မေႊ 21 ၼႆႉ တူၵ်းမႅၼ်ႈဝၼ်းၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၵႅတ်ႇၶႄဢဝ်ၶိုၼ်းမိူင်းတႆး ၶွပ်ႈႁွပ်ႈ 67 ပီယဝ်ႉလႄႈ ၶႂ်ႈၶိုၼ်းၵဵပ်းပၢႆးၼႄ လၢႆးၵၢၼ်လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ပၢၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶႆႇၾႃႉတႆးႁဝ်းႁႃး ပဵၼ်ႁိုဝ်မႃး ၼင်ႇၼႂ်းၽူႈ လူင်ႉလႅၼ်ႇပၢႆးပိုၼ်းၶဝ် မၢႆတမ်းတႅမ်ႈတၢင်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ။

ၵမ်ႈၼမ် တေယၢမ်ႈငိၼ်းၵူၼ်းထဝ်ႈၶဝ်သမ်ႉၼႄၵၼ်ဝႃႈ “မိူဝ်ႈပၢၼ်မိူင်းလီၼၼ်ႉ” ၼႆယူႇ၊ ပၢၼ်မိူင်း လီဢၼ်ၶဝ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပေႃးထၢင်ႇၸႂ်ႈပၢၼ်ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶႆႇၾႃႉတႆးႁဝ်းၶဝ် ဢုပ်ႉပိူင်ႇၽွင်းငမ်းၼႆတႄႉ ပိူင်ႈယဝ်ႉ။

တၢမ်ၼင်ႇ ၶူးမေႃလူင်ၸၢႆးၶမ်းမိူင်း ၶူၼ်ႉၶႂႃႉတၢင်ႇၽိုၼ်ဝႆႉၸိုင် တႄႇတီႈ ပီ1885 ပေႃးဝႃႈ ၸဝ်ႈႁေႃ ၶမ်းတီႇပေႃး ၺႃးၶုၼ်ဢိင်းၵလဵတ်ႈ တီႉၺွပ်းယဝ်ႉၵေႃႈ ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်တႆးတင်းလုမ်ႈၼႆႉ ပိူဝ်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၾႃႉၼင်ႇၵၼ် ၽိတ်းၽႅၵ်ႇတႅၵ်ႇၸတ်ႉတိုၵ်းတေႃးၶႃၽီၵၼ်လႄႈ ၵူၼ်းမိူင်းတင်းလၢႆ လႆႈပၢႆႈ လႆႈၼီ၊ ၼႂ်းမၢၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ဢမ်ႇမီးၵူၼ်းယူႇသေ ထိုင်တီႈမၢၵ်ႇၶဝ်ႈတဝ်ႈၼမ်ႉ ပေႃးဢမ်ႇမီးလႆႈ၊ ႁၢၼ်ႉတေႃႇ1887 ၵွၼ်ႇဢိင်းၵလဵတ်ႈပႆႇၽႅဝ်ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်တႆးၼႆႉ ပၵ်းပိူင်ၾိင်ႈမိူင်းမွတ်ႇဝၢႆး ႁၢႆလၢႆသေ မိူင်းၸႄႈၶွၼ်ႈၼင်ႇၵၼ်လႂ်၊ မိူင်းၸႄႈလူင်ၼင်ႇၵၼ်လႂ်၊ မိူင်းၸႄႈဢူၺ်းလီၵၼ်လႂ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်သိုၵ်းတိုၵ်းၵၼ်ယူႇၵူႈဝၼ်း။

မၢၼ်ႈသူၼ်ပဵၼ်ၽိုၼ်းၾႆး လူႉၵွႆသဵင်ႈ။ မိူင်းၸႄႈႁႅင်းယႂ်ႇ ႁိမ်ယိုတ်းပေႉၵိၼ်ၼိူဝ်မိူင်းဢွၼ်ႇယူႇၵူၺ်းလႄႈ ၼႃႈလိၼ်ႁၢမ်ႉၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ႁၢမ်းၵူၼ်းယူႇၵူၼ်းသဝ်းဝႆႉ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။

ယွၼ်ႉသင် ၸိူဝ်းၸဝ်ႈၶုၼ်ၶႆႇၾႃႉ ၽိတ်းၽႅၵ်ႇတိုၵ်းတေႃးၵၼ်ၼႆ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈမၼ်း တႄႇတီႈၶုၼ်မၢၼ်ႈၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်ၼၼ်ႉမႃးယဝ်ႉ။

ၼႃႈလိၼ်တႆး ဢၼ်တူၵ်းတႂ်ႈမိုဝ်းမၢၼ်ႈမႃးၼၼ်ႉ ထိုင်ပီ 1581 ပယိၼ်ႉၼွင်ႇ လူႉၶွႆႈယဝ်ႉၸင်ႇလွတ်ႈ ပူၼ်ႉတႂ်ႈဢေႃးၸႃႇၶုၼ်မၢၼ်ႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိူဝ်ႇထိုင်ပၢၼ်ၵူင်းပွင်ႇ ၼႂ်းပီ 1750 လိူဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်း တူၵ်းတႂ်ႈၶုၼ်မၢၼ်ႈထႅင်ႈ။

ၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ်မင်းတုင်းၼႆ လႆႈယွမ်းႁပ်ႉသတ်ႉၸႃႇယူႇတႂ်ႈၶေႃႈပူင်ၶုၼ်မၢၼ်ႈ၊ ပေႃးမီးလိူင်ႈတိုၵ်းလႆႈ သူင်ႇသိုၵ်း၊ ယဝ်ႉသမ်ႉလႆႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇ၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၼႃႈလိၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉတႆးၼၼ်ႉ မႃးပၵ်းလုမ်းသိုၵ်း သေ ပွႆႇလုၵ်ႈလၢၼ်ၶုၼ်ၶဝ်မႃးၵုမ်းၵမ်။

ၸဝ်ႈၶုၼ်ၶႆႇၾႃႉ ၸိူဝ်းယူႇတႂ်ႈၶုၼ်မၢၼ်ႈၼႆႉ ႞ ပီ ဢမ်ႇၼၼ် သွင်ပီ ႞ ပွၵ်ႈ လႆႈယိုၼ်ႈသူင်ႇၶူဝ်း လူႇပူႇၸႃႇၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး လႆႈၵဵပ်းသူင်ႇပႃးၶွၼ်ႇၵႃႉၶၢႆ၊ ၶွၼ်ႇပႃႇမႆႉ၊ ၶွၼ်ႇမေႃႇႁႄႈ ၸိူဝ်းၼႆႉၵွၼ်ႇ။

လိူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈဢဝ်လုၵ်ႈယိင်းၼၢင်းသၢဝ်တူဝ်ၵဝ်ႇၶဝ် သၢၵ်ႈပႃးထႅင်ႈယဝ်ႉ။ တႄႇပီ 1861 ဝၢႆးလင် ၶုၼ်မၢၼ်ႈတင်း ဢိင်းၵလဵတ်ႈတိုၵ်းၵၼ်ယဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈသႂ်ႇပႃးၶွၼ်ႇငိုၼ်း ဢၼ်ၶၢၼ်းတမ်းတႅတ်ႈ ၼႅတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈၾႃႉဢၼ်ဢမ်ႇသႂ်ႇလႆႈၶွၼ်ႇတဵမ်တၼ်းၼၼ်ႉ ၺႃးပူင်ႁွင်ႉၺွပ်းၶင်။ ၼႂ်းပၢၼ်ၶုၼ်တီႇပေႃး ၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းၼၢႆး၊ လွၵ်ႈၸွၵ်ႇလႄႈ ယွင်ႁူၺ်ႈ ၺႃးၺွပ်းၶင်ဝႆႉၼႂ်းႁေႃမၢၼ်းတလေးသေ မိူဝ်ႈ လႂ်မူႇမၢတ်ႈၽွင်းမိူင်းၶဝ် ၵဵပ်းသူင်ႇတဵမ်ယဝ်ႉၸင်ႇပွႆႇၶိုၼ်းယဝ်ႉ။

ၶုၼ်တီႇပေႃးၼႆႉ ယူႇယူႇၵႆႉၵဵပ်းၶွၼ်ႇလိူဝ်ႁႅင်းမႃးလႄႈ မိူဝ်ႈပီ1882 ယွၼ်ႉသႂ်ႇၶွၼ်ႇဢမ်ႇတဵမ် ဝႃႈၼႆသေ ပူင်ႁွင်ႉၸဝ်ႈၶုၼ်ၵျီႇ ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းၼၢႆး ထႅင်ႈပွၵ်ႈသွင်၊ ႁူႉတေလႆႈၺႃးၺွပ်းၶင်ထႅင်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈၶုၼ်ၵျီႇ ၸင်ႇလူမ်ႇတိုၵ်းတပ်ႉမၢၼ်ႈ ဢၼ်မႃးပၵ်းဝႆႉတီႈမိူင်းၼၢႆး။

ၽိူဝ်ႇၶုၼ်မၢၼ်ႈပွႆႇ သိုၵ်းၶိုၼ်ႈမႃးထႅင်ႈၼႆ ၸဝ်ႈၶုၼ်ၵျီႇလႄႈ ၸိူဝ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်ဢမ်ႇသႂ်ႇၶွၼ်ႇလႆႈ ၼၼ်ႉ ဢွၼ်ၶဝ်ႈသွၼ်ႈၸူးၵဵင်းတုင်ယဝ်ႉ။

ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵဵင်းတုင်ၵေႃႈ ယွၼ်ႉဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ်ၼိူဝ်ၶုၼ်တီႇပေႃးဝႆႉ ၸဵမ်ပိုင်းလႄႈ ၸင်ႇဢွၼ်ႁူဝ်လုၵ်ႉ ၽိုၼ်ႉတေႃႇ ၶုၼ်တီႇပေႃးယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶုၼ်မင်းတုင်းၼၼ်ႉ တီႈႁေႃၵဵင်းႁုင်ႈ ဢၼ်ပဵၼ်တႂ်ႈမိုဝ်းၵဵင်းတုင် ႁၢမ်းပဝ်ႇဝႆႉတီႈၼင်ႈ ၸဝ်ႈၾႃႉ၊ ၽိူဝ်ႇၸဝ်ႈၾႃႉၵဵင်းတုင် လိူၵ်ႈသၢင်တႅၼ်းၶိုၼ်းၼႆ ၶုၼ်မင်းတုင်းပၢၵ်ႈပႅတ်ႈသေ ဢဝ် ၵေႃႉမၼ်းလႆႈၸႂ်ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ ၵဵင်းႁုင်ႈ။

ထိုင်ပၢၼ်ၶုၼ်တီႇပေႃးမႃး သမ်ႉသိုပ်ႇမၵ်းမၼ်ႈထႅင်ႈလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉၵဵင်းတုင်ၸင်ႇ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶုၼ် တီႇပေႃး။ ၸဝ်ႈၾႃႉၵဵင်းတုင်ဢွၼ်ႁူဝ်သေ ယိုတ်းၵုမ်းတပ်ႉမၢၼ်ႈတီႈၵဵင်းတုင် ဢမ်ႇၵႃး ၶိုၼ်ႈၼႃႈ တိုၵ်းပႃးၵဵင်းႁုင်ႈ ဢၼ်ႁပ်ႉဢေႃးၸႃႇၶုၼ်မၢၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸိူဝ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ဢၼ်တုမ်တွမ်ၵၼ်ဝႆႉတီႈၵဵင်းတုင်ၼႆႉ ဢဵၼ်းဢၢၼ်းတႃႇဢဝ်ၶိုၼ်းမိူင်းတႆးသေ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတေႃႇၶုၼ်မၢၼ်ႈႁႃႉၼႆ တိုၼ်းဢမ်ႇၸႂ်ႈ။

ပဵၼ်တႃႇပူတ်းပႅတ်ႈၶုၼ်တီႇပေႃးသေ ယုၵ်ႉတၢင်ႇၶိူဝ်းၶုၼ်တၢင်ႇၵေႃႉ ၶိုၼ်ႈၼင်ႈႁေႃၶမ်းၵူၺ်း။ မိူဝ်ႈ ၸဝ်ႉ ၶဝ်ဢၢင်ႈယုၵ်ႉတၢင်ႇ မင်းသႃးမျိၼ်ႇၵုၼ်း ဢၼ်လၼ်ႇသူၼ်ႈၸဝ်ႈဢၢဝ်မၼ်းၵႅမ်မိူင်းသေ ပၢႆႈ ၵႂႃႇယူႇဝႆႉ တီႈမိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်ႁေႃၶမ်း။

ၽိူဝ်ႇမၼ်းဢမ်ႇၸၢင်ႈမႃး သမ်ႉဢၢင်ႈယုၵ်ႉတၢင်ႇ မင်းသႃးၺွင်ႇယၢၼ်း၊ ၵေႃႉၼႆႉၵေႃႈ ဢမ်ႇၽႅဝ်မႃး လႆႈလႄႈ ၵမ်းလိုၼ်း ၸင်ႇႁပ်ႉပၢင်း မင်းသႃးလိၼ်းပိၼ်ႇ ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈမင်းသႃးၵၼွင်ႇ ၵႅမ်မိူင်း ပၢၼ်မင်းတုင်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၸိူဝ်းၸုမ်းၸဝ်ႈၾႃႉ ၵဵင်းတုင် ဢၼ်ဢၢၼ်းပူတ်းတီႇပေႃးသေ ယုၵ်ႉလိၼ်းပိၼ်ႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ်ၼၼ်ႉ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႆႉၸမ်း ပေႃးဢမ်ႇမီးၶုၼ်မိူင်း ၸဝ်ႈၾႃႉၼင်ႇၵၼ် တေၶဵင်ႈၶႅင်ၵၼ်ဢမ်ႇယဝ်ႉ ဢမ်ႇဝၢႆး ၶုၼ်မိူင်းၼႆႉ တေလူလွမ်တူၺ်းထိုင် သႃသၼႃလႄႈ ၶႃႈမၢၼ်ႈၵူၼ်းမိူင်း ပေႃးဝႃႈလိၼ်း ပိၼ်ႇၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၶုၼ် သၢမ်ပီ ၸင်ႇတေလႆႈသႂ်ႇၶွၼ်ႇ ႞ ပွၵ်ႈ ၶုၼ်မိူင်းၼႆႉ တေႁႄႉၵင်ႈၽေးၶဵၼ် တင်းသဵင်ႈ တႃႇၵူၼ်းမိူင်းလႆႈလီလႆႈပဵၼ် ပေႃးဢမ်ႇမီးၶုၼ်မိူင်း တေၺႃးလူလၢႆယႃႉလူႉသႃသၼႃ။ သႃသၼႃၼႆႉ ၶုၼ်မိူင်းလႄႈ ၸိူဝ်းၸဝ်ႈၾႃႉ တေလႆႈၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈ ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။

ၼွၵ်ႈလိူဝ် လၢႆးၶႃႈ၊ မိူင်းၵိုင်လႄႈ ၵေးသီး ၸဝ်ႈၾႃႉၵမ်ႈၼမ်ၼမ်ၼႆႉ ပဵၼ်ၾၢႆႇလိၼ်းပိၼ်ႇဝႆႉယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈၾႃႉ ၸိူဝ်းဢမ်ႇၶဝ်ႈၾၢႆႇလိၼ်းပိၼ်ႇၼၼ်ႉ လႆႈႁပ်ႉၶေႃႈပူင်တီႈႁေႃၶမ်းမၢၼ်ႈသေ တိုၵ်းတေႃး ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းၼၢႆး၊ ၵဵင်းတုင် ယူႇယဝ်ႉ။

ယၢမ်းၼင်ႇၼၼ် တီႈပွတ်းႁွင်ႇၵေႃႈ ၼေႃႇၾ၊ ၼေႃႇမိူင်းလႄႈ ၸဝ်ႈယၢၼ်ႇၼႅင်ႇၶဝ် လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉတေႃႇၸဝ်ႈၾႃႉသီႇပေႃႉလႄႈ ဢူၺ်းလီမၼ်း ၶုၼ်သၢင်ႇတူၼ်ႈႁုင်းယူႇ။ ပေႃးထတ်းတူၺ်း ပိူင်ပဵၼ်တီႈၼိူဝ်ၼႆႉၸိုင် ၸိူဝ်းၸဝ်ႈၶုၼ်ၶႆႇၾႃႉတႆးၼႆႉ ၽႅၼ်သိုၵ်းတိုၵ်းတႃႇလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းပူတ်းပွႆႇ ဢမ်ႇၸႂ်ႈ။ ဢၢၼ်းပူတ်းပႅတ်ႈ ၶုၼ်မၢၼ်ႈၵေႃႉၵဝ်ႇသေ ယုၵ်ႉၶုၼ်မၢၼ်ႈၵေႃႉမႂ်ႇ ၶိုၼ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈၸွမ်ၵူၺ်း။

ၵူႈမိုဝ်ႉၵူႈယၢမ်း ယွၼ်ႉၵုမ်ႇၶိုင်ႁိမ်ဢႃႇၼႃႇၵၼ် ၸိူင်ႉၼင်ႇ ထၢၵ်ႈလူႇ ၵေႃႉလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ တေႃႇၸဝ်ႈ ၾႃႉမိူင်းၼၢႆး တင်းၸုမ်းၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းၼၢႆး ၽၼ်းၵၼ်တိုၵ်းၵၼ်သေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမိူင်းယုင်ႈဢမ်ႇၵႃး ၶုၼ် မႂ်ႇၵေႃႈ ဢမ်ႇပေႃႇ ပၢႆသေလိူဝ် ၺႃးဢိင်းၵလဵတ်ႈ ၶဝ်ႈလေႃႇယိုတ်းပႅတ်ႈႁေယဝ်ႉယိုင်။

ၶေႃႈလူပ်းပွင်ႈၵႂၢမ်းတႄႉ သၢႆပိုၼ်းၶိူဝ်းမိူင်းၼႆႉ ပဵၼ်တႃႇဢဝ်တွၼ်ႈသွၼ် ဝႃႈၼႆသေတႃႉ ပေႃးၵူၺ်းသွၼ်ႁူႉမႃႇလၢႆသေ ဢမ်ႇသႂ်ႇထိုင်ဢွၵ်းဢေႃလႄႈ မၢၵ်ႇလမ်းႁူဝ်ၸႂ်ဝႆႉ လိုၵ်ႉလမ်ႇၸႅင်ႈလႅင်း လီငၢမ်းၸိုင် ၸွမ်းလူၺ်ႈႁဝ်းပဵၼ်လုၵ်ႈလၢၼ်ၶိူဝ်းတႆး ဢၼ်လဵဝ်ၼင်ႇၵၼ်လႄႈ ယူဝ်လႆႈဝူၼ်ႉၼပ်ႉ ၶပ်ႉမိူၼ် လၢႆးၵဝ်ႇႁွႆးၵဝ်ႇ မိူၼ်ပၢၼ်ပူၼ်ႉမႃးႁိုဝ်ၼႆ ယွၼ်းပၢႆး ၼႄယၢႆးၼႄမွၵ်ႈၼႆႈၵွၼ်ႇၶႃႈ။