵီႊယႃႊ(Czechoslovakia) ၊ ထိုင်မႃးၼႂ်းပီ 1939 ၼၼ်ႉ မၼ်းသိမ်းဢဝ်ထႅင်ႈ လိၼ် သူႊတဵၵ်ႊ (Sudak region)ဢၼ်ပဵၼ်ပွတ်းတွၼ်ႈ မိူင်းၶျႅၵ်ႊၵူဝ်ႊသလူဝ်ႊဝၵ်ႊၵီႊယႃႊ  (Czechoslovakia)။ ၸွမ်ၽွင်းလူင် မိူင်းဢၢင်းၵိတ်း ၼေႊဝီႊလီႊ ၶျႅမ်ႊပိူဝ်ႊလိၼ်ႊ (British Prime Minister Neville Chamberlain) ယွမ်းႁပ့်ပၼ် ႁိတ်ႊတလႃႊသေ ပၼ်ၵႂၢမ်းမၼ်ႈဝႃႈ “တေဢဝ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ် မႃးၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼႆ့” ၼႆယဝ်ႉ။

လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉဢၼ်ၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ဝႃႇတႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ႁိတ်ႊတလႃႊ (Hitler) ဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼၼ့် ႁတ်းႁဵတ်းႁတ်းသၢင်ႈမႃး။ လိုၼ်းသုတ်းၵေႃႈ ႁိတ်ႊတလႃႊ ပိုတ်ႇပၢင်တိုၵ်းသေ ၶဝ်ႈယိုတ်းမိူင်းပူဝ်ႊလႅၼ်ႊ (Poland)  ။

သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းသွင် တႄႇဝၼ်းတီႈ 1/9/1939 ၊ ဝၼ်း ၵျိူဝ်ႊမၼီႊ ၶဝ်တိုၵ်း မိူင်းပူဝ်ႊလႅၼ်ႊ ၊ ဝၼ်းသုတ်းတူဝ်ႈ သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းသွင် ပဵၼ်ဝၼ်းတီႈ 2/9/1945  ၵျပၼ်ႊဝၢင်းၶိူင်ႈ ။

 သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼၼ့် ႁိုင် 6 ပီ လႄႈ 1 ဝၼ်း တဵမ်တဵမ်။

ၽူႈလူင့်လႅၼ်ႇၶဝ်လၢမ်းၶၢတ်ႈဝႃႈ ယွၼ်ႉပၢင်တိုၵ်း သိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉပွၵ်ႈၵမ်းသွင်ၼၼ့်သေ ၵူၼ်းတၢႆၵႂႃႇ မီးမွၵ်ႈ 90 လၢၼ်ႉ ၼႆယူႇယဝ့်။

ၼႆ့ၵေႃႈတေႁၼ်ၸႅင်ႈလႅင်းလီဝႃႈ ၽွၼ်းႁၢႆႉၸႃႉ ဝႃႇတႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈဢၼ်ႁၢဝ်ႈႁႅင်း (Radical Nationalism) ၼၼ့်ယူႇ။

လွင်ႈဝႃႇတႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ ၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ထၢင်ႇၸႅင်ႈလႅင်းလီယူႇ။ ပေႃးၼၼ် ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆႉၽိတ်းႁႃႉ? ၼႆ တေတွပ်ႇၶေႃႈလဵဝ်ဝႃႈ ဢမ်ႇၽိတ်း။ ၵူၺ်း… လူဝ်ႇမေႃႁၵ်ႉၶိူဝ်းတူဝ်ၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၊ ယႃႇပေၵႂႃႇၸၢင်း တၢင်ႇၶိူဝ်း ၊ ယႃႇပေၸပ်းၽၢၵ်ႇၾၢႆႇလဵဝ် ၊ ဢၼ်ၼႆႉတေလႆႈဝႃႈ ၵၢၼ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ ၼႆယဝ်ႉ

လွင်ႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈ ႁၵ်ႉသႃၼပ်ႉထိုဝ် ၊ ဝၢၼ်ႈမိူင်း ၊ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ၊ ၾိင်ႈငႄႈၾိင်ႈထုင်း ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇသေ ႁူမ်ႈမိုဝ်းၵၼ်ႁဵတ်းသၢင်ႈ ႁႂ်ႈမၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်။

လၵ်းၵၢၼ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆႉ …

1 – ဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်းတင်းသဵင်ႈ မႃးႁူမ်ႈၵၼ် ဢမ်ႇဝႃႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း သႃႇသၼႃႇ သၢင်ႈလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၵၼ်။

2 – ၶတ်းၸႂ်ပူၵ်းပွင် ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လႄႈ ၾၢင်ႁၢင်ႈ ၵၢၼ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸႅတ်ႈၸၢင်ႇ။

3- ၼပ်ႉယမ် ၾိင်ႈငႄႈပိူၼ်ႈ ၊ ဝႆႉၸႂ်ၵရုၼႃႇယဝ်ႉ လွင်ႈၼပ်ႉထိုဝ် တီႊမူဝ်ႊၶရေႊသီႊ ပဵၼ်ယႂ်ႇ လႄႈ သုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း ႁႂ်ႈယူႇၸွမ်းၵၼ် ၵတ်းၵတ်းယဵၼ်ယဵၼ်လႆႈ။

ၵၢၼ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆႉ လူဝ်ႇလႆႈမီး ၼမ်ႉၸႂ်ၵႂၢင်ႈၶႂၢင် ဢၼ်ပႃးလွင်ႈႁၵ်ႉဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈတူဝ်ၵဝ်ႇၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး လွင်ႈၼပ်ႉယမ် လႄႈ မေႃဝႆႉၵႃႈၶၼ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းပိူၼ်ႈၵေႃႈ ပဵၼ်ပိူင်လူင်ယူႇယဝ်ႉ။

ဢၼ်ၼႆႉယဝ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈငမ်းယဵၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇလႄႈ ၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်မၢၼ်ႇမႅၼ်ႈ။

လွင်ႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈပူၼ်ႉတီႈၼႆႉ ႁဵၼ်းႁႂ်ႈ ၸႅၵ်ႇၽႄၶိူဝ်းၵူၼ်း ဝႆႉၼၵ်းၼိူဝ် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတူဝ်ၵဝ်ႇသေ ႁၼ်ထိုင် ၸၢဝ်းၶိူဝ်းတၢင်ႇၸိူဝ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းတႅမ်ႇ။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၸပ်းၸဵင်ႇ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်မႃး လွင်ႈႁၢႆႉၸႃႉတင်းၼမ် ၼင်ႇႁၼ် ပိုၼ်းလွင်ႈသိုၵ်းလုမ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးတင်း သွင်ပွၵ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်ဢိင်ၼိူဝ် လွင်ႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼၼ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈတႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းလႄႈ ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆသေတႃႉ ပေႃးဝႃႈ တူင်ႉၼိုင်ပူၼ်ႉတီႈၸိုင် ၸၢင်ႈယႃႉၼမ်ႉၸႂ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈသေ တုမ်ႉတိူဝ်ႉပႃး လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ ၵၢၼ်ၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်တူၺ်းထိုင် ၽွၼ်းလီတူဝ်ၵဝ်ႇၵူၺ်းၼၼ်ႉ ႁႄႉႁၢမ်ႈ လွင်ႈႁူမ်ႈမိုဝ်း ၵူႈပိူင်ပိူင်ၼႆ လီၾၢင်ႉၵၼ်ဝႆႉ။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈသမ်ႉ ပေႃးဢမ်ႇမီးၸႂ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆ တႃႇတေၸုၵ်းမၼ်ႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉၼႆႉ မၼ်းယၢပ်ႇၼႃႇ။ ဢမ်ႇမီးၸႂ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၼႆႉ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၼႂ်းမိူင်း ဢမ်ႇၼိမ်သဝ်းသေဢမ်ႇၵႃး တေယၢပ်ႇၽိုတ်ႇတႃႇတေ ၶၢမ်ႈပူၼ်ႉ လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ ၊ လွင်ႈတဵၵ်းတဵင် တၢင်းၼွၵ်ႈ လႄႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇတူၵ်းလိုၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇလီလူင်လိုမ်း။

ပေႃးဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၸႂ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ၵႅၼ်ႇၶႅင်ၸိုင် တႃႇတေၵေႃႇသၢင်ႈၶိုၼ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပဵၼ်လႆႈလႄႈ လွင်ႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈလီ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၊ လွင်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင် လႄႈ လွင်ႈမၼ်ႈၵိုမ်း ၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ဢိတ်ႉသရေႊ ဢဝ်လွင်ႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈသေ ၶိုင်ပွင် ႁႂ်ႈၵူၼ်းၶိူဝ်းၶဝ်ၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

လွင်ႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်ပူၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ ၸၢင်ႈပဵၼ် လွင်ႈၶွင်ႈၶမ်လူင် တႃႇလွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ ၼႆသေတႃႉ ၊ လွင်ႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဢၼ်ၸႅတ်ႈၸၢင်ႇၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်လွင်ႈ ဢၼ် လမ်ႇလွင်ႈတႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်း တေသိုပ်ႇယိုၼ်းယၢဝ်းၵႂႃႇ ဝၼ်းတႃမိူဝ်းၼႃႈ။

ႁဝ်းလူဝ်ႇလႆႈၽုၵ်ႇသွမ်ႈ လွင်ႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ လူၺ်ႈလၢႆးတၢင်း ဢၼ်ၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ်သေ ဝႄႈၽွၼ်းႁၢႆႉ ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉ လွင်ႈႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈႁၢဝ်ႈႁႅင်းဢၼ်ပူၼ်ႉတီႈၼၼ်ႉ လမ်ႇလွင်ႈတေႉတေႉ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ လၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၼႄဝႆႉဝႃႈ ၵၢၼ်ယုၵ်ႉမုၼ်း လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း လႄႈ လွင်ႈထိင်းသိမ်း လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၵၢၵ်ႇသေႃး တႃႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ တေသိုပ်ႇမီး ဢသၢၵ်ႈလႆႈၼၼ်ႉ မီးပၢႆးႁၼ်ၼင်ႇၼႆသေ ပွင်ႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၵဵဝ်ႇၵပ်း လွင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်ၵူမ်ၵဵဝ်ၼႆႉ ၵိုတ်းလိုဝ်ႈလူပ်းလင် တီႈၼႆႈယဝ်ႉတႃႉ …။

ႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႂ်ႇသုင်သေၵမ်း

တႅမ်ႈ-ၾၢင်ဢိူင်ႇၾႃႉ