ဝၢႆးၽႅၼ်ယၼ်ႇသိုၵ်း 1027 ၵိုတ်းယင်ႉၵႂႃႇ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ ၽႅဝ်ၵႂႃႇတႂ်ႈမိုဝ်းသိုၵ်းပလွင်ႈလႄႈ သိုၵ်းၶႄႇၵဝ်ႈၵၢင်ႉၶဝ်၊ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈ ပလွင်ႈလႄႈ ၶႄႇၵဝ်ႈၵၢင်ႉၼႆႉ ပဵၼ်ၸုမ်းၶိူဝ်းၵူၼ်း ဢေႇလိူဝ်တႆး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈလႄႈ ယိၼ်းလီဢၢႆ ၊ ယိၼ်းမၢင်ၸႂ်ယဝ်ႉ ပေႃႉမေႃႈဢမ်ႇလႆႈ ဢွၼ်ပေႃႉၵၢၵ်ႇ။

ႁွႆးဝႃႈ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇၼႆႉ လုၵ်ႉၼႂ်းမိုဝ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈသေ ၽႅဝ်ၵႂႃႇၼႂ်းမိုဝ်းသိုၵ်းတၢင်ႇၶိူဝ်းၵူၺ်း၊ တေႃႈၼင်ႇ မိူင်းတႆးပွတ်းဢွၵ်ႇလႄႈ ပွတ်းၸၢၼ်းၵေႃႈ မီးယူႇတႂ်ႈမိုဝ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈၵူၺ်း၊ မၼ်းဢမ်ႇလွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇတႅပ်းတတ်းၸတ်းသၢင်ႈၽွင်းငမ်းႁင်းၶေႃသႄႈ။

ၸဵမ်မိူဝ်ႈ 1962 ပေႃးဝႃႈ ၼေႇဝိၼ်း ယိုတ်းမိူင်းၵေႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးလႃးလႃးယဝ်ႉ။ လုၵ်ႉတီႈပဵၼ်ၶႃႈတႂ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈ လႅၵ်ႈပဵၼ်ၶႃႈတႂ်ႈမၢၼ်ႈမႃး ႁၢၼ်ႉတေႃႇမိူဝ်ႈၼႆႉယဝ်ႉ။

ၵွၼ်ႇပႆႇပဵၼ်ၶႃႈတႂ်ႈဢိင်းၵလဵတ်ႈၵေႃႈ ပေႃးၺႃးၶုၼ်မၢၼ်ႈ ပေႉၵိၼ်တဵၵ်းတဵင်မႃး ၼပ်ႉပၢၵ်ႇပီမိူင်းယဝ်ႉၵွၼ်ႇ၊ ပၢၼ်ၸဝ်ႉလိူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ တႆး၊ ၶႄႇ၊ မၢၼ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပိၼ်ႇပႆႇပုတ်ႈလႅၵ်ႈၵၼ် ႁဵတ်းၶုၼ်ၵိၼ် မိူင်းမႃးတႄႉယူႇ။

ၵူၺ်းၵႃႈ တႆးသုမ်းသိုၵ်းမႃးၼႆႉ ႁႅင်ႉႁိုင်ၼၢၼ်းၼႃႇၵေႃႈ လွင်ႈ ႞ ၊ ၼႃႈလိၼ်မိူင်းတႆးၼႆၵေႃႈ ပႃးၵႂႃႇၼႂ်းမိူင်း ၶႄႇ၊ မိူင်းၵြႃး၊ မိူင်းထႆး ၸဵမ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၵမ်းလိုၼ်းၵူၺ်း ဢွၼ်တွင်းၵိုမ်းၸပ်းၸႂ် ၼႃႈလိၼ်ဢၼ်ၵိုၵ်း ၸွမ်းၼႂ်းမၢၼ်ႈၼႆႉၵူၺ်း ဝႃႈပဵၼ်မိူင်းတႆး။

ၵူၺ်းဢၼ်ၼႆႉၵေႃႈ ယွၼ်ႉၺႃးဝၢၼ်ဢၼ်ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈ ပျီႇထွင်ႇၸုၼၼ်ႉ ဢိုၼ်တၢႆဢဝ်ၵမ်းလွႆးလွႆးလႄႈ ဢမ်ႇ ပေႃးႁူႉၼိူဝ်ႉႁၼ်ၸႅင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵႂႃႇပႃးၵႂႃႇတႂ်ႈတိၼ်တႂ်ႈမိုဝ်းပိူၼ်ႈၼႆသေတႃႉ မၼ်းတိုၼ်းဢမ်ႇမီးဝႆႉ တႂ်ႈ သုၼ်ႇပွင်ၶိူဝ်းတႆးၼႆတႄႉ ၵႃႈလႆႈယိုၼ်တူဝ်ယဝ်ႉ။

မိူဝ်ႈလဵဝ်ၼႆႉ ဝဵင်းလႃႈသဵဝ်ႈ ဢၼ်ပႃးၵႂႃႇၼႂ်းမိုဝ်းသိုၵ်းၶႄႇၵဝ်ႈၵၢင်ႉၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၽႅဝ်ၵႂႃႇၼႂ်းမိုဝ်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယဝ်ႉပေႃးဝႃႈၼႆ ၸွင်ႇၸပ်းမႅၼ်ႈတႄႉယူႇႁိုဝ်၊ တူၺ်းတီႈဢွၵ်းလွၵ်း ဢွၼ်ႇလႃႈသဵဝ်ႈၵူၺ်းတႄႉၵေႃႈ ၶႂ်ႈမႅၼ်ႈ တေမႅၼ်ႈယူႇ၊ ပေႃးမုင်ႈယၢဝ်ထၢဝ်ၶႆႈၶိူဝ်းယႂ်းၸိုင် ပွင်ႇဝႃႈ ပျီႇထွင်ႇၸုလူင် ဢၼ်ႁူမ်ႈတင်ႈမႃး လူၺ်ႈလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင်ၼၼ်ႉ သုၼ်ၵၢင်မၼ်းတႄႇၵူၼ်ႇပင်းယဝ်ႉ၊ လႆႈၺႃး မဢလ ငမ်ယဵတ်ႈသႂ်ႇၼႂ်းမိုဝ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၶႄႇယဝ်ႉၼႆ ဢမ်ႇၶႂ်ႈယိုၼ်ၵေႃႈ တေလွမ်လၢမ်းသႅပ်ႇႁူႉၼိူဝ်ႉယူႇ။

လႃႈသဵဝ်ႈၵူၺ်း ၸွင်ႇတေယဝ်ႉၼႄႇ၊ မိူင်းတႆးၵူၺ်း ၸွင်ႇတေၵႃးၼႄႇ၊ ပျီႇထွင်ႇၸုလူင်တင်းလုမ်ႈ တေဢမ်ႇ ပႃးၵႂႃႇၼႆ တေမီးၽႂ်ႁပ်ႉပၢၵ်ႇလႆႈ။ တူၺ်းၸွမ်းလၢႆးၵၢၼ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ပွင်မိူင်းၵေႃႈလီ၊ တူၺ်းၸွမ်းလၢႆးၵၢၼ် လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၵူႈၸုမ်းၸၢဝ်းၵေႃႈယဝ်ႉ ပႆႇႁၼ်တၢင်းတေၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈလႆႈၵွၼ်ႇ။

ဢမ်ႇသင်ၵေႃႈ ၸဵင်ႇႁွင်ႇပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်းၼႆႉ ၸွင်ႇဢမ်ႇၸႂ်ႈၼႃႈလိၼ်ၸႂ်ႉလိၵ်ႈၶႄႇ ၵႂၢမ်းၶႄႇလႄႈ လၢႆး ၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းပိူင်ၶႄႇ တင်းမူတ်းယဝ်ႉႁိုဝ်။

ၸူးဢဝ်လႃႈသဵဝ်ႈၵူၺ်း ဢမ်ႇထၢင်ႇႁၢင်ႈၵႃႉလႄႈ လူဝ်ႇၸိုမ်းထိုင် မၼ်းတလေး၊ လုၵ်ႉမၼ်းတလေး လူဝ်ႇ ၸိုမ်းထိုင်ပႃးသၢႆၾင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇရၶႅင်ႇ၊ တၢင်းပွတ်းတႂ်ႈၵေႃႈ လူဝ်ႇလႆႈတူဝ်ႈထိုင်တႃႈၼမ်ႉသီႇလဝႃႇဢိူဝ်ႈၼႆ မၼ်းဢမ်ႇပဵၼ်မႃး ၽႂ်တေၸၢင်ႈဝႃႈ။ သုတ်းတီႈသုၼ်ၵၢင်ၵူၼ်ႇပင်းယဝ်ႉလႄႈ တႃႇၽိတ်ႇၽၢင်ႈမၢင်ႈဢွၵ်ႇထႅင်ႈၼႆႉ ႁိုဝ်တေယၢပ်ႇသင်ယဝ်ႉ။

ပေႃးၼႆ ယွၼ်ႉငဝ်ႈငိူၼ်ႈၸိူင်ႉႁိုဝ်လႄႈ လႆႈပဵၼ်ထိုင်ၶၵ်ႉၼႆႉမႃးပေႃးဝႃႈၼႆ တေလႆႈၵဵပ်းဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းလွပ်ႊပီႊၶႄႇ ၵေႃႉၼိုင်ႈ လၢတ်ႈဢွၵ်ႇဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႄႈၵႂၢမ်းၵၼ်ယူႇယဝ်ႉ။

မၼ်းၼၢင်းႁၼ်ဝႃႈ “မိူင်းဢၼ်ဢမ်ႇတွၼ်ႉပဵၼ်ၶေႃႈလဵဝ် သဵင်လဵဝ်ၵၼ်မႃးသေပွၵ်ႈသေပၢၼ်ၼၼ်ႉ တဵၵ်းႁဵတ်းပဵၼ်မိူင်း ႞ ၸိုင်ႈလဵဝ်သေ ယူႇတီႈသုၼ်ၵၢင် ဝၵ်ႉငမ်ၵႅၼ်ႇၵႅၵ်းၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈပိူင်ၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈငိူၼ်ႈလွင်ႈ ႞။

မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ၼႆႉ တူၺ်းႁၼ်ပဵၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈၶိူဝ်းလဵဝ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပႃးလွင်ႈ ႞။ ၵွပ်ႈဢမ်ႇတွၼ်ႉလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၸဝ်ႈၶႆႇသႅင်ၾၼ်းၶမ်းၶိူဝ်းၶုၼ်ၶဝ်မႃးလႄႈ ၵူၼ်းၶိုင်ႈၼိုင်ႈၼႆႉ တိုၵ်ႉၵိုတ်းၶမ်ယူႇၼႂ်းပၢၼ်ၵဝ်ႇ ပၢၼ်မွၼ် ၼၼ်ႉၵေႃႈ ပႃးလွင်ႈ႞။

ဢမ်ႇမေႃဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်း ဝႆႉပဵၼ်သုၼ်ၵၢင်သေ ၽွင်းငမ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ပႃးလွင်ႈ႞။ ၸိူဝ်းၵူၼ်းၵၢၼ်မိူင်း ႁႅင်ႉ မၵ်ႉမိုတ်ႈဢႃႇၼႃႇပူၼ်ႉတီႈသေ ဢမ်ႇမေႃၵႆႈလႅၵ်ႈယွၼ်ႇယၢၼ်းတေႃႇ ၵၼ်ၵေႃႈ လွင်ႈ႞။

ဝၢႆးလႆႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃယဝ်ႉ ယွၼ်ႉသင်လႄႈ မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၵွႆႈယူႇၵွႆႈၸွပ်ႈလူင်းၵႂႃႇၼႆ ၸိူဝ်းယူႇ ၾၢႆႇ ၼွၵ်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းႁူႉႁၼ်လႆႈငၢႆႈငၢႆႈသေတႃႉ မၢၼ်ႈၼႆႉ ဢမ်ႇသိူဝ်းလႆႈယွမ်းႁပ်ႉ၊ ဢမ်ႇႁတ်းယွမ်းႁပ်ႉ၊ ဢမ်ႇ ယွမ်းႁပ်ႉလႆႈ၊ ၵုမ်ႇႁႃၽိတ်း၊ ၵုမ်ႇႁပ်ႉလႃႇ ၸင်ႇၼၼ် ၽႂ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈၶဝ်ႈဝႃႈၸွမ်းသေ ပႂ်ႉႁႂ်ႈတၢမ်တူဝ်ၶဝ်ႁႃ ႁၼ်ႁူးဢွၵ်ႇၵူၺ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။

ၼႂ်းၵႄႈ 2010 တေႃႇ 2020 မိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ၽႅဝ်ၵႂႃႇတီႈၸမ်ၸမ်သုတ်း တင်းႁူးဢွၵ်ႇၼၼ်ႉယူႇၵေႃႈ ၵွပ်ႈပၢႆး ဝူၼ်ႉ zero-sum mindset (ၵဝ်လႆႈသႆႉ မႂ်းၺႃးသုၼ်) ၶွင်ႁူဝ်ၼႃႈ ၸိၵ်းၸွမ် ၵၢၼ်မိူင်းၶဝ်သေ ၶိုၼ်းၽႅဝ်ၵႂႃႇ တီႈၵႆယၢၼ်သုတ်းတင်းႁူးဢွၵ်ႇၼၼ်ႉပႅတ်ႈ…” ဝႃႈၼႆယဝ်ႉ။

ၶေႃႈမုလ်းၸိူဝ်းၼႆႉ တေမႅၼ်ႈတင်းမူတ်း ဢမ်ႇဝႃႈလႆႈၵေႃႈယႃႇ မိူင်းၶႄႇတိုၼ်းမီးၽႅၼ်သွၼ်ႉၽႅၼ် ပိူဝ်ႈတႃႇ ၶဝ်ႈၸိမ်ႁိမ်ၸိင်းယဝ်ႉၼႆတႄႉ တမ်ႉဢမ်ႇလၢတ်ႈပႃးသေၶေႃႈၼင်ႇၵဝ်ႉ။

ၵူၺ်းၵႃႈ ဢၼ်လီၾၢင်ႉၵၼ်တႄႉ ယူႇတီႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈ ယိုတ်းမိူင်းလႄႈသင်၊ ယူႇတီႈ ၸုမ်းမၢၼ်ႈ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလႄႈသင် ၶဝ်ၵေႃႈတိုၼ်းဢမ်ႇယိုၼ်တူဝ်ယွမ်းၽိတ်းလႃးလႃး ၊ ၶၢဝ်းတၢင်း 77 ပီမိူင်း လိူဝ်မႃးၼႆႉ ၵုမ်ႇႁဵတ်းၵႃၼႄးၵဝ်ႉ ၵဝ်ႉၼႄးၵႃသေ ဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်းပဵၼ်တေႃလွၵ်ႇထင်ႉတၢႆ ၼႂ်းပၢင်ၶဝ်ႁိမ်ဢႃႇၼႃႇ ပွင်မိူင်းၼၼ်ႉမႃးၵူၺ်း။

ၼင်ႇႁိုဝ်ဢႃႇၼႃႇၶဝ် တေမၼ်ႈတင်ႈၸႂ်လဵင်ႉၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၶႅပ်ႇၶၢင်ႈၵေႃႈ မီးမႃးပႃးလႄႈ ၵမ်းလိုၼ်းထိုင် တီႈဝၵ်ႉၺႃးၶေႃးငူးႁဝ်ႇၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၽွၼ်းယွၼ်ႈလွင်ႈဢမ်ႇသိုဝ်ႈယူဝ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်မိူင်းၼႆႉ ၶိုၼ်းပဵၼ်ၶဵၼ်ယႃႉ ၸိုင်ႈမိူင်းတူၵ်းသုမ်းပႅတ်ႈၼၼ်ႉယိုင်။

တေတူၺ်းၾၢႆႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႆ ဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၼႄၼႃႈတိူဝ်ႈသေ မိုင်ႉမၢင်ႉၸွမ်းၵၢၼ်သၢင်ႈဢႃႇၼႃႇ ပဵၼ်ယႂ်ႇၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်၊ ပႆႇပူၼ်ႉတိုဝ်ႉ ၼႅတ်ႈပူၵ်းႁၢင်ၵမ်ႈၼမ်။ ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 70 ပီမိူင်းလိူဝ်ၼႆႉ ဢမ်ႇၶွၼ်ႈ တုမ်ပဵၼ်လႆႈၵွၼ်ႈလဵဝ်ၵုမ်ႇလဵဝ်ၵၼ်မႃး။ လၢႆးဝႆႉၸႂ်ဢၼ်ၼႆႉ ယၼ်ႇႁၢၵ်ႈလူင်းထိုင် ပၢၼ်ၵူၼ်းၼုမ်ႇ ဝၼ်းမိူဝ်ႈလဵဝ်မႃးယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇတၵ်းပဵၼ်ဝႆႉ ၵႆႇ ႞ တူဝ် ၶၼ် ႞ ငွၼ်ႈယူႇႁိုဝ်။

ႁူႉယူႇႁၼ်ယူႇဝႃႈ တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ၶဵၼ်ယႃႉမိူင်းၵေႃႈယႃႇ ၽိူဝ်ႇတေၶွၼ်ႈႁႅင်းၵၼ်တိုၵ်း သမ်ႉၵုမ်ႇ တူၺ်းပုၼ်ႈသုၼ်ႇတူဝ် သုၼ်ႇၸုမ်း သုၼ်ႇၼႃႈတီႈၽႂ်မၼ်းယူႇၼႆ မိူၼ်ပၢၵ်ႈပၼ်သဵၼ်ႈတၢင်း တႃႇၽူႈၶဵၼ် ပဵၼ်ယႂ်ႇၶိုၼ်းၵူၺ်းယဝ်ႉ။

ဢမ်ႇၼၼ် ပေႃးတေဢၢၼ်းမႅၵ်ႇၶႃပေႃႈလဵင်ႉလူင်သေ ဢဝ်တူဝ်လွတ်ႈတႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းၽႂ် ၼႃႈတီႈမၼ်းယဝ်ႉ ဢၢၼ်းႁဵတ်းၶုၼ်ၵွမ်ႈၶုၼ်ၵွၼ်ဢွၼ်ႇၵူၺ်းတႄႉၵေႃႈ တႃႇၸူဝ်ႈၵႅပ်ႉၵမ်းၸိုင်ၸၢင်ႈပဵၼ်လႆႈယူႇ၊ လိုၼ်းလၢႆး ဝၢႆးမႃး ႁၢင်ႁဵဝ်ပဵဝ်တၼ် ႁၢမ်းႁၼ်လွတ်ႈလႅဝ်းထၢင်ႇႁၢင်ႈဢမ်ႇႁၢင်ႉသႄႈ။

ၼႂ်းၽိုၼ်ၶူးၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇ ၶွမ်ႇမိဝ်ႇၼိတ်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတႅမ်ႈပႃးဝႆႉ သုၼ်ႇတႅပ်းတတ်း ၸတ်းသၢင်ႈၽွင်းငမ်း ႁင်းၶေႃလူး။ ၸိုင်ႈမိူင်းႁႅင်းယႂ်ႇလူင်ၼႆႉ ဢမ်ႇမေႃၶဝ်ႈဢွၵ်ႇႁဵတ်းၵေႃႉ ဢမ်ႇလႆႈ၊ ႁႅင်ႉၶဝ်ႈလိုၵ်ႉၼႃႇသမ်ႉ ၸၢင်ႈၺႃးၼဵပ်းၶမ်ၵူၼ်ႈထွင်းပႅတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။

ၶေႃႈႁုပ်ႈပွင်ႈၵႂၢမ်းတႄႉ ၸိူဝ်းၸုမ်းၸၢဝ်းၵၢၼ်မိူင်းၾၢႆႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ဢၼ်ယိူင်းမုင်ႈၸူးတီႊမူဝ်ႊၶရေႊၸီႊလႄႈ ၾႅတ်ႊတရႄႊၼႆႉ တႄႇတီႈပၢႆးႁပ်ႉႁၼ် တေႃႇထိုင်ၵၢၼ်တူၵ်းလူင်းၽၼ်ႈၵႅၼ်ႇၵၼ်ၼႆႉ တေလႆႈႁူမ်ႈၶွၼ်ႈႁႅင်းတိုၵ်းၵဵၼ်ပႅတ်ႈလႆႈ ၸုမ်းၸဝ်ႈဢႃႇၼႃႇသိုၵ်းယိုတ်းမိူင်းသေ ယၼ်ႇၸႂ် သၢင်ႈၶိုၼ်း ၸိုင်ႈမိူင်းမႂ်ႇမႂ်ႇၸင်ႇ တေပူၼ်ႉလွတ်ႈလႆႈတႂ်ႈမိုဝ်းပိူၼ်ႈတၢင်ႇမိူင်း သုမ်ႇငုမ်းၵုမ်းၵမ်ယဝ်ႉ ၶႂ်ႈဝႃႈၼႆယူႇဢေႃႈ။