ၼွၵ်ႈၼိူဝ်သေ ၵၢၼ်သိုၵ်းၵၢၼ်မိူင်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးလႄႈၵၢၼ်ႁႃၵိၼ်လဵင်ႉတွင်ႉလၢႆလၢႆလွင်ႈယဝ်ႉ လွၵ်းလၢႆး “ၸိူင်းသိုၵ်းလႄႈယူင်ႉသၢင်ႈၽႅၼ်ပၢႆးတိုၵ်း”ၵေႃႈ တၵ်းတေလႆႈဢဝ်ၸႂ်ႉတိုဝ်း ၼႂ်းၵၢၼ်သိူဝ်ႇတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်တႃငၢၼ်း  ဝၢင်းၽႅၼ် ၶၢဝ်းပွတ်း ၶၢဝ်းယၢဝ်းလႄႈၶၢဝ်းယၢမ်းၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉ။ ၸင်ႇပဵၼ်ၽွၼ်းလီ တႃႇၵႅတ်ႇၵင်ႈ လွင်ႈႁုၵ်းႁၢႆႉ ဢၼ်တေၸၢင်းၵိူတ်ႇမီးမႃးၵႃႈတၼ်းႁၼ် မိူဝ်ႈမိူဝ်ႈၵၼ်။ လွၵ်းလၢႆး “ၸိူင်းသိုၵ်းလႄႈယူင်ႉသၢင်ႈၽႅၼ်ပၢႆးတိုၵ်း”ၼႆႉ တၵ်းလႆႈၸႂ်ႉတိုဝ်း လူၺ်ႈသတိ ပၺ်ႇၺႃႇ ၸင်ႇၵႄႈလိတ်ႈ ၶိုတ်းတၼ်း တႃႇႁႄႉၵင်ႈ ဢၼ်တေၸၢင်ႈလူမ်ႉၸူမ်။ ထႅင်ႈၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ဢမ်ႇမီးသတိလႄႈ ဝိရိယၼႆႉ မိူၼ်တင်းပွႆႇပၼ်ႁူးႁူဝ်ႈ တႃႇႁႂ်ႈၽူႈၶဵၼ်ႈလႄႈ ၵူႈၶႅင်ႇႁဝ်း မီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၶဝ်ႈမႃးယဵပ်ႇယမ်ႈ ၵိၼ်ၶၢတ်ႇပေႉပုၼ်ႈႁဝ်းၵူၺ်း။

ပေႃးတူၺ်းၶိုၼ်း ပူၼ်ႉမႃး 67 ပီမိူင်း ၽွင်းပီ 1958 ၼၼ်ႉ လူၺ်ႈၵၢၼ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ဝၢၼ်ႈမိူင်းၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ လူၺ်ႈၸႂ်ႁၢဝ်ႈၸႂ်ႁၢၼ်ၵေႃႈပိူင်ၼိုင်ႈ လူၺ်ႈၵၢၼ်ၶႂ်ႈတွပ်ႇတႅၼ်း ဢၼ်မၢၼ်ႈ လွၵ်ႇလႅၼ် ပူၼ်ႉပႅၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈ ဢဝ်မိူင်းတႆးသေ ပႅတ်ႉလႅၼ်ယႃႉၼမ်ႉၸႂ်ပၢင်လူင်။ ပဵၵ်ႉသမ်ႉလႆႈလူင်းလၢႆးမိုဝ်း ႁဵတ်းလိၵ်ႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇပၢင်လူင် မႃးၼႆၵေႃႈ မၢၼ်ႈဢမ်ႇဝႆႉၵႃႈၶၼ်ၵွႆးဢမ်ႇၵႃး ၼေႇဝိၼ်းၶဝ်ႈယိုတ်းဢဝ် မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် သိၵ်ႇယႃႉၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ လူလၢႆတေႃႇၼႃႈတေႃႇတႃ၊ ဢဝ်မိူင်းတႆးၶဝ်ႈပဵၼ်မိူင်းမၢၼ်ႈ ၵႂႃႇလုမ်းလုမ်းတေႃႇဝၼ်းမိူဝ်ႈ ၼႆႉၼၼ်ႉ တႆးႁဝ်း ဢမ်ႇၽွင်းလိူဝ်သင်လႆႈ လိူဝ်သေၶဝ်ႈထိူၼ်ႇ ယိပ်းၵွင်ႇၵၢင်ႇသေ တင်ႈၵွင်သိုၵ်း “ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ် ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵွၼ်းၶေႃ”  ပဵၼ်ၵွင်သိုၵ်း ၶွင်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆး ပိူဝ်ႈတႃႇၶိုၼ်းတိုၵ်းတေႃးတေႃႇသူႈ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလိုပ်ႈႁေႃႈ သိုၵ်းမၢၼ်ႈဢွၵ်ႇမိူင်းၼၼ်ႉၵွႆး။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈၵေႃႈ ယွၼ်ႉႁဝ်းဢမ်ႇမီးၽႅၼ်လွၵ်းလၢႆး ၸိူင်းသိုၵ်းလႄႈယူင်ႉသၢင်ႈၽႅၼ်ပၢႆးတိုၵ်း တင်ႈတႄႇ ႁဵတ်းလိၵ်ႈ ၵိၼ်ၵႅၼ်ႇ 1947 ယဝ်ႉ ႁဝ်းၵုမ်ႇမိုင်ႉဢုပ်ႇလွင်ႈမႅင်ႇပၼ် ဢမ်း ၼၢၸ်ႈၵၢၼ်ပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်း လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈငိုၼ်းၶွၼ်ႇ (ငိုၼ်းၸႂ်ႉၸၢႆႇတႃႇမိူင်းတႆး ငိုၼ်းၸႂ်ႉ ၸၢႆႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်လႄႈ ၵၢၼ်ပူၵ်းပွင်မိူင်းတႆးႁႂ်ႈၶိုၼ်ႈယႂ်ႇၶိုတ်းပဵင်းပိူၼ်ႈၼႂ်းလူၵ်ႈ) ၼႆႉၵွႆး။

ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ လႆႈဢုပ်ႇလၢတ်ႈၵၼ် ၽႂ်တေဢမ်ႇလႆႈ ပူၼ်ႉပႅၼ်ဢဝ်ၵူၼ်းမိူင်းၵူၼ်းသိုၵ်း ၼွၵ်ႈၼႃႈတီႈၸဝ်ႈၵဝ်ႇၵုမ်းၵမ် ၼႆသေတႃႉ ပိူဝ်ႈတႃႇ ၵႅတ်ႇၶႄလႅၼ်လိၼ်ၼၼ်ႉ ႁဝ်းဢမ်ႇမီးသိုၵ်း ဢမ်ႇမီးၾၢႆႇၵႅတ်ႇၶႄလႅၼ်လိၼ်၊ တေႃႉတႄႉမီးတမ်ႇရူၻ်ႇ (ပလိၵ်ႈ) ၸဝ်ႈၾႃႉၵွႆး ။ မၢၼ်ႈတႄႉ ဢွင်ႇသၢၼ်းၶဝ် ပေႃးၵႂႃႇၾိုၵ်းသိုၵ်း တီႈၵျပၼ်ႊမႃးသေ မီးၵွင်သိုၵ်း တပ်ႉသိုၵ်းမၢၼ်ႈ ဝႆႉယဝ်ႉ။

ဝၢႆးၼၼ်ႉ 2 ပီ 1950 မိူဝ်ႈၶႄႇၽိူၵ်ႇၶဝ်ႈမႃးမိူင်းတႆး ပဵၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈယွၼ်းလတ်းၽၢၼ်ႇ မိူင်းတႆးသေတေပူၼ်ႉၶဝ်ႈၵႂႃႇ မိူင်းထႆး မိူင်းလၢဝ်း ပိူဝ်ႈမုင်ႈၸူးၵုၼ်ထၢႆႊဝၼ်ႊ ၼႆသေတႃႉ မိူဝ်ႈၶႄႇၽိူၵ်ႇၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းမိူင်းတႆးယဝ်ႉ သမ်ႉမႃးၶီႇၼဵၵ်းတဵၵ်းတဵင်ပူၼ်ႉပႅၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆး။ မၢၼ်ႈၸင်ႇဢၢင်ႈဝႃႈ တေဢဝ်သိုၵ်းမၢၼ်ႈၶဝ်ႈမႃးၸွႆႈလိုပ်ႈႁေႃႈပႅတ်ႈၶႄႇၽိူၵ်ႇ ဢၼ်ၶဝ်ႈမႃးႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉ ပူၼ်ႉပႅၼ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးၼၼ်ႉၼႆသေ လိုၼ်းသုတ်းယႃႇဝႃႈသိုၵ်းၶႄႇၽိူၵ်ႇတေဢွၵ်ႇ မိူင်းတႆးၵႂႃႇလႃႈ ပၢႆမီးသိုၵ်းမၢၼ်ႈ လႆၶဝ်ႈမႃးမိူင်းတႆး ဢမ်ႇထၢတ်ႈဢမ်ႇဝၢႆး၊ လိုၼ်းသုတ်း တဵမ်ၸွတ်ႈတူဝ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆးၵႂႃႇသဵင်ႈထႅင်ႈလူးၵွၼ်ႇ။

ၵၢၼ်ထုၵ်ႇၽူႈၶႂၢၵ်ႈမိူင်း ဢမ်ႇဝႃႈတင်းၶႄႇၽိူၵ်ႇတင်းမၢၼ်ႈပူၼ်ႉပႅၼ်ၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းမိူင်းတႆးၼႆႉ ပိူင်လူင်မၼ်း ၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈႁၢင်ႈသိုၵ်းလူင်ၶဝ်ႈ မႃးတိုၵ်းဢဝ်မိူင်းတႆး။ လူၺ်ႈဢဝ်ၵႂၢမ်းလီၵႂၢမ်းဝၢၼ်သေၶဝ်ႈမႃးၵွႆး ၶႄႇၽိူၵ်ႇၵေႃႈ ဢွၼ်တၢင်းတႄႉၵွပ်ႈၵၢၼ်ႉသိုၵ်းၶႄႇလႅင် ပီႈၼွင်ႉတႆး တႂ်ႈၶူင်းၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ သမ်ႉယူႇ ၾၢႆႇၶႄႇၽိူၵ်ႇ ယွၼ်ႉၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈယေႈလု ၸဝ်ႈ ၾႃႉမိူင်းဝၼ်း ၵေႃႉပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းသိုၵ်း ၵွင်သိုၵ်းတႆးတႂ်ႈၶူင်း လႆႈလူင်းမႃးထူပ်းၸဝ်ႈႁူမ်ႇၾႃႉ(ၸဝ်ႈၾႃႉသႅၼ်ဝီ) ယဝ်ႉ ယွၼ်းႁႂ်ႈသိုၵ်းၶႄႇၽိူၵ်ႇ လႆႈၶဝ်ႈမႃး လတ်းၽၢၼ်ႇမိူင်းတႆးသေ တေလူင်းၵႂႃႇမိူင်းထႆး မိူင်းလၢဝ်း ပိူဝ်ႈတႃႇၵႂႃႇမိူဝ်းၵုၼ်ထၢႆႊဝၼ်ႊ။

ၵွႆးၵႃႈဝၢႆးၶႄႇၽိူၵ်ႇၶဝ်ႈမႃးယူႇထင်ယင်ႉလိုဝ်ႈၼႂ်းမိူင်းတႆးယဝ်ႉသမ်ႉ ႁဵတ်းႁၢႆႉၸႃႉ လူလၢႆပူၼ်ႉပႅၼ် ၵူၼ်းမိူင်းတႆးလႄႈ ၸဝ်ႈႁူမ်ႇၾႃႉၸင်ႇ လိုပ်ႈၶဝ်ၵႂႃႇယူႇဝၢၼ်ႈမေႃႇ။ ၾၢႆႇၼိုင်ႈယွၼ်ႉႁဝ်းဢမ်ႇမီးႁႅင်းသိုၵ်း ဢမ်ႇမီးႁႅင်းၵႅတ်ႇၶႄၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းႁဝ်းလႄႈၸင်ႇထုၵ်ႇသိုၵ်း ၶႄႇၽိူၵ်ႇဢၼ်ပၢႆႈသိုၵ်းၶႄႇလႅင် လူင်းမႃးၼၼ်ႉမႃးပေႉၵိၼ်ႁဝ်းဢွၵ်ႇၼႃႈဢွၵ်ႇတႃ။ မိူဝ်ႈမၢၼ်ႈႁၼ်ၸိူင်ႉၼႆ မၢၼ်ႈၸင်ႇထိုဝ်ဢဝ်လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်တိုဝ်ႉတၢင်းသေ ဢၢင်ႈဝႃႈတေမႃးၸွႆႈႁေႃႈလိုပ်ႈ ၶႄႇၽိူၵ်ႇၼႆယဝ်ႉႁႅၼ်းသိုၵ်းၶဝ်းမႃးၼႂ်းမိူင်းတႆး လိုၼ်းၼႆႉၵေႃႈတင်ႈတပ်ႉပၵ်းတပ်ႉ ယူႇမၼ်ႈၵိုမ်းၼႂ်းမိူင်းတႆး တေႃႇႁၢၼ်ႉဝၼ်းမိူဝ်ႈၼႆႉ။

တင်ႈတႄႇတေဢဝ်မိူင်းၵွၼ်းၶေႃယဝ်ႉ “တေယူႇႁူမ်ႈၵၼ်ၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတုမ် 10 ပီ ပေႃးဢမ်ႇႁၢၼ်ႉၸႂ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၸႂ်ၸိုင် ၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇ မိူဝ်ႈလႂ်ၵေႃႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈ” ၼႆၼၼ်ႉ ႁူမ်ႈဝႃႈၶေႃႈၵိၼ်ၵႅၼ်ႇၶေႃႈၼႆႉ ဢမ်ႇတႅမ်ႈလူင်းပႃးဝႆႉၼႂ်းလိၵ်ႈႁူမ်ႈမၢႆပၢင်လူင် 9 ၶေႃႈသေ လူၺ်ႈသူပ်းလူၺ်ႈၵႂၢမ်း ပဵၼ်ဝႃးၸႃးၵွႆး (လိုၼ်းသုတ်းၸွမ်သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်း ၸင်ႇဢဝ်မႃးသႂ်ႇဝႆႉ ၼႂ်းပိူင်ပိုင်းၸိုင်ႈမိူင်း 1947 ၼႂ်းမတ်ႉတႃ 201, 202, 203, 204 ၼႆၵေႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈတႃႇၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ ယုင်ႈယၢင်ႈယၢပ်ႇယဵၼ်းၶိၼ်ၸႂ်တႄႉတႄႉ ဢမ်ႇမိူၼ်လၢတ်ႈၵၼ်ငၢႆႈငၢႆႈ တီႈပၢင်လူင် လိူဝ်ၼၼ်ႉပိူင်ပိုင်းၸိုင်ႈမိူင်းၼႆႉ ထုၵ်ႇၵႄႈထုၵ်ႇမႄးလႆႈၵူႈမိူဝ်ႈၵူႈၸုပ်ႈၶွင်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။

ပေႃးတူၺ်းၸိူင်ႉၼႆတေလႆႈႁၼ်ဝႃႈ ဢမ်ႇၵွမ်ႉလူၺ်ႈငဝ်းလၢႆးမိူဝ်ႈၼၼ်ႉၵွႆး ဢွင်ႇသၢၼ်း“မၢၼ်ႈ” ၶဝ်ပေႃး ၸွမ်ႇၸိမ်မူမ်ႇမူၵ်းသွၼ်ႉၵၢၼ် ဝၢင်းၽႅၼ်လွၵ်းလၢႆးၸိူင်းသိုၵ်းလႄႈယူင်ႉသၢင်ႈၽႅၼ်ပၢႆးတိုၵ်းၶဝ် ယင်ႇႁၢၵ်ႈၾင်မၢၵ်ႇမႃးဝႆႉၸဵမ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼႆႉ ပဵၵ်ႉသမ်ႉၸွမ် သိုၵ်းဢွင်ႇသၢၼ်းတင်း ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း ဢမ်ႇတၢႆၵေႃႈ တႃႇတေဢဝ်ၶိုၼ်းမိူင်းတႆးၼၼ်ႉဢမ်ႇငၢႆႈ။ ၸိူင်ႉႁိုဝ်လႄႈၼႆ ပေႃးတူၺ်းၵႂၢမ်းဢၼ် ဢွင်ႇသၢၼ်းၽုၵ်ႇၸႂ်တေႃႇမၢၼ်ႈၶဝ်ဝႆႉဝႃႈ “ၼင်ႇႁိုဝ် ၶဝ်တေဢမ်ႇၶႂ်ႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼၼ်ႉ မၼ်းယူႇတီႈမၢၼ်ႈႁဝ်း မေႃ ၶိုင်ၵွႆး” ၼႆၼၼ်ႉ ပဵၼ်မဵတ်ႇမၢႆၸတ်ႉၸႅင်ႈတႅၵ်ႇလႅင်းယဝ်ႉ။

တွၼ်ႈတႃႇ ႁဝ်းလူးလႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်းတမ်းဝၢင်းၸိူင်းသိုၵ်းလႄႈ ယူင်ႉသၢင်ႈၽႅၼ်ပၢႆးတိုၵ်းဝႆႉၸိူင်ႉႁိုဝ်။ လိူဝ်သေပႂ်ႉဝၼ်းၶူပ်းၶွပ်ႈထိုင် 10 ပီတဵမ် ႁဝ်းတေလႆႈၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်သေ ပူၵ်းတင်ႈမိူင်းတႆးၵွၼ်းၶေႃႁင်းႁဝ်းၼႆၵွႆးႁိုဝ်။ ဝႃႈလႃးၵေႃႈ ယင်းမီးၽႅၼ်သွၼ်ႉ ၾင်ဝႆႉယူႇႁိုဝ်။

ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ တေလႆႈဝႃႈ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈႁဝ်းဢမ်ႇမီးလွၵ်းလၢႆးၸိူင်းသိုၵ်းလႄႈ ယူင်ႉသၢင်ႈၽႅၼ်ပၢႆးတိုၵ်း ၶၢဝ်းပွတ်းၶၢဝ်းယၢဝ်း တင်းမိူဝ်ႈ ၵိူတ်ႇလွင်ႈၶိုၵ်းၶၵ်းလႄႈၸင်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵၢၼ်ႁပ်ႉမိုဝ်းႁဝ်းဢမ်ႇၶိုတ်းတၼ်းၵၢၼ် ၸင်ႇလႆႈၵၢၼ်ႉယွမ်းမႃး။

ၼႂ်းၶၢဝ်းတၢင်း 10 ပီၼၼ်ႉ ပေႃးႁဝ်းၵေႃႇတင်ႈသၢင်ႈၵွင်သိုၵ်း တပ်ႉသိုၵ်းၵူၼ်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းၶိုၼ်ႈမႃးဝႆႉၸိုင် ၵွင်သိုၵ်းတပ်ႉသိုၵ်းတႆး ႁဝ်းၵေႃႈ တေပဵၼ်သိုၵ်းၸိုင်ႈတႆးတၢင်းၵၢၼ်လႄႈ ဢမ်ႇၼႃႈလဵၵ်ႉၼွႆႉတေႃႇၽႂ်။ ဢမ်ႇၵွမ်ႉသိုၵ်းၶႄႇၽိူၵ်ႇၵွႆး သိုၵ်းမၢၼ်ႈၵေႃႈ ႁဝ်းယင်းတေ မီးႁႅင်းတုမ်ႉတွပ်ႇလႄႈၵႅတ်ႇၶႄၽူႈပူၼ်ႉပႅၼ်ၶႂၢၵ်ႈမိူင်းၶဝ်ႈမႃးႁုပ်ႈယိုတ်း ၽႅၼ်ႇလိၼ်ႁဝ်းလႆႈယူႇ။

ၽိူဝ်ႇထိုင် 1957 လိူၼ်မေႊ 16, 17,18, 19 ဝၼ်း လိူၼ်ႈလႆပူၼ်ႉမႃးၶၢဝ်းတၢင်းပဵၼ် 9 ပီယဝ်ႉ မိူဝ်ႈယင်ႇၶၢတ်ႈလၢမ်းၼၢႆႁူႉဝႃႈ ထုၵ်ႇမၢၼ်ႈလွၵ်ႇလႅၼ်ယဝ်ႉၼႆ ၸင်ႇမႃးႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်ဢုပ်ႇၵၼ်တီႈမိူင်းယႆ ႁႃတၢင်းဢွၵ်ႇ တႃႇၵွပ်ႇၵူႈဢဝ်ၶိုၼ်းမိူင်းတႆးၵွၼ်းၶေႃ တေႃႇပေႃးထိုင် 1958 လိူၼ်မေႊ 21 ဝၼ်း၊  ၸင်ႇမႃးၵေႃႇတင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇလႆႈတပ်ႉသိုၵ်း “ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်ႁဵတ်းၵၢၼ်ၵွၼ်းၶေႃ” ပဵၼ်ၵွင်သိုၵ်း တပ်ႉသိုၵ်းၶွင်ၸိုင်ႈတႆး။

လွင်ႈၼႆႉပဵၵ်ႉသမ်ႉႁဝ်းဢမ်ႇမီးၵွင်သိုၵ်း တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းဝႆႉမႃးၵေႃႈ သင်ႁဝ်းၵေႃႇသၢင်ႈတင်ႈၶိုၼ်ႈမႃး ဢွၼ်ၼႃႈ 1947 ႁိုဝ် ဝၢႆးသိုၵ်း လူၵ်ႈ(လုမ်ႈၾႃႉ) ပွၵ်ႈၵမ်း 2 ယဝ်ႉၵႂႃႇမိူဝ်ႈ 1945 ၼၼ်ႉႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ဝၢႆးလႆႈႁပ်ႉၵွၼ်းၶေႃတီႈဢင်းၵိသျ်းသေ ပဵၼ်မိူင်းႁူမ်ႈတုမ် ၼၼ်ႉၸိုင် “ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်” ႁဝ်းၵေႃႈတိုၼ်းပဵၼ်ၵွင်သိုၵ်းၶွင်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆးမႃးၵမ်းသိုဝ်ႈလႄႈ တေဢမ်ႇၸႂ်ႈတပ်ႉသိုၵ်းၼွၵ်ႈပၵ်းပိူင်၊  တေဢမ်ႇထုၵ်ႇမၢႆၼႃႈဝႃႈ ပဵၼ်“ၸုမ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ”။

ၸိုင်ႈမိူင်းၼိုင်ႈလုၵ်ႈ တၵ်းမီးၵွင်သိုၵ်း (တပ်ႉသိုၵ်း) ၸိုင်ႈမိူင်းၶွင်မၼ်း ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ် ႁဝ်းၵေႃႈ တၵ်းပဵၼ်ၵွင်သိုၵ်း ၶွင်တပ်ႉသိုၵ်းၸိုင်ႈတႆးႁဝ်းဢၼ်ထုၵ်ႇၸွမ်းပိူင်ၵူတ်းမၢႆၸိုင်ႈမိူင်းလႄႈ ပဵၼ်သိုၵ်းၵႅတ်ႇၶႄၸိုင်ႈတႆးႁဝ်း ယူႇယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉမၢၼ်ႈၵေႃႈ မီးၵွင်သိုၵ်း တပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၶဝ်ယူႇ။

လူၺ်ႈၵၢၼ်ဢၼ်ႁဝ်းမႃးၵေႃႇတင်ႈတပ်ႉသိုၵ်းၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်ၼႆႉတူၵ်းလိုၼ်းၵႂႃႇပူၼ်ႉလႄႈႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ပွင်ႇဝႃႈ မၢၼ်ႈပေႃးယိုတ်းဢဝ် မိူင်းတႆးၵႂႃႇယဝ်ႉလႄႈဢၼ်ႁဝ်းမႃးၵေႃႇတင်ႈ “ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်” ၼႆႉ ၸင်ႇထုၵ်ႇမၢၼ်ႈဢၢင်ႈဝႃႈ ႁဝ်းပဵၼ်သိုၵ်းလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ပဵၼ်သိုၵ်းၼွၵ်ႈ ပၵ်းပိူင်လႄႈၽိတ်းမၢႆမီႈ။

တီႈတႄႉမၼ်းမိူဝ်ႈမိူင်းတေႃႇမိူင်းမႃးႁူမ်ႈၵၼ် ၵွင်သိုၵ်း တပ်ႉသိုၵ်းၶွင်မိူင်းမိူင်းၼၼ်ႉၵေႃႈ တၵ်းမီးသုၼ်ႇ မၵ်းမၢႆ ၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးၸွမ်းယူႇယဝ်ႉ လူၺ်ႈၵၢၼ်ပဵၼ်သိုၵ်းၵႅတ်ႇၶႄၶွင်ၸိုင်ႈမိူင်းတႆး ၵၢၼ်ပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းၸိုင်ႈမိူင်း ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၸိုင်ႈမိူင်း ၵၢၼ်ၶဵၼ်ႇသၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵူတ်းမၢႆၸိုင်ႈမိူင်းၸိူဝ်းၼႆႉ ၵူႈလွင်ႈတၵ်းလႆႈဢဝ်မႃးႁုပ်ႈႁွမ်းၶဝ်ႈပႃးႁဵတ်းသၢင်ႈႁူမ်ႈၵၼ် ၸင်ႇပွင်ႇဝႃႈမိူင်းႁူမ်ႈတုမ်။

မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ဢမ်ႇၸႂ်ႈယူၵ်ႉဢဝ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်ၶဝ်ႈပႃးပိူၼ်ႈၵႂႃႇသေ ပိူၼ်ႈၶႂ်ႈပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်းၸတ်းၵၢၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈ ယူႇတီႈ ၶဝ်မူတ်းမူတ်း ။ (မိူၼ်ၵူၼ်းမီးငိုၼ်းဢဝ်ငိုၼ်းၶဝ်ၵႂႃႇလူင်းတိုၼ်း “ပဵၼ်ႁုၼ်ႈ” ႁိုဝ် “ပဵၼ်ပုၼ်ႈသူၼ်ႇ %” ၸွမ်းၵွင်တိုၼ်းပိူၼ်ႈသေ ပိူၼ်ႈပဵၼ်ၵေႃႉၸတ်းၵၢၼ်မူတ်းမူတ်း လႆႈၼမ်ႉတိူဝ်းၼမ်ႉတွၼ်းၵႃႈႁိုဝ်ၵေႃႈပိူၼ်ႈမႃးဝႅင်ႇပၼ်) ၼၼ်ႉၵွႆးဢမ်ႇၸႂ်ႈ။

ၾၢႆႇၼိုင်ႈ ယွၼ်ႉၵွပ်ႈႁဝ်းယုမ်ႇယမ်မၢၼ်ႈ ပူၼ်ႉတီႈၽႅဝ်ႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ယွၼ်ႉၸႂ်ၽိူၵ်ႇၸိုၼ်ႈၶၢဝ်သႂ် ယုမ်ႇၸႂ်ပိူၼ်ႈမိူၼ်ၸႂ်ႁဝ်းပူၼ်ႉလႄႈႁိုဝ် ဢမ်ႇၼၼ် ႁဝ်းတိုၼ်းဢမ်ႇမီးလွၵ်းလၢႆးၸိူင်းသိုၵ်းလႄႈယူင်ႉသၢင်ႈၽႅၼ်ပၢႆးတိုၵ်းသင်ႁိုဝ် ယွၼ်ႉၼၼ်ၸင်ႇ ၵၢၼ်ပူၵ်းပွင်ၽွင်းငမ်း ၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈယူႇတီႈမၢၼ်ႈ ၵၢၼ်မၢၵ်ႈမီးၸိုင်ႈမိူင်းၵေႃႈ ယူႇၼႂ်းမိုဝ်းမၢၼ်ႈ ၵၢၼ် ၶဵၼ်ႇသၢင်ႈႁဵတ်းဢွၵ်ႇၵူတ်းမၢႆၵေႃႈ မၢၼ်ႈပဵၼ်ၽူႈမီး ဢမ်းၼၢၸ်ႈၸတ်းၵၢၼ်ၽူႈလဵဝ် ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈယူႇၼႂ်းမိုဝ်းမၢၼ်ႈတင်းမူတ်းတင်းပိၵ်း မိူၼ်ပဵၼ်မႃးၼႆႉသေ တေလႆႈဝႃႈ ႁဝ်းၶၢတ်ႇၵၢၼ် တမ်းဝၢင်းလွၵ်းလၢႆး“ၸိူင်းသိုၵ်းလႄႈယူင်ႉသၢင်ႈၽႅၼ်ပၢႆးတိုၵ်း” မႃးလႄႈႁိုဝ်။

 (*** ပွင်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼႆႉ ပဵၼ်ပၢႆးဝူၼ်ႉ ၼမ်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ တၢင်းႁၼ်ထိုင်သုၼ်ႇတူဝ် ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆၵမ် ၵူၺ်းၶႃႈဢေႃႈ)