လိူၼ်ၵျုၼ်ႊၼႆႉပဵၼ်လိူၼ်ဢၼ် ပေႃႈမႄႈလႄႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ တိုၼ်ႇတဵၼ်ႈ တႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ။ ၽွင်းလူဝ်ႇၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉမႂ်ႇလႄႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁၢင်ႈႁႅၼ်းၶူဝ်းႁူင်းႁဵၼ်းမႂ်ႇမႂ်ႇသေ  ၵႂႃႇသူင်ႇလုၵ်ႈၵႂႃႇႁူင်းႁဵၼ်း။    

ၵူၺ်းၵႃႈယၢမ်းလဵဝ် ၸူဝ်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းမႃးၼႆႉ  ၶၢဝ်းၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸိူင်ႉၼႆ ၵူၼ်းမိူင်းဢမ်ႇမီးတၢင်းသိူဝ်းသႂ်သေပီ။  ၽွင်းပၢင်တိုၵ်းပဵၼ်တူဝ်ႈမိူင်းၸိူင်ႉၼႆ  ပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈၵုမ်း ပႃးၸဵမ်ပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်သိုၵ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵုမ်းၼၼ်ႉ ၶိုင်ပွင်တေပိုတ်ႇႁူင်းႁဵၼ်းပၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇယူႇသေတႃႉၵေႃႉ ၽႂ်ဢမ်ႇမီးတၢင်းသိူဝ်းၸႂ်တႃႇၵႂႃႇႁူင်းႁဵၼ်း။

ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ  မိူဝ်းၼႃႈ လုၵ်းႁဵၼ်း ၸိူဝ်းၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းဝႆႉယူႇတႂ်ႈ မုၵ်ႉၸုမ်းဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈ  လူင်ပွင်ၸိုင်ႈတႄႉ မႃးၽွင်းငမ်းဝၢၼ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ တေသိုပ်ႇပဵၼ်ႁိုဝ်ၵႂႃႇ ။   

ႁူဝ်ၼပ်ႉလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၽွင်းပၢၼ်တိုၵ်ႉလူဝ်ႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ယွမ်းလူင်း

ၸွမ်းၼင်ႇ သဵၼ်ႈမၢႆတီႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ၽွင်းလူင်ၾၢႆႇပၢႆး ပၺ်ႇၺႃႇ သိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်းသေ မိူဝ်ႈပီၵၢၼ်ႁဵၼ်း 2024 – 2025 ၼၼ်ႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸိူဝ်းၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း ၸၼ်ႉငဝ်ႈ တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉသုင် တူဝ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ ပတ်းပိုၼ်ႉ မီး 6.5 လၢၼ်ႉၵေႃႉ ။ ပဵၼ်ႁူဝ်ၼပ်ႉလုၵ်ႈႁဵၼ်း ၸိူဝ်းၶိုၼ်းႁဵၼ်းလိၵ်ႈဝႆႉတီႈႁူင်းႁဵၼ်း လူင်ပွင် ၸိုင်ႈ ၊ ႁူင်းႁဵၼ်း သုၼ်လဵဝ် လႄႈ ၵျွင်းမုၼ်ၸဝ်ႈ ဢၼ်မီးၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ၵုမ်းၵမ်ဝႆႉ။

ႁူဝ်ၼပ်ႉတၢင်းၼမ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းၼႆႉ သင်တႅၵ်ႈ ၵၼ်တၢင်း မိူဝ်ႈပီ 2020 ၵွၼ်ၼႃႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈပႆႇယိုတ်း  ဢႃႇၼႃႇၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉၸိုင် ပဵၼ်ဢၼ်ယွမ်းၵႂႃႇႁႅင်း။ မိူဝ်ႈပီ 2020 ၼၼ်ႉ ႁူဝ်ၼပ်ႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းတူဝ်ႈ မိူင်းမၢၼ်ႈပတ်းပိုၼ်ႉမီး 9 လၢၼ်ႉပၢႆ။

ၸွမ်းၼင်ႇ ၶေႃႈမုၼ်းတီႈ ယေးငိုၼ်းလုမ်ႈၾႃႉပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉသေ မိူဝ်ႈပီ 2017 ၼၼ်ႉ မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ  ဢႃယု 5  ၶူပ်ႇထိုင် 17 ၶူပ်ႇဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းမီး 18% ၊ ထိုင်မႃးၼႂ်းပီ 2024 သမ်ႉ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးထိုင် 21%။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸိူဝ်းယူႇသဝ်းၸွမ်းဝၢၼ်ႈသေ ဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၼႆႉ မီးၼမ် လိူဝ်သေ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸိူဝ်းယူႇၼႂ်းဝဵင်း။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸွမ်းဝၢၼ်ႈတႃႇ 22% လႄႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼႂ်းဝဵင်း တႃႇ17% ၼႆႉဢမ်ႇလႆႈၵႂႃႇႁူင်းႁဵၼ်း ဢမ်ႇၼၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇလႆႈႁဵၼ်းလိၵ်ႈ။

ပေႃးတူၺ်းၸွမ်းၼင်ႇ ဢႃယုသႅၼ်းပၢၼ်ၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ၼႂ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢႃယု 5 ၶူပ်ႇ မီးဝႆႉ 3 ပုၼ်ႈ ၼၼ်ႉ တႃႇ 1 ပုၼ်ႈ(37%) ဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ၊ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၼႂ်းၵႄႈဢႃယု 15 – 17 ပီသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈ ၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းတႃႇ 45% ၼႆယဝ်ႉ။

ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ တိူင်းၸႄႈၵႅင်းပဵၼ်ပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်မီး လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ၼမ်လိူဝ် ပိူၼ်ႈ ။ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၸိူဝ်းဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈမီး 20%၊ ၸၼ်ႉၵၢင်မီး 40% လႄႈ ၸၼ်ႉသုင် မီး 64% ။

လွင်ႈတၢင်းဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းတႄႉ ယွၼ်ႉတၢင်းပဵၼ်ၶူဝ်ႊဝိတ်ႉၽႄႈလၢမ်း ၊ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် ၊ ပၼ်ႁႃပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းသိူဝ် ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းၺႃးၽဝ် ပွႆႇမၢၵ်ႇတိုၵ်းပိုတ်းယိုဝ်း ၸိူဝ်းၼႆႉ။

လွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉ လႄႈ တၢင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇလၢႆလၢႆလွင်ႈ

ၵဵဝ်ႇၵပ်းၵၢၼ်သွၼ်ႁဵၼ်းသေ ၼႂ်းၼႃႈတီႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်းၵုမ်းၵမ် ဢၼ်လႆႈႁူပ်ႉပၼ်ႁႃယႂ်ႇၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈ ၶူးသွၼ်မေႃသွၼ် ဢမ်ႇၵုမ်ႇထူမ်ႈ။

မိူၼ်ၼင်ႇ ၼႂ်းမိူင်းၶၢင် တီႈယၢၼ်ၵႆဝဵင်းၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉဢမ်ႇမီးၶူးသွၼ်မေႃသွၼ်လႄႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းလုၵ်ႈ ဢွၼ်ႇတင်းၼမ် လႆႈၶၢႆႉတီႈယူႇ ၵႂႃႇသွၼ်ႁဵၼ်း ၼႂ်းဝဵင်း။ မၢင်ပိုၼ်ႉတီႈသမ်ႉ ယွၼ်ႉပၢင်တိုၵ်းသိုၵ်းသိူဝ်သေ ဢမ်ႇၸၢင်ႈပိုတ်ႇႁူင်းႁဵၼ်း။

ၼႂ်းမိူင်းၶျၢင်းၵေႃႈမိူၼ်ၼၼ် မိူဝ်ႈပီၵၢၼ်ႁဵၼ်း 2024 – 25 ၼၼ်ႉ ပိုတ်ႇလႆႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈၼႂ်း ၸႄႈဝဵင်း ႁႃးၶႃး လႄႈ တီးတဵင်ႇၵူၺ်း၊ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ႁူင်းႁဵၼ်းႁူမ်ႈသဵၼ်ႈ မီး 38 လင်။

မိူဝ်ႈပီၵၢၼ်ႁဵၼ်း ပီၵၢႆ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈပတ်းပိုၼ်ႉ 330 ၸႄႈဝဵင်း ၼၼ်ႉ ၸတ်းလႆႈပၢင်တွပ်ႇလိၵ်ႈၸၼ်ႉ သိပ်းသွင် မီးဝႆႉ 251 လင်ၵူၺ်းသေ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်ႈတွပ်ႇမီး 2 သႅၼ်ပၢႆ။

မိူဝ်ႈပီ 2020 ၼႃႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈပႆႇယိုတ်းမိူင်းၼၼ်ႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၶဝ်ႈတွပ်ႇလိၵ်ႈ ႁူမ်ႈသဵၼ်ႈမီး 9 သႅၼ် 7 မိုၼ်ႇ (970,000)  ပၢႆ။ ဝၢႆးလင်သိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်း ႁူဝ်ၼပ်ႉလုၵ်ႈႁဵၼ်းၵေႃႈ ယွမ်းလူင်းမႃးၵူႈပီ။

လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၸိူဝ်းႁဵၼ်းၸွမ်းဢွၼ်ႊလၢႆႊ ၸွမ်းၼင်ႇ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ NUG ၸတ်း ပၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၺႃးၵူတ်ႇထတ်းႁၢဝ်ႈႁႅင်း၊ ပေႃႈမႄႈလုၵ်ႈႁဵၼ်းၵေႃႈ ၺႃးသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဢဝ်လိူင်ႈ လူၺ်ႈ ၵမ်ႉထႅမ်ၸုမ်းၵေႃႇၵၢၼ်ႁၢႆႉ။

လွင်ႈသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပွႆႇမၢၵ်ႇယိုဝ်းတိုၵ်း၊ ၾႆးၽဝ်ႁူင်းႁဵၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉၵေႃႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈလုၵ်ႈႁဵၼ်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ႁၢမ်းသုၼ်ႇသွၼ်ႁဵၼ်းမႃး။

မိူဝ်ႈပီ 2022-23 ၼၼ်ႉ ႁူင်းႁဵၼ်း 245 လင် ၺႃးသိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုဝ်းတိုၵ်းယႃႉၵွႆ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ႁူင်းႁဵၼ်း 190 လင်ၼႆႉ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း တႃႇၵၢၼ်သိုၵ်းၼႆ ၸုမ်းၾၢႆႇၵႅတ်ႇၵင်ႈ လွင်ႈႁဵတ်းႁၢႆႉၼိူဝ် ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ ဢၼ်ပၵ်းငဝ်ႈတီႈ ဝဵင်းလူင်ၼိဝ်ႊယွၵ်ႊ  မိူင်းဢမေႊရိၵၼ်ႊ GCPEA ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်းႁၢႆးငၢၼ်းဝႆႉၼင်ႇၼႆ။

ယွၼ်ႉပၢင်တိုၵ်းသေ ၵူၼ်းမိူင်းယၢပ်ႇၽိုတ်ႇ တႃႇႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉၼႆႉၵေႃႈ ပဵၼ်လွင်ႈတၢင်း ဢၼ်ႁဵတ်း ႁႂ်ႈလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ဢမ်ႇၸၢင်ႈၶိုၼ်ႈႁဵၼ်းလႆႈ။

မိူဝ်ႈပီ 2017 ပၢၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၼူၵ်ႉယုင်းၵုမ်းၵမ်ၼၼ်ႉ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ် ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ မီးမွၵ်ႈ 24 ပႃႊသႅၼ်ႊၵူၺ်း။ ဝၢႆးလင်သိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်း ပီ 2023 ပူၼ်ႉမႃးၼႆႉ လွင်ႈၵွတ်းၽၢၼ်ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ၼမ်ၶိုၼ်ႈမႃးႁၢဝ်ႈႁႅင်း ထိုင်မႃးၸမ် 50 ပႃႊသႅၼ်ႊ ၸမ်ၸမ်ၼိုင်ႈၶိုင်ႈ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ။

သိုၵ်းမၢၼ်ႈယိုတ်းမိူင်းၼႆႉ ဢဝ်ၵၢၼ်သိုၵ်း ဝႆႉပဵၼ်လွင်ႈယႂ်ႇလိူဝ်ၵၢၼ်ပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇသေ ၸႂ်ႉၸၢႆႇၼႂ်းၵၢၼ် သိုၵ်းၼမ်ႁႅင်းမႃး၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉ မၵ်းၶၢၼ်းၵဵပ်းငိုၼ်းတီႈလုၵ်ႈႁဵၼ်းထႅင်ႈ။

မိူဝ်းၼႃႈ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ

လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၸိူဝ်းဢမ်ႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈ ဢၼ်ယူႇၾၢႆႇတႂ်ႈ ႁွင်ႈၵၢၼ်ပၢႆး ပၺ်ႇၺႃႇ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းမိူင်းသေ ၶၢႆႉၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ဢၼ်ယူႇၾၢႆႇတႂ်ႈ NUG ၵုမ်းၵမ်လႄႈ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၽႂ်မၼ်း ပိုၼ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တႃႇတေသိုပ်ႇႁဵၼ်းလိၵ်ႈၵႂႃႇမိူဝ်းၼႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇပႆႇလႆႈတမ်းၸႂ် ၊ ပႆႇမီးလွင်ႈႁပ်ႉႁွင်း။

ႁူင်းႁဵၼ်း ၊ ၸၼ်ႉၸွမ်ဢၼ် NUG ပိုတ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ပဵၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းပူင်သွၼ်ပၼ်တၢင်းဢွၼ်ႊလၢႆႊ ၵူၺ်းလႄႈ တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇတေၸၢင်ႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းထိုင်လႆႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢမ်ႇငၢႆႈ။ ယွၼ်ႉဝႃႈ ပိုၼ်ႉတီႈၵမ်ႈၼမ် ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ လႅင်းဢိၼ်ႊထိူဝ်ႊၼႅတ်ႊ(internet) ၶၢတ်ႇ/ဢမ်ႇလီ ။

မိူၼ်ၼင်ႇ ႁူင်းႁဵၼ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ၸုမ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်းၶဝ် ပိုတ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉပဵၼ်ပၢင် တိုၵ်းလႄႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၵမ်ႈၼမ် ဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း ။ တႃႇသူင်ႇလုၵ်ႇလၢင်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း ၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈ ပေႃႈမႄႈၵမ်ႈၼမ် ဢမ်ႇပွင်ပဵၼ်လႆႈ။

ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ တႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၽွင်းပၢၼ်လူဝ်ႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တေလႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ  ယူႇတီႈ ပေႃႈမႄႈ ၽူႈယႂ်ႇ ၵူၼ်းလူင်၊ ၸုမ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း တၵ်းလႆႈ တူၺ်းထိုင်ပူၵ်းပွင်ပၼ်ၶႃႈဢေႃႈ။

ဢၢင်ႈဢိင်-BBC